# Ярымтаркалу периоды

Таркалыш экспоненциаль кануны: таркалмаган атомнар саны вакытка бәйлелек
Радиоактив таркалышны күрсәтү, өстәге саннар - ярымтаркалу периодлары саны
**Ярымтаркалу периодыT*½ — квант механикасы системасының (кисәкчекләр, төшләр, атомнар яки энергетик баскычларның һ.б.) ярты өлешенең таркалу вакыты. Бәйсез кисәкчекләрнең системасында ярымтаркалу периодында таркалмаган кисәкчекләрнең саны 2 тапкырга кими. Бу төшенчә тик экпоненциаль рәвештә таркала торган системалар өчен кулланыла.

Ике ярымтаркалу периодыннан 2*T*½ соң, башлангыч санының чиреге калачак, 3*T*½ периодыннан соң — сигездән бер өлеш һ.б.

Таркалмаган кисәкчекләрнең саны ихтималлыгы *p*:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
биредә WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 - вакыт.

Ярымтаркалу периоды, уртача яшәеш вакыты һәм таркалу даимие түбәндәгечә нисбәт белән тасвирланалар:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 булганга күрә ярымтаркалу периоды уртача яшәеш вакытыннан 30,7 % та кыскарак була.

Тәҗрибәләрдә ярымтаркалу периоды тикшерелә торган үрнәкнең радиоактивлыгын билгеләнгән вакытлардан үлчәү ярдәмендә исәпләнә: үрнәкнең активлыгы таркалучы матдәнең атомнар санына пропорциональ була, шуңа күрә радиоактив таркалыш канунын кулланып, ярымтаркалу периодын исәпләп була.

## Җәдвәлләр

**Радиоактивлыкның җәдвәле**

     Тотрыклы элемент

     Радиоактив элемент, аның **ярымтаркалу периоды 1 миллион артык ел**га тигез, кечкенә радиоактивлыгы белән, алар кулланылып була.

     Радиоактив элемент, аның **ярымтаркалу периоды 500 артык ел**га тигез, сәламәтлеккә зур булмаган зыян китерә, табышлы оешмаларда чикләнгән кулланылышы рөхсәт ителә.

     **Куркыныч радиоактив элемент**, аның **ярымтаркалу периоды бер көн**га тигез, кулланылышы хәвефле.

     **Бик куркыныч радиоактив элемент**, аның **ярымтаркалу периоды берничә минута**га тигез, сәламәтлеккә зур зыян китерә

     **Үтә радиоактив элемент**, бик тиз таркала, тәҗрибәханәдә генә булдырылып була

Ярымтаркалу периоды һәм чагыштырмача радиоактивлык бәйләнеше| Изотоп | Ярымтаркалу периоды | Чагыштырмача радиоактивлык |
| --- | --- | --- |
| 131I | 8 көн | 4.600.000.000.000 Бк/мг |
| 137Cs | 30 ел | 3.300.000.000 Бк/мг |
| 239Pu | 24.110 ел | 2.307.900 Бк/мг |
| 235U | 703.800.000 ел | 80 Бк/мг |
| 238U | 4.468.000.000 ел | 12 Бк/мг |
| 232Th | 14.050.000.000 ел | 4 Бк/мг |

## Әдәбият

* *Яворский Б. М., Детлаф А. А., Лебедев А. К.* Справочник по физике. — М.: «ОНИКС», «Мир и Образование», 2006. — 1056 с. — 7 000 экз. — ISBN 5-488-00330-4.
* Соловьёв В. Г. Теория атомного ядра: Квазичастицы и фононы. — Энергоатомиздат, 1989. — С. 103, 111, 112, 123, 138, 147, 208, 274, 288. — 304 с. — ISBN 5-283-03914-5.
* *Манолов К., Тютюнник В.* Биография атома. — М.: Мир, 1984. — 246 с. — 50 000 экз.
* *Griffiths, David J.* (1987) Introduction to Elementary Particles, Wiley, John & Sons, Inc. ISBN 0-471-60386-4
* *Lesov A.* The Weak Force: From Fermi to Feynman. — Thesis, University of South Carolina, 2009.
* *Bromley D. A.* (2000). Gauge Theory of Weak Interactions. Springer. ISBN 3-540-67672-4.
* *Coughlan G. D., Dodd J. E., Gripaios B. M.* (2006). The Ideas of Particle Physics: An Introduction for Scientists (3rd ed.). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-67775-2.
* *Cottingham W. N., Greenwood D. A.* (1986, 2001). An introduction to nuclear physics (2 ed.). Cambridge University Press. p. 30. ISBN 978-0-521-65733-4.