Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Күз карасы

Кеше бәбәге
Мәче бәбәге
**Күз карасы, күз бәбәге, бәбәк**(рус. Зрачок) — умырткалыларның күзнең төсле катлавының нәкъ үзәгендәге тишек (гадәттә түгәрәк яки ярыксыман), аның аша күзгә кояш нурлары үтә.

## Хәрәкәт итүе

Бәбәк дилататоры
Сарык бәбәге
Бәбәк зурлыгын җайлау өчен автоном нерв системасы җавап бирә. Бәбәкләр симпатик җепселләр ярдәмендә идарә ителгән дилятатор белән киңәя, парасимпатик җепселләр ярдәмендә идарә ителгән бәбәк сфиктеры белән тарая. Кешедә һәм башка югары умырткалыларда бәбәк зурлыгы үзгәрүе челтәркатлауга төшүче яктылыкка карап рефлектор башкарыла (бәбәк реакциясе). Тонык яктылыктан көчле яктылыкка күчкәндә бәбәк якынча 5 секундтан соң тарая, ә кире күчкәндә — 5 минуттан соң киңәя. Балыклар һәм койрыклы җир-су хайваннарның бәбәк реакция аз чагыла яки юк. диярлек

Кешенең бәбәк диаметры 1,1 мм алып 8 мм кадәр үзгәрә ала.

Бәбәк зурлыгы төрле факторларга карап үзгәрә: караңгы, эмоциональ ярсыну, авырту тойгысы, организмга симпатомиметиклар (адреналин, кокаин, амфетамин), галлюциноген (ЛСД, мескалин) һәм антихолинергик препаратлар (атропин) керткәндә ул киңәя (мидриаз), көчле яктылык, алкоголь һәм опиоид төре седатив препаратлар, шулай ук ацетилхолинэстераза ингибиторлары йогынтысында ул тарая (миоз)

Кәҗә, сарык һәм сигезаякларның бәбәге турыпочмак формасында.

## Систематика өчен әһәмияте

 Мәченең "Кызыл күзләр" эффекты
Төрле хайваннарның (бәбәк түгәрәк, ярыксыман, турыпочмак, вертикаль, горизонталь була ала) бәбәк формасы, зурлыгы һәм урнашуы систематик билге булып тора.

## Шулай ук кара

* Оптометрия

## Әдәбият

* Биологический энциклопедический словарь / *Гиляров М. С., Баев А. А., Винберг Г. Г., Заварзин Г. А. и др.* — М.: Советская энциклопедия, 1986. С. 218.

## Сылтамалар

* Зрачок // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд.. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
# Зур Җидегән йолдызлыгы

| Зур Җидегән
  |
| --- |
| Зур Җидегән
сурәтне зурайтырга өчен чиртегез |
| Латинча исем
  | *Ursa Major* (иял. к.: *Ursae Majoris*)
  |
| Кыскартма
  | *UMa* |
| Нигез
  | Җидегән, Аю
 |
| Туры калкулык
 | 7h 58m тан 14h 25m кача
  |
| Авышлык
 | +29° тан +73° 30′ кача
  |
| Мәйдан
  | 1280 кв. градус (3 урын)
  |
| Иң якты йолдызлар (зурлык < 3m)
  | * Алиот (*ε*) — 1,76m
* Дубхе (*α*) — 1,81m
* Бенетнаш (*η*) — 1,86m
* Мицар (*ζ*) — 2,23m
* Мерак (*β*) — 2,34m
* Фекда (*γ*) — 2,41m
 |
| Метеор агымнары
 | * Урсалылар
* Леолылар-Урсалылар
* Апрель Урсалылары
 |
| Янәшә йолдызлыклар
  | * Аждаһа
* Жираф
* Селәүсен
* Кече Әсәт
* Әсәт
* Вероника Чәчләре
* Тазылар
* Үгезкөтүче
 |
| Йолдызлык +90° тан −16° кача киңлекләрендә күренә. Русия территориясендә иң яхшы күренүчәнлек вакыты — март.
  |
|  |

**Зур Җидегән йолдызлыгы** (шулай ук тик *Җидегән, Тустаган йолдыз, Чүмеч йолдыз*; *Зур Аю*, лат. *Ursa Major*) — күк йөзенең төньяк ярымшардагы йолдызлык. Җидегән йолдызлыгының җиде йолдызы чүмечкә охшаган фигураны тәшкил итәләр. Ике иң якты йолдыз — Алиот һәм Дубхе — +1,8m күренмә йолдызча зурлыктагы. Ике читтәге (*α* һәм *β*) йолдыз буенча Тимерказыкны табарга мөмкин. Иң яхшы күренүчәнлек шартлары март–апрель айларында була. Россиянең бөтен территориясендә ел буе күренә.

