# Россиянең Европа өлеше

Россиянең Европадагы территориясе
Сулда — Европа кыйтгасында ятучы территория, уңда — Азиядәгесе
Көнчыгыш Европаның чикләре:
     Төньяк Европа
     Көнбатыш Европа
     **Көнчыгыш Европа**
     Көньяк Европа
**Россиянең Европа өлеше** — Россиянең географик яктан Көнчыгыш Европага караган өлеше; Урал таулары, Казакъстан белән дәүләт чиге, Кума һәм Маныч елгалары белән чикләнгән.

Үзенә Үзәк, Көньяк, Төньяк-Көнбатыш, Төньяк Кавказ, Крым, шулай ук Идел буе федераль округынең бер өлешен (өлешчә Азиядә ятучы Башкортстан, Ырынбур өлкәсе һәм Пермь крае районнарыннан тыш).

## География

Мәйданы якынча 3 960 000 км² (Россия территориясенең 23 % һәм Европа территориясенең якынча 40 %), Көнчыгыш Европа тигезлегендә ята.

## Россиянең Европа өлеше Федерация субъектлары

*Шулай ук карагыз: Россия Федерациясе субъектлары.*
Илнең Европа өлешендә Россия Федерациясенең 55 субъекты урнашкан.

| Федерация субъекты | Административ
үзәге | Мәйданы,
мең. км² | Халык саны, мең кеше.
(на 1.1.2010) | Рәсми портал |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Үзәк федераль округы** (тулаем) |
| Белгород өлкәсе | Белгород | 27,1 | 1530,1 | губернатор и правительство  2013 елның 7 август көнендә архивланган Белгородской области |
| Брянск өлкәсе | Брянск | 34,9 | 1292,2 | администрация Брянской области |
| Владимир өлкәсе | Владимир | 29,1 | 1430,1 | администрация  2009 елның 30 гыйнвар көнендә архивланган Владимирской области |
| Воронеж өлкәсе | Воронеж | 52,2 | 2261,6 | администрация  2008 елның 25 октябрь көнендә архивланган Воронежской области |
| Иваново өлкәсе | Иваново | 21,4 | 1066,6 | правительство  2007 елның 28 сентябрь көнендә архивланган Ивановской области |
| Калуга өлкәсе | Калуга | 29,8 | 1001,6 | органы государственной власти Калужской области |
| Кострома өлкәсе | Кострома | 60,2 | 688,3 | администрация  2001 елның 1 февраль көнендә архивланган Костромской области |
| Курск өлкәсе | Курск | 30 | 1148,6 | администрация  2005 елның 15 декабрь көнендә архивланган Курской области |
| Липецк өлкәсе | Липецк | 24 | 1157,9 | администрация  2008 елның 1 июль көнендә архивланган Липецкой области |
| Мәскәү | Мәскәү | 1,081 | 10563,0 | правительство  2011 елның 25 февраль көнендә архивланган города Москвы |
| Мәскәү өлкәсе | Мәскәү | 45,8 | 6752,7 | органы государственной власти  2010 елның 26 сентябрь көнендә архивланган Московской области |
| Орёл өлкәсе | Орёл | 24,7 | 812,5 | администрация  2008 елның 22 август көнендә архивланган Орловской области |
| Рязань өлкәсе | Рязань | 39,6 | 1151,4 | правительство Рязанской области |
| Смоленск өлкәсе  | Смоленск | 49,8 | 966,0 | администрация  2010 елның 30 апрель көнендә архивланган Смоленской области |
| Тамбов өлкәсе | Тамбов | 34,5 | 1088,4 | администрация  2016 елның 2 август көнендә архивланган Тамбовской области |
| Тверь өлкәсе | Тверь | 84,2 | 1360,3 | администрация  2011 елның 20 февраль көнендә архивланган Тверской области |
| Тула өлкәсе  | Тула | 25,7 | 1540,4 | органов исполнительной власти Тульской области  2008 елның 18 декабрь көнендә архивланган |
| Ярославль өлкәсе | Ярославль | 36,2 | 1306,3 | администрация  2010 елның 20 июль көнендә архивланган Ярославской области |
| **Төньяк-Көнбатыш федераль округы (**Калининград өлкәсеннән тыш) |
| Архангельск өлкәсе | Архангельск | 589,9 | 1254,4 | администрация  2008 елның 13 сентябрь көнендә архивланган Архангельской области |
| Вологда өлкәсе  | Вологда | 144,5 | 1213,6 | правительство  2011 елның 6 май көнендә архивланган Вологодской области (русская версия) |
| Карелия Республикасы | Петрозаводск | 180,5 | 684,2 | органы государственной власти Республики Карелия |
| Коми Республикасы  | Сыктывкар | 416,8 | 951,2 | органы государственной власти  2019 елның 30 сентябрь көнендә архивланган Республики Коми |
| Ленинград өлкәсе  | Петербург | 85,9 | 1629,6 | администрация Ленинградской области |
| Мурманск өлкәсе  | Мурманск | 144,9 | 836,7 | правительство  2020 елның 27 ноябрь көнендә архивланган Мурманской области |
| Новгород өлкәсе | Бөек Новгород  | 54,5 | 640,6 | администрация  1999 елның 20 апрель көнендә архивланган Новгородской области |
| Псков өлкәсе | Псков | 55,4 | 688,6 | органы государственной власти  2009 елның 20 июнь көнендә архивланган Псковской области |
| Петербург | Петербург | 1,439 | 4600,3 | администрация Санкт-Петербурга |
| Ненец автономияле округы
(Архангельск өлкәсе өлеше) | Нарьян-Мар | 176,8 | 42,3 | администрация  2009 елның 1 декабрь көнендә архивланган Ненецкого автономного округа |
| **Көньяк федераль округы**
 |
| Адыгея Республикасы | Майкоп | 7,7 | 440,3 | правительство  2015 елның 29 октябрь көнендә архивланган Республики Адыгея |
| Әстерхан өлкәсе | Әстерхан | 49 | 1007,1 | администрация  2014 елның 25 июнь көнендә архивланган Астраханской области |
| Волгоград өлкәсе | Волгоград | 112,9 | 2589,9 | правительство  2007 елның 3 гыйнвар көнендә архивланган Волгоградской области |
| Калмыкия Республикасы  | Әлиста | 74,7 | 283,2 | правительство  2007 елның 21 март көнендә архивланган Республики Калмыкия |
| Ростов өлкәсе | Ростов-на-Дону | 101 | 4229,5 | администрация Ростовской области |
| Краснодар крае | Краснодар | 75,4 | 5229,1 | администрация  2012 елның 30 ноябрь көнендә архивланган Краснодарского края |
| **Кырым федераль округы** |
| Кырым Республикасы | Акмәсҗит | 26,08 | 1975,505 | правительство  2014 елның 17 август көнендә архивланган Республики Крым |
| Акъяр | Акъяр | 1,08 | 383,907 | правительство  2014 елның 21 сентябрь көнендә архивланган Севастополя |
| **Төньяк Кавказ федераль округы** |
| Дагстан Республикасы  | Махачкала | 50,2 | 2977,4 | администрация  2011 елның 12 май көнендә архивланган Республики Дагестан |
| Ингушетия Республикасы  | Магас | 3,5 | 413,1 | администрация  2014 елның 26 июль көнендә архивланган Республики Ингушетия |
| Кабарда-Балкар Республикасы  | Налчык | 12,4 | 859,8 | правительство  2015 елның 17 ноябрь көнендә архивланган Кабардино-Балкарской Республики |
| Карачай-Чиркәс Республикасы | Черкесск | 14,2 | 478,5 | администрация  2013 елның 16 февраль көнендә архивланган Карачаево-Черкесской Республики |
| Төньяк Осетия Республикасы  | Владикавказ | 7,9 | 712,9 | администрация  2008 елның 13 апрель көнендә архивланган Республики Северная Осетия — Алания |
| Ставрополь крае | Ставрополь | 66,1 | 2786,1 | правительство  2015 елның 29 ноябрь көнендә архивланган Ставропольского Края |
| Чечня Республикасы | Грозный | 16,0 | 1269,1 | администрация  2003 елның 7 август көнендә архивланган Чеченской Республики |
| **Идел буе федераль округы** (Уралдан көнбатышкарак) |
|  Башкортстан Республикасы
 | Уфа | 143 | 4072,3 | администрация  2011 елның 22 июль көнендә архивланган Башкортостана |
| Киров өлкәсе  | Киров | 120,4 | 1391,1 | правительство  2007 елның 28 июль көнендә архивланган Кировской области |
| Мари Ил Республикасы | Йошкар-Ола | 23,4 | 698,2 | правительство  2008 елның 14 октябрь көнендә архивланган Республики Марий Эл |
| Мордовия Республикасы | Саранск | 26,1 | 826,5 | органы государственной власти  2007 елның 3 июль көнендә архивланган Республики Мордовия |
| Түбән Новгород өлкәсе | Түбән Новгород | 76,6 | 3323,6 | правительство Нижегородской области |
| Пенза өлкәсе | Пенза | 43,4 | 1373,2 | правительство  2006 елның 10 декабрь көнендә архивланган Пензенской области |
| Самар өлкәсе | Самар | 53,6 | 3170,1 | правительство  2005 елның 12 февраль көнендә архивланган Самарской области |
| Сарытау өлкәсе | Сарытау | 101,2 | 2564,8 | правительство  2018 елның 30 декабрь көнендә архивланган Саратовской области |
| Татарстан Республикасы  | Казан | 67,8 | 3778,5 | администрация  2003 елның 28 октябрь көнендә архивланган Татарстана |
| Удмуртия Республикасы | Ижау | 42,1 | 1526,3 | администрация президента и правительства  2018 елның 14 октябрь көнендә архивланган Удмуртии |
| Сембер өлкәсе  | Сембер | 37,2 | 1298,6 | губернатор и правительство  2014 елның 18 декабрь көнендә архивланган Ульяновской области |
| Чуашстан Республикасы | Чабаксар | 18,3 | 1278,4 | органы государственной власти  2011 елның 23 сентябрь көнендә архивланган Чувашии |

Кайвакыт Россиянең Европа өлешенә шулай ук Балтыйк буена керүче махсус регион булган Калининград өлкәсен дә кертәләр.

## Тарих

## Халык

*Шулай ук карагыз: Россия этник төркемнәре.*
Россиянең Европа өлешендә яшәүчеләр ил халкының 78 % тәшкил итә, уртача тыгызлыгы 27 кеше/км².

Россиянең Европа өлеше җирле халыкларына түбәндәгеләр керә:

| № | Этнос  | Үзисемнәре һәм төркем атамалары | Саннары
кеше. | % |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | руслар | затундренные крестьяне, индигирщики, каменщики, карымы, кержаки, колымские, колымчане, ленские старожилы, мезенцы, обские старожилы, походчане, русско-устьинцы, семейские, якутяне, ямские; казаклар, поморы | 115 889 107 | 79,83 |
| 2 | Татарлар | казанлы, казан татарлары, каринские (нократ татарлары, касыйм татарлары, мещерякләр, мишәрләр, мишэр, татар, татар телле типтәрләр, тептяри-татары); керәшен татарлары, себер татарлары, әстерхан татарлары | 5 554 601 | 3,83 |
| 3 | Украиннар | буковинцы, верховинцы, гуцулы, казаки с языком украинским | 2 942 961 | 2,03 |
| 4 | Башкортлар | башкорт, башкурт, башгирд, казаки с языком башкирским, тептяри-башкиры, тептяри с языком башкирским, мишари-башкиры | 1 873 389 | 1,29 |
| 5 | Чуашлар | вирьял, мижерь, чаваш | 1 637 094 | 1,12 |
| 6 | Чеченнар | нохчий, чаан; чеченцы-аккинцы | 1 360 253 | 0,93 |
| 7 | Мордва | каратаи, мордвины, мордовцы; мукшылар, эрзә | 843 350 | 0,58 |
| 8 | Аварлар | аварал, маарулал; андийцы, дидойцы (цезы) и другие андо-цезские народности и арчинцы | 814 473 | 0,56 |
| 9 | арлар | вотяки, одморт, одмурт, удморт, укморт, урморт, уртморт | 636 906 | 0,44 |
| 10 | Чирмешләр | мар, мари, марий, черемисы; тау чирмешләре, көнчыгыш болын чирмешләре | 604 298 | 0,42 |
| 11 | Кабарда | кабарда телле адыгэлар, кабардей | 519 958 | 0,36 |
| 12 | Осетиннар | дигорон (дигорцы), ирон (иронцы), туалаг, туальцы, | 514 875 | 0,35 |
| 13 | Даргиләр | дарган, дарганти, урбуган; кайтаглар, кубачиннар | 510 156 | 0,35 |
| 14 | Комыклар | кумук | 422 409 | 0,29 |
| 15 | Ингушлар | галга | 413 016 | 0,28 |
| 16 | Ләзгиләр | ахтиннар, кюрегу, кюринлар, лезги, лезгияр | 411 535 | 0,28 |
| 17 | Коми | зыряннар, коми войтыр, коми-зыряннар, коми йоз, коми морт; коми-ижемнар | 293 406 | 0,20 |
| 18 | Карачайлар | карачай, карачайлыла, карачайлы | 192 182 | 0,13 |
| 19 | Лаклар | вулугуни, лак, лаки, лаккучу, тумал, яхолшу | 156 545 | 0,11 |
| 20 | Казаклар | 140 028 | 0,10 |
| 21 | Адыгэлар | абадзехи, адыгэ телле адыгэлар, адыгэ телле бесленнар, бжедуги, мамхеги, махмеги, махмеглар | 128 528 | 0,09 |
| 22 | Коми-Пермьнар | коми-Пермь телле комилар, коми-Пермь телле коми мортлар, коми отир, пермяклар | 125 235 | 0,09 |
| 23 | Балкарлар | малкарлар, малкъарлыла, малкъарлы, таулу | 108 426 | 0,07 |
| 24 | Кареллар | карьяла, карьялайзет, карьялани, лаппи, ливвикёй, ливвики, ливгиляйне, людики, лююдикёй, карел телле лююдилайнелар | 93 344 | 0,06 |
| 25 | Мордва-эрзә | терюханнар, эрзә | 84 407 | 0,06 |
| 26 | Чиркәсләр | чиркәс телле адыгэлар, кабарда-чиркәс телле бесленнар, бесленеи | 60 517 | 0,04 |
| 27 | Көнчыгыш болын чирмешләре | ветлуга мариләре, көнчыгыш (урал мариләре, вутла мари, кожла марий, урман мариләре, болын мариләре, олык марий) | 56 119 | 0,04 |
| 28 | Мордва-мукшы | мокша | 49 624 | 0,03 |
| 29 | Абазиннар | абаза, ашхаруа, ашхарлар, тапанта | 37 942 | 0,03 |
| 30 | Керәшеннәр | крещеные, крещенцы, керәшен татарлары | 24 668 | 0,02 |
| 31 | Тау чирмешләре | курык марий | 18 515 | 0,01 |
| 32 | Коми-ижемнар | ижемнар, изьватас | 15 607 | 0,01 |
| 33 | Әстерхан татарлары | алабугат татарлары, юрт татарлары | 2 003 | 0,00 |
| 34 | Саамнар | лопари, саами | 1 991 | 0,00 |
| 35 | Дигор осетиннары | дигор, дигорон, дигорлар | 607 | 0,00 |
| 36 | Ижоралар | ижора, изури, ингры, карьяляйн | 327 | 0,00 |
| 37 | Ингерманландия финнары | ингерманландцы, инкерилайнен | 314 | 0,00 |
| 38 | Ирон осетиннары | ирон, иронцы, кудайраг, кударцы | 97 | 0,00 |
| 39 | Водь | вадьяко | 73 | 0,00 |
| **Тулаем** | 145 166 731 | 100,00 |

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр