# Туннель эффектыLatinitsada uqu

| Туннель эффекты |
| --- |
|  |
|  |
|  Туннель эффекты Викиҗыентыкта |

|  |
| --- |
| **Квант механикасы** |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| **Билгесезлек принцибы** |
|  Математик нигезләр |
|

| [ачу]Нигез |
| --- |
| Классик механика · Планк даими зурлыгы · Интерференция · Гамильтониан (квант механикасы) |

| [ачу]Фундаменталь төшенчәләр |
| --- |
| Квант халәте · Дулкынча функция · Квант кушуы · Квант буталчылыгы · Катнаш халәт · Үлчәнеш · Билгесезлек · Паули мәсләге · Дуализм · Декогеренция · Эренфест теоремасы · Туннель эффекты· Джозефсон эффекты |

| [ачу]Тәҗрибәләр |
| --- |
| Дэвиссон — Джермер тәҗрибәсе · Поппер тәҗрибәсе · Штерн — Герлах тәҗрибәсе · Юнг тәҗрибәсе · Белл тигезсезлекләрен тикшерү · Фотоэффект · Комптон эффекты |

| [ачу]Тәгъбирләр |
| --- |
| Шрөдингер мәсләге · Һейзенберг мәсләге · Үзара тәэсир итешү мәсләге · Матрицалы квант механикасы · Хәрәкәт юллары буенча интеграллар · Фейнман диаграммалары |

| [ачу]Тигезләмәләр |
| --- |
| Шрөдингер тигезләмәсе · Паули тигезләмәсе · Клейн — Гордон тигезләмәсе · Дирак тигезләмәсе · фон Нейман тигезләмәсе · Блох тигезләмәсе · Линдблад тигезләмәсе · Һейзенберг тигезләмәсе |

| [ачу]Аңлатмалар |
| --- |
| Копенгаген аңлатмасы · Яшерелгән параметрлар теориясе · Күпгаләм аңлатмасы |

| [ачу]Теория үсеше |
| --- |
| Кырның квант теориясе · Квант электродинамикасы · Глэшоу — Вайнберг — Салам теориясе · Квант хромодинамикасы · Стандарт моделе · Квант гравитациясе |

| [ачу]Катлаулы темалар |
| --- |
| Кырның квант теориясе · Квант гравитациясе · Барлык теориясе |

| [ачу]Билгеле галимнәр |
| --- |
| Планк · Эйнштейн · Шрөдингер · Һейзенберг · Йордан · Бор · Паули · Дирак · Фок · Борн · де Бройль · Ландау · Фейнман · Бом · Эверетт |

 |
| Шулай ук карагыз: *Портал:Физика* |

Киртә аша квант туннель эффекты. Узган кисәкчекнең шундый ук энергиясе ләкин кечерәйгән амплитудасы.
Х-күчәре - киртә киңлеге, Y-күчәре узган амплитуда
**Туннель эффекты** (*tat.lat. tunnel effektı(үле сылтама)*) - кисәкчек тулы энергиясе потенциаль киртә биеклегенә караганда кечерәк булганда кисәкчек потенциаль киртә аша уза. Туннель эффекты квант механикасында гына була, классик механикада мөмкин түгел.

## Квант механикасының тасвирламасы

Бер үлчәнешле Шрөдингер тигезләмәсе даими потенциал белән:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
биредә

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 координата
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 тулы энергия
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 потенциаль энергия
### Киртә өстендәге очрак

Әгәр WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 булса Шрөдингер тигезләмәсенең чишүе:
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12
### Киртә эчендәге очрак

Электрон бәйләме чагылышы һәм туннелләштерүе. Зәгыйфь күренә торган уң яктагы тап - киртә аша узган электроннар. Шулай ук төшүче һәм чагылучы электроннар арасында интерференция күренә (сул якта)
Әгәр потенциаль киртә WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 , кисәкчек потенциалы (киртә алдында һәм артында), WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 , киртәнең киңлеге WIKINIUM\_MATH\_PH\_18 .

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_20 киртә алдында
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_22 киртә эчендә
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_24 киртә артында
Шрөдингер тигезләмәсенең чишүе:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_26

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_28

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_30

биредә WIKINIUM\_MATH\_PH\_32 , WIKINIUM\_MATH\_PH\_34

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_36 - чагылган дулкын, биредә ул булмый, шуңа күрә WIKINIUM\_MATH\_PH\_38 .

Туннель эффекты киртәнең үтә күренмәлелеге коэффициенты белән тасвирлана. Үтә күренмәлелек коэффициенты узган кисәкчекләр агымының тыгызлыгы башлангыч агымының тыгызлыгына чагыштырмасына тигез:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_40

Кисәкчекләр агымы:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_42

Шулай итеп Үтә күренмәлелек коэффициенты:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_44

биредә: WIKINIUM\_MATH\_PH\_46

Гомуми очрак: һәр гәүдәле киртә өчен

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_48

## Гадиләштергән аңлатма

Туннель эфекты Билгесезлек принцибы ярдәмендә аңлатылып була:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_50
**x**-координатасының билгелеген чикләгәндә кисәкчекнең импульсы **p** билгесезлеклеге арта бара.
Импульс билгесезлеге WIKINIUM\_MATH\_PH\_52 кисәкчек энергиясен күтәрә ала һәм кисәкчек киртә аша уза ала. Шулай итеп уртача даими энергияле квант кисәкчеге киртә аша узуы ихтимал.

## Туннель эффекты кулланышы

Туннель эффекты техникада, төрле әсбапларда, җайланмаларда, детекторларда, хәрби техникада, ПРО-системасында (Ракеталар каршы саклавы), Стеллс-технологияләрендә кулланыла. Шулай ук:

* p-n күчеше - Туннель диоды
* Джозефсон эффекты

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Гольданский В. И., Трахтенберг Л. И., Флёров В. Н. Туннельные явления в химической физике. М.: Наука, 1986. — 296 с.
* Блохинцев Д. И., Основы квантовой механики, 4 изд., М., 1963;
* Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Квантовая механика (нерелятивистская теория). — Издание 3-е, переработанное и дополненное. — М.: Наука, 1974. — 752 с. — («Теоретическая физика», том III).

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Шрөдингер мәчесе
* Квант кушуы
* Шрөдингер тигезләмәсе
* Гамильтониан (классик механика)
* Билгесезлек принцибы
* Паули мәсләге
* Бозе — Эйнштейн бүленеше
* Ферми — Дирак бүленеше