## Йолдызлар

Җидегән йолдызлыгы мәйданы буенча өченче йолдызлык. Аның иң якты җиде йолдызы Зур Чүмечне тәшкил итәләр. Зур Чүмечнең бөтен йолдызларының үз гарәп исемнәре бар:

* α — Дубхе (бозылган *дөбб* — «аю», гарәп. كاهل الدّب‎ *каһил әд-дөбб* — «аюның аркасы»);
* β — Мәрәк (гарәп. المراق‎ — «корсак»; рус. *Мерак*);
* γ — Фекда («бот», гарәп. فخذ الدب‎ — «аюның боты»);
* δ — Мәгъриз (гарәп. المغرز‎ — койрык «баш»ы; рус. *Мегрец*);
* ε — Әлҗун (гарәп. الجون‎ — «кара ат»; рус. *Алиот*);
* ζ — Мизар (гарәп. المئزر‎ — «алъяпкыч», монда койрык «урта»сы; рус. *Мицар*);
* η — Бәнәтнаш яки Әлкаид (гарәп. القائد بنات النعش‎ *ал-каид банат на'ш* — «яслатучылар башлыгы»).

## Тарих һәм исемнәр

Зур Аю (Зур Җидегән) йолдызлыгының нөҗүм харитасы. 1825 ел
Татарларда бу йолдызлыкны Зур Җидегән дип атыйлар. Җидегән — ул җиде карак (бу риваять турында Кече Җидегән йолдызлыгы мәкаләдә укыгыз). Башка халыкларда бу йолдызлыкны **Зур Аю** (лат. *Ursa Major*, гарәп. الدب الأكبر‎ *әд-дөбб әл-әкбәр*, рус. *Большая Медведица*) дип атыйлар. Йолдызлыкны Зур Аю (Зур Җидегән), якындагы Кече Аю (Кече Җидегән) аермалы буларак, атыйлар.

Борынгы греклар карашлары буенча Зур Җидегән йолдызлыгы — бу Зевсның сөяркәсе аю кыяфәтендә Каллистоның катастеризмы яки аның даясы нимфа Мелиссаның катастеризмы. Әл-Бируни үзенең 1030 елда тәмамланган «Мәсгуд канунында» птолемейныкы бор. грек. *άρκτος μεγάλη* исемене гарәп теленә «әд-дөбб әл-әкбәр» сүзләре белән тәрҗемә иткән. Татар халкы, бөтен гарәп-мөселман мәдәнияте бер өлеше буларак, әүвәл йолдызлыкның *Дөббеләкбәр* (иске тат. *دﺐالاكبر*‎) гарәп исеме да кулланды, әмма хәзерге вакытта бу исем кулланмый.

### Әйтем

* Җидегән йолдыз җиде әйләнә, Тимерказык урынында.

## Искәрмәләр
# Ерак Көнчыгыш

Дөнья картасында Ерак Көнчыгыш
**Ерак Көнчыгыш** — үз эченә Төньяк-Көнчыгыш, Көнчыгыш һәм Көньяк-Көнчыгыш Азияне үз эченә алучы. *Азия-Тын океан* геосәяси өлкәсенең бер өлеше.

Ерак Көнчыгышта урнашкан дәүләтләр:

* Бруней (Бруней-Даруссалам)
* Вьетнам
* Һоң Коң
* Индонезия
* Камбоджа
* Тайвань (танылмаган дәүләт)
* Кытай
* КХДҖ
* Лаос
* Малайзия
* Монголия
* Мьянма
* Көньяк Корея
* Россия (өлешчә)

1. Амур өлкәсе
2. Бурятия
3. Яһүд автономияле өлкәсе
4. Байкал арты крае
5. Камчатка крае
6. Магадан өлкәсе
7. Диңгез буе крае
8. Саха Республикасы
9. Сахалин өлкәсе
10. Хабарау крае
11. Чукотка автономияле округы

* Сингапур
* Таиланд
* Филиппиннар
* Япония

## Моны да карагыз

* Россия Ерак Көнчыгышы
# Үрдәкләр

| Үрдәкләр |
| --- |
|  |
|  |
| Нәрсәнең чыганагы | утятина[d], утиная печень[d] һәм яйцо утки[d] |
| ... хөрмәтенә аталган | водолаз[d] |
| Һәштәге | duck |
| Сурәтләнә | Duck Stab / Buster & Glen[d] |
| Таксон для этого народного названия | Үрдәк кошлар |
| MCN коды | 0105.13.00 |
|  Үрдәкләр Викиҗыентыкта |

Иркәк кыр үрдәге очышта
**Үрдәкләр** — үрдәк кошлар семьялыгыннан берничә ыругның гомуми исеме. Киң таралганнар. Элекке Советлар Берлегендә 35–36 лап төре яши. Алар арасында иң әһәмиятлеләре: елга үрдәге, чумгалак үрдәк. Татарстанда иң билгеле төре — кыр үрдәге.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
# Сефард телеLatinitsada uqu

**Сефард теле** (Ладино (искер.); еврей-испан теле; сеф. גֿודֿיאו־איספאנײול, לאדינו, шулай ук ладино, джудекко, спаньоль, джудезмо, худесмо, хебронео, хакетия) — сефард теле, Иберия ярымутравының төрле урыннарыннан диалектлар төркеменә бүленә. Роман телләренең иберо-роман субтөркеменә карый. Сефард теле фактик рәвештә башка еврей иберо-роман диалектларының хасиятләрен керткән иртә еврей-кастиль диалектының дәвамы булып тора.

Бу төр испан теленең пәйда булуы Испаниядән 1492 елда еврейларны куу белән башланган, алар күбесенчә Госманлы империясендә, Төньяк Африкада яши башлаганнар, шуннан соң Португалиядә, Италиядә, Грециядә, Болгариядә, Румыниядә, Палестинада һ.б. Башка тел тирәсендә булып һәм рәсми статусы булмыйча, аның һаман да XV гасыр испан теле хасиятләре бар.

Израильдә, Төркиянең аерым районнарында, Грециядә, Югославиядә, Румыниядә, Болгариядә, Мароккода таралган. Сөйләшүчеләр саны якынча 100 мең кеше. Диалект бүленеше сөйләшүчеләрнең яшәү илләренә бәйле. Төп диалект юрамалары - төрек, румын, югослав.

1996 елда Кнессет сефард телендә мәдәни мирасны саклау буенча Милли идарә барлыкка китерү турында закон чыгарган.

Ладино телендә хәзерге вакытта 30-дан артык илдә сөйләшелә, сөйләшүчеләрнең күбесе Израильдә тора. Гәрчә нинди булса да илдә рәсми статусы булмаса да, ул Босниядә һәм Герцеговинада, Франциядә һәм Израильдә азчылык теле булып танылган булган. 2017 елда ул рәсми рәвештә Испания Патша Академиясе тарафыннан танылган булган.

Яһүди испан теленең төп сүзлек составы иске испан һәм дә анда Иберия ярымутравының телләре: иске арагон теле, астурлеон теле, иске каталан теле, галисий-португаль теле һәм моссараб теленең күп элементлары бар. Соңрак тел госманлы төрек теле һәм семитик сүзлек составы (мәсәлән, иврит, арамей һәм гарәп теле) тарафыннан баетылган булган һәм яңа хәзерге заман концепцияләр өчен сүзлек составы француз һәм итальян теле аша алынган булган.

## Искәрмәләр
# Авиаташучы

Дүрт авиаташучы, астан өскә: испан «Принсипе де Астуриас»*, америка десант «Уосп», америка «Форрестол» һәм инглиз җиңел авиаташучы «Инвинсибл», XX гасыр авиаташучыларның чагыштырмача зурлыгын күрсәтә.*
«Советлар Союзы флоты Адмиралы Кузнецов» авыр авиайөртүче керәйсере
**Авиаташучы** — хәрби кораблар сыйныфы. Аларның төп көче — палуба авиациясе.

## Тарих

### Беренче авиаташучылар

|  |
| --- |
| Юджин Эли сразу после взлёта с палубы USS Birmingham (CL-2) |
| Юджин Эли перед посадкой на USS Pennsylvania |

Авиацияне алып баручы беренче кораблар дип чынлыкта аэростат ташучеларны XIX һәм XX гасыр башында атарга була.
Авиаташучыларның очкычлар утыра һәм очып китә торган мәйданы бар.
# Яшел-зәңгәр төс

| Яшел-зәңгәр (Cyan, RGB / Aqua, HTML) |
| --- |
| — Төс координатлары — |
| HEX |  | #00FFFF |
| RGB**¹** | (r, g, b) | (0, 255, 255) |
| CMYK**²** | (c, m, y, k) | (100, 0, 0, 0) |
| HSV | (h, s, v) | (180°, 100%, 100%) |
| **¹**: Нормальләштерелгән [0–255]
**²**: Нормальләштерелгән [0–100] |

Яшел-зәңгәр (#00FFFF)

| Циан (CMYK, басма циан) |
| --- |
| — Төс координатлары — |
| HEX |  | #00B7EB |
| RGB**¹** | (r, g, b) | (0, 183, 235) |
| CMYK**²** | (c, m, y, k) | (100, 22, 0, 8) |
| HSV | (h, s, v) | (193°, 100%, 92%) |
| **¹**: Нормальләштерелгән [0–255]
**²**: Нормальләштерелгән [0–100] |

**Яшел-зәңгәр** (*циан*, ингл. *cyan/aqua*, рус. *циан*) — зәңгәр һәм яшел арасындагы төс. Спектрда яшел-зәңгәр төс диапазоны — 490–520 нм.

CMYK системасында беренчел төс. RGB системасында икенчел төс.

## Шулай ук кара

| Төс | Сурәт |
| --- | --- |
| **Яшел-зәңгәр** |   |
| Аквамарин |   |
| Фирәзә |   |
| Зәңгәр-яшел (*teal*) |   |
# 308 ел (б. э. к.)

| Еллар
 |
| --- |
| 313 (б. э. к.) · 312 (б. э. к.) · 311 (б. э. к.) · 310 (б. э. к.) — **309 (б. э. к.)** — 308 (б. э. к.) · 307 (б. э. к.) · 306 (б. э. к.) · 305 (б. э. к.)
 |
| Унъеллык
 |
| 320-еллар (б. э. к.) · 310-еллар (б. э. к.) — **300-еллар (б. э. к.)** — 290-еллар (б. э. к.) · 280-еллар (б. э. к.)
 |
| Гасырлар
 |
| V гасыр (б. э. к.) — **IV гасыр (б. э. к.)** — III гасыр (б. э. к.)
 |

|  |
| --- |
| 1 меңьеллык (б. э. к.)
 |
| VI гасыр (б. э. к.) — V гасыр (б. э. к.) — **IV гасыр (б. э. к.)** — III гасыр (б. э. к.) — II гасыр (б. э. к.)
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 400-еллар (б. э. к.)
 | 409
 | 408
 | 407
 | 406
 | 405
 | 404
 | 403
 | 402
 | 401
 | 400
 |
|  |
| 390-еллар (б. э. к.)
 | 399
 | 398
 | 397
 | 396
 | 395
 | 394
 | 393
 | 392
 | 391
 | 390
 |
| 380-еллар (б. э. к.)
 | 389
 | 388
 | 387
 | 386
 | 385
 | 384
 | 383
 | 382
 | 381
 | 380
 |
| 370-еллар (б. э. к.)
 | 379
 | 378
 | 377
 | 376
 | 375
 | 374
 | 373
 | 372
 | 371
 | 370
 |
| 360-еллар (б. э. к.)
 | 369
 | 368
 | 367
 | 366
 | 365
 | 364
 | 363
 | 362
 | 361
 | 360
 |
| 350-еллар (б. э. к.)
 | 359
 | 358
 | 357
 | 356
 | 355
 | 354
 | 353
 | 352
 | 351
 | 350
 |
| 340-еллар (б. э. к.)
 | 349
 | 348
 | 347
 | 346
 | 345
 | 344
 | 343
 | 342
 | 341
 | 340
 |
| 330-еллар (б. э. к.)
 | 339
 | 338
 | 337
 | 336
 | 335
 | 334
 | 333
 | 332
 | 331
 | 330
 |
| 320-еллар (б. э. к.)
 | 329
 | 328
 | 327
 | 326
 | 325
 | 324
 | 323
 | 322
 | 321
 | 320
 |
| 310-еллар (б. э. к.)
 | 319
 | 318
 | 317
 | 316
 | 315
 | 314
 | 313
 | 312
 | 311
 | 310
 |
| 300-еллар (б. э. к.)
 | 309
 | 308
 | 307
 | 306
 | 305
 | 304
 | 303
 | 302
 | 301
 | 300
 |
|  |
| 290-еллар (б. э. к.)
 | 299
 | 298
 | 297
 | 296
 | 295
 | 294
 | 293
 | 292
 | 291
 | 290
 |

 |
| Хронологик таблица
 |

**308 ел (б. э. к.)** — безнең эрага кадәр IV гасырга кергән ел.

## Вакыйгалар

## Туулар

*Шулай ук карагыз: Төркем:308 елда (б. э. к.) туганнар*

## Вафатлар

*Шулай ук карагыз: Төркем:308 елда (б. э. к.) вафатлар*

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?:**Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска).
# Җорҗ Шульц

| Җорҗ Шульц |
| --- |
|  |
| Туган телендәге исеме | ингл. *George Pratt Shultz* |
| Туган | 13 декабрь 1920(1920-12-13)[…] Нью-Йорк, Нью-Йорк, Америка Кушма Штатлары |
| Үлгән | 6 февраль 2021(2021-02-06) (100 яшь) Стәнфорд, Санта-Клара (округ, Калифорния), Калифорния, Америка Кушма Штатлары |
| Күмү урыны | Dawes Cemetery[d] |
| Яшәгән урын | Westmoreland Hills[d] |
| Ватандашлыгы |  Америка Кушма Штатлары |
| Әлма-матер | Принстон университеты, Массачусетс технология институты[d], Школа Дуайт-Энглвуд[d] һәм Школа общественных и международных отношений имени Вудро Вильсона[d] |
| Һөнәре | икътисадчы, хәрби хезмәткәр, дипломат, университет профессоры, сәясәтче, эшкуар |
| Эш бирүче | Массачусетс технология институты[d], Стенфорд университеты, Чикаго университеты[d], MIT Sloan менеҗмент мәктәбе[d], Административно-бюджетное управление[d], Министерство финансов США[d], Bechtel[d], Министерство труда США[d] һәм АКШ Дәүләт департаменты |
| Сәяси фирка | АКШ Республика фиркасе |
| Җефет | Шарлотта Мэйлиард Свиг[d] |
| Катнашкан сугышлар/алышлар | Икенче бөтендөнья сугышы |
| Хәрби дәрәҗә | министр финансов[d] |
|  |
|  **Җорҗ Шульц**  Викиҗыентыкта |

**Җорҗ Шульц** (13 декабрь 1920(1920-12-13)[…], Нью-Йорк, Нью-Йорк, Америка Кушма Штатлары — 6 февраль 2021(2021-02-06) (100 яшь), Стәнфорд, Санта-Клара (округ, Калифорния), Калифорния, Америка Кушма Штатлары) — икътисадчы, хәрби хезмәткәр, дипломат, университет профессоры, сәясәтче, эшкуар, АКШ дәүләт сәркәтибе (16 июль 1982 – 20 гыйнвар 1989), АКШ финанс министры (12 июнь 1972 – 8 май 1974), (1 июль 1970 – 11 июнь 1972), (22 гыйнвар 1969 – 1 июль 1970).

## Искәрмәләр

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# Иң яхшы режиссура өчен «Оскар» премиясе

**Иң яхшы режиссура өчен «Оскар» премиясе** – һәр ел бирелә торган Америка киносәнгать академиясенең режиссерларга бирелгән иң абруйлы бүләк. Режиссерлар гильдиясе номинантларны тәкъдим итә, җиңүчене исә Академиянең барлык әгъзалары билгели. 1928 елдан башлап барлыгы 81 бүләк бирелгән. Еш кына бу премияне иң яхшы фильм режиссеры ала.

## Рекордлар

| **Үзенчәлек** | **Исем** | **Сан** | **Ел** | **Детальләр** |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Иң күп премия | Джон Форд | 4 бүләк | 1952 | 5 тапкыр номинант булды. |
| Иң күп номинацияләр | Уильям Уайлер | 12 номинация | 1965 | Нәтиҗәдә 3 бүләккә лаек булды. |
| Иң олы җиңүче | Клинт Иствуд | 74 ел | 2004 | *Миллион долларлык бәби* |
| Иң олы номинант | Джон Хьюстон | 79 ел | 1985 | *Прицци гаиләсе намусы* |
| Иң яшь җиңүче | Норман Таурог, Уильям Фридкин | 32 ел | 1931, 1971 | *Скиппи*, *Француз элемтәчесе* |
| Иң яшь номинант | Джордж Синглтон | 24 ел | 1991 | *Ребята по соседству* |

Бары тик бер тапкыр бу премияне хатын-кыз яулады – Кәтрин Бигелоу «Үлем тозагы» фильмы өчен 2010 елда.

Калып:Иң яхшы режиссура өчен «Оскар» премиясе
# Колак

| Колак |
| --- |
|  |
| Кайда өйрәнелә | аудиология[d] |
| Саны | 2 |
|  Колак Викиҗыентыкта |

Ябалакның колак раковиналарының зурлыклары һәм формалары төрле була ала
**Колак** - тавышны сизә алучы орган. Тавыш ишетүдән тош, ул шулай ук тәннең тотрыклы хәлен һәм теләнелгән позициясен тотуда ярдәм итә ала. Колак - тавыш ишетү системасының бер өлеше булып тора.

Колак исеме астында еш органның бөтенесен аