Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Женева күле

Женева күленә күренеш
**Женева күле** (Леман, фр. *Lac Léman, Le Léman, Lac de Genève*, алм. *Genfersee*) — зурлыгы буенча Үзәк Аурупаның икенче күле. Швейцария һәм Франция территорияләрендә урнаша.

Күлнең ярында Шильон кирмәне урнашкан.

Озынлыгы 73 км, киңлеге 14 км, мәйданы 582 км², иң зур тирәнлеге 310 м.

**Башка телле бүлектә тулырак мәкалә бар: Lake Geneva (ингл.)**Сез тәрҗемә ярдәме белән бу мәкаләне язып бетереп проектка ярдәм итә аласыз.
# SkiflarКириллицада укуLatinitsada uqu

Skif xärbiläre. Ermitaj.
**Skiflar** - bezneñ erağa qädär Qara diñgez tönyaq buyında yäşägän küçmä qäbilälärneñ ğomumi iseme. Töp versiä buyınça skiflar tönyaq-İran tel törkemenä qarıylar.

Skiflar belän sarmatlar, massagetlar häm saqlar qärdäş xalıqlar bulıp sanala.

## Tarix

Skifiä, Sarmatiä häm Parfiä 100 b.e.q.
Skif bizäge (pektoral)
Skif cäyäçeläre, Keriç (borınğı Pantikapey), 4 b.e.q.
Berençe qaraş buyınça skiflar 14 b.e.q. ğasırda İdel buyınnan Könbatışqa küçkän xalıq. İkençe qaraş buyınça skiflar Üzäk Aziädän yä Seberdän çıqqan qäbilälär häm soñraq Qara diñgez tönyaq yarında torğan xalıqlar belän quşılğan.

7 b.e.q. ğasırda skiflar Midiä, Süriä, Fälästin illären basıp alğan.

6 b.e.q. ğasırda kimeriylär skiflarnı qısrıqlap çığarğannar.

Skiflarnıñ ezläre Tönyaq Qawqazda, Don häm Dunay yılğaları arasındağı dalalarda, Qırımda häm Qara diñgez tönyaq yarında tabılğan.

512 b.e.q. yılda skiflar farsı patşası Dariy I ğa qarşı suğıştan soñ tuplanğan.

5-4 b.e.q. **Atey** - skif patşası - böten xakimiät üz qulında tuplağan. 340 b.e.q. yılğa Atey Azaq diñgezdän Dunay yılğasına qädär skif qäbilälären berläştergän.

339 b.e.q. Atey Makedoniä patşası Filipp II qarşı suğışta hälaq bulğan.

3 b.e.q. axırına sarmatlar höcüme näticäsendä skiflar üz başqalasın Qırımğa küçergän. Yaña skif başqalası **Skif Neapole** (bügenge Aqmäscit şähäre yanında urnaşqan) tözelä.

2 b.e.q. ğasırda Qırımda urnaşqan Skif patşalığı çäçäk atuğa citä.

III ğasırda Qırımda urnaşqan Skif patşalığı gotlar tarafınnan yuq itelä.

Skiflar mädäniäte Qırımda häm Rusiä tönyağında torğan xalıqlarğa zur tä'sir itkän.

## Şulay uq qarağız

* Skifiä
* Hunnar

## Sıltamalar

* Большая Советская Энциклопедия
* Скифские городища 1975 Т. Н. Высоцкая
* Скифы. История.
* Scythian mummy shown in Germany
* Скифский раздел в «Еще одной OCR-библиотеке»  2010 елның 24 сентябрь көнендә архивланган
* Куль-Оба в проекте «Реконструкция» «Нового Геродота»  2015 елның 29 сентябрь көнендә архивланган
* История и культура скифов.
* В. Мурзин Краткая история скифов(үле сылтама)
* Вести.ру: На Алтае обнаружены древнейшие скифские захоронения, которым около двух тысяч лет (20.07.2011)
# Эгей диңгезе

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

**Эгей диңгезеEge Denizi*|

|  |
| --- |
|  |

 |
| Урнашу | Балкан ярымутравы һәм Кече Азия арасында |
| Мәйдан | 179 мең км2 |
| Иң зур тирәнлек | 2,529 м |

 |

**Эге́й диңгезе** (грекча *Αιγαίον πέλαγος*, төр. *Ege Denizi*, болг. *Бяло море* — «Ак диңгез») — Балкан ярымутравы, Кече Азия һәм Крит утравы арасында урнашкан диңгез. Греция һәм Төркия ярларын юа.

## Фотосурәтләр

*
*
*
*
# Сэмюэл Морзе

| Сэмюэл Финли Бриз Морзе |
| --- |
|  |
| Туган телендәге исеме | ингл. *Samuel Finley Breese Morse* |
| Туган | 27 апрель 1791(1791-04-27)[…] Чарлзтаун, Бостон, Америка Кушма Штатлары |
| Үлгән | 2 апрель 1872(1872-04-02)[…] (80 яшь) Манхэттэн, Нью-Йорк, Нью-Йорк, Америка Кушма Штатлары |
| Үлем сәбәбе | пневмония |
| Күмү урыны | Грин-Вуд[d] |
| Ватандашлыгы | Америка Кушма Штатлары |
| Әлма-матер | Ель көллияте[d] һәм Королевская академия художеств[d] |
| Һөнәре | уйлап табучы, физик, сынчы, рәссам, университет профессоры, фотограф, язучы, сәнгатькәр |
| Эш бирүче | Нью-Йорк университеты[d] һәм Нью-Йорк үнивирсититенең политихникә инеститүте[d] |
| Җефет | Сара Элизабет Грисуолд[d] |
| Балалар | Лейла Морзе[d], Samuel Arthur Breese Morse, Jr.[d], Charles Walker Morse[d] һәм Edward Lind Morse[d] |
| Ата-ана | * Джедедая Морзе[d] (әти)
* Элизабет Бриз Морзе[d] (әни)
 |
| Кардәшләр | Sidney Edwards Morse[d] һәм Richard Cary Morse[d] |
|  |
|  |
|  **Сэмюэл Финли Бриз Морзе**  Викиҗыентыкта |

**Сэмюэл Финли Бриз Морзе** (ингл. *Samuel Finley Breese Morse*, 27 апрель 1791(17910427), Чарлзтаун, Массачусетс, АКШ — 2 апрель 1872, Нью-Йорк, АКШ) — АКШ рәссамы һәм телеграфия сахәсендәге уйлап табучысы. Тарихи композицияләр һәм портретлар авторы. Нью-Йорктагы Милли рәссамлык академиясенең нигезләүчесе һәм беренче президенты (1826—1845).

1837 елда электромагнит телеграф аппаратын уйлап тапкан, 1838 елда шул аппарат өчен Морзе кодын (телеграф кодын) эшкәрткән. Куллану өчен яраклы аппаратны 1844 елда ясаган. Морзе аппараты беренче мәртәбә Вашингтон — Балтимор телеграф линиясендә кулланылган.

## Шәхси тормышы

Сәмүел Финли Бриз Морзе Массачуссетста, Чарлзтаунда пастор һәм географ булган Дҗедидия Морзеның (1761-1826) беренче баласы буларак һәм аның хатыны Элизабет Энн Финлида (1766-1828) туган булган. Аның әтисе Кальвинизм ышануының бөек дәгъвачысы һәм Федералист фиркасе яклы булган.

Массачуссетста, Эндоверда Филипс Академиясендә укыганнан соң Сәмүел Морзе Йель Колледжында дини фәлсәфә, математика һәм химия/биология буенча сабак алган.

## Моны да карагыз

* Телеграф
* Морзе әлифбасы

## Искәрмәләр