Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Әлманах

**Әлманах** (гарәп. ألمناخ‎ «астрономик тәкъвим»), тема, жанр, идея-сәнгатьлелек һәм башка билгеләре буенча тупланып, бер чорда яшәгән төрле авторларның әсәрләрен эченә алган җыентык.

Башта әлманах дип төрле астрономик тәкъвимнәрне, таблицаларны атыйлар.

Татар әдәби теленә «әлманах» терминын беренче мәртәбә Галимҗан Ибраһимов кулланылышка кертә: 1915 елда ул татар язучылары әсәрләреннән тупланган «Әлманах» исемендә җыентык бастырып чыгара.
# Гагауз телеLatinitsada uqu

|  |
| --- |
| Гагауз теле |
| Үзисем: |
Gagauz dili, Гагауз дили
 |
| Илләр: |
Молдавия, Украина
 |
| Рәсми халәт: |
Молдова (Гагауз җире)
 |
| Сөйләшүчеләр саны: | 150 000 |
| Халәт: | начар хәлдә[d] |
|  Классификация |
| Төркем: |

Алтай телләре
Төрки телләр
Угыз төркеме |
| Язу: | латин язуы[d], кирилл язуы һәм юнан әлифбасы |
| Тел кодлары |
| ГОСТ 7.75–97: | гаг 145 |
| ISO 639-1: |
—
 |
| ISO 639-2: |
—
 |
| ISO 639-3: | gag |

**Гагауз теле** (үзатамасы *gagauz dili, gagauzça; гагауз дили, гагаузча*) — гагаузларның милли теле. Төрки телләргә керә. Молдавиянең Гагауз җире дип аталган автоном вилаятендә, Украинаның Әдис өлкәсендә таралган. Шулай ук Казакъстан һәм Үзбәкстанда гагаузча сөйләшүчеләрне очратып була.

Гомуми сөйләшүчеләр саны — якынча 150 мең кеше. Молдавиядә яшәүче гагаузлар күбесенчә туган тел дип гагауз телен атасалар (92,3 %), Украина гагаузлары күбесенчә украинча һәм урысча аралаша.

Телнең ике төп диалекты аерыла: үзәк һәм көньяк диалектлар. Шулай ук телнең төрле сөйләшләре бар.

Гагауз теле төрки телләренең угыз төркеменә карый. Иң якын тел — төрек теле. Ләкин, төрекләрдән аермалы буларак, гагаузлар православие динен тоталар.

1957 елда кирилица нигезендә язулары барлыкка килә. 1996 елда язу латин әлифбасына күчерелә.

*Хәзерге гагауз әлифбасы:*

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а | Ä ä | B b | C c | Ç ç | D d | Е е | F f |
| G g | H h | I ı | İ i | J j | K k | L l | M m |
| N n | O o | Ö ö | Р р | R r | S s | Ş ş | T t |
| Ţ ţ | U u | Ü ü | V v | Y y | Z z |  |

### Массакүләм мәгълүмат чаралары

*Ana Sözü* Гагаузиядә иң зур асаба гәзит булып тора. Ул шулай ук һаман тулысынча гагауз телендә языла торган бердәнбер асаба гәзит һәм гагауз телендә нәшер ителгән теләсә нинди төр гәзитләрдән беренчесе булган. *Ana Sözü*-ннән башка Гагаузия Автоном Территориаль Берлегендә күпсанлы гәзитләр бар, аларга *Açık Göz*, *Gagauz Yeri*, *Gagauz Sesi*, *Halk Birliği*, *Novıy Vzgled*, *Vesti*, *Gagauzii* һәм *Znamea* керә.

Басма материалларга өстәп Gagauz Radio Televisionu (GRT) ширкәте гагауз телендә радио һәм телевизион тапшырулар башкара.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар

* Гагауз теле дәреслеге (рус.)
* «Ана сёзю» — гагаузтелле гәҗит
# Апостол Фома

| Изге Апостол Фома |
| --- |
|  |
| Туган | I гасыр Гәләләя, Яһүдәя |
| Үлгән | 3 июль 72 Һиндстан |
| Күмү урыны | Собор Святого Фомы[d] |
| Милләт | яһүд |
| Ватандашлыгы | Борынгы Рим |
| Һөнәре | вәгазьче |
|  |
|  **Изге Апостол Фома**  Викиҗыентыкта |

**Изге Фома, Томас** (грек. *Θωμάς*, лат. *Thomas*) – христианлыкта Гайсә Мәсихнең унике апостолының берсе.

## Инҗилдәге тормыш юлы

Гайсә Фоманы унике шәкертенең берсе итеп кабул итә. Бу турыда Маттай, Марк һәм Лүк Инҗилләрендә языла. Әмма бу инҗилчеләр Фоманың апостол булуыннан тыш башка мәгълүмат бирми.

Яхъя Зебедәй улы (Иоанн Богослов) исә Фоманың берничә Инҗил вакыйгасында, шул исәптән, Фоманың инануында катнашуын хәбәр итә. Яхъя китергән Инҗил буенча, Фома Гайсәнең кире терелгәч апостолларга күренүе вакытында булмаган. Шуңа күрә, башка иптәшләреннән Мәсихнең янәдән терелүе турында ишеткәч, ул моны үз күзе белән күрмичә ышанмаячагын әйткән. Апостоллар каршына яңадан килгәч, Гайсә Фомага бармагын ярага куеп карарга тәкъдим итә, шуннан соң Фома үлеп терелүгә инана.

«Ышанмаучы Фома» исемле идиома аерым халыкларда сөйләгәнгә бик ышанмый торган тыңлаучыны аңлата. Фоманың иманга килүе һәм Гайсәнең терелүенә инануынан торган сюжет Инҗил иконографиясендә шактый популяр.

## Алдагы тормышы

Праваслау һәм католик тарихчылары апостол Фоманы Һиндстанда вәгазь сөйләп, христианлыкны тараткан дип саныйлар. Һинд иленең борынгы христианнарының дәвамчылары үзләрен Апостол Фома христианнары дип саный.

Күп санлы риваятьләр буенча, Фома Һиндстанда җәзалап үтерелгән.

### Нигез салган җәмәгатьләр

* Маланкар праваслау чиркәве
* Сиро-малабар католик чиркәве
* Халдейларның Сүрия чиркәве
* Һинд праваслау чиркәве
* Яковит Сүрия христиан чиркәве
* Сиро-маланкар католик чиркәве
* Мар-Том чиркәве.

Фома нигез салган җәмәгатьләр Фәлистыйн, Месопотамия, Парфия, Хәбәшстан һәм Һиндстанда урнашкан.

## Хәтер

Апостол Фоманың калдыклары Һиндстан, Венгрия һәм Афонда бар. праваслауиеда Пасхадан соң килүче сигезенче көн Фома исеме белән аталган. Рус чиркәвендә аның хәтер көне 6 (19) октябрьдә үткәрелә.

Сан-Том утравы һәм Сан-Томе һәм Принсипи дәүләтенең башкаласы – Сан-Томе шәһәре Изге Фома хөрмәтенә аталган.

## Сылтамалар

* «Фома» мәкаләсе  2013 елның 24 февраль көнендә архивланган, «Дөнья халыкларының мифлары» энциклопедиясе (рус.)
* Изге Апостол Фома  2012 елның 6 июнь көнендә архивланган (рус.)
* Митрополит Филарет апостол Фома турында(үле сылтама) (рус.)
# Rodovid

**Родовод** - интернеттагы теләгән һәр кеше гаиләләр һәм кешеләр турында мәгълүмат өсти алган ачык күптелле шәҗәрә проекты.

Доменның исеме (rodovid) укр. Родовід транслитерациясе буенча атала.

## Үсеш динамикасы

2007 елның 3 декабрендә проекттагы язмалар саны 100 меңнән артып китә. 2009 елның гыйнварында Родоводда 187 500 язма була. 2010 елның 25 августында - 390 мең.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*
*   2008 елның 20 ноябрь көнендә архивланган
*   2008 елның 3 июль көнендә архивланган
*   (Татар телендә Родовод проекты).

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# Fenollar

Fenol — fenollar sıynıfınıñ iñ ğadi wäkile.
**Fenollar** — vodorod gidroksil belän almaştırılğan aromatik uglevodorodlarnıñ molekulalarında benzol bocrası belän bäylängän funktsional' gruppalar.

Ber vodorod atomı gidroksil belän almaştırılğan benzol C6H5OH, yäki, fenollarnıñ iñ ğadie sanala, anı, ğädättä, fenol dip kenä yörtälär. Fenol molekulasınıñ modele III tösle räsemdä kürsätelgän.

## Fenolnıñ üzlekläre

Fenol — üzenä bertösle isle, tössez kristallik matdä. Hawada berqädär oksidlaşuı näticäsendä, ul, ğädättä, alsu töstä bula. Fenol bik ciñel eretelüçän matdä, moña ışanu öçen anı probirkağa salıp, cılı suğa batıru citä: fenol bik tiz eri başlıy (anıñ eretelü temperaturası 42 °C).

Fenol molekulasında uglevodorod radikalına bäylängän gidroksil gruppası bulğanlıqtan, fenol ximik üzlekläre belän ber atomlı spirtlarğa berqädär oxşağan.

## Sıltamalar

*
*   2014 елның 23 июль көнендә архивланган

**Bu mäqäläneñ sıyfatın arttırır öçentübändägelärne eşlärgä kiräk?: Tematik törkemne quyarğa
* Mäqäläne tulılandırırğa (mäqälä bik qısqa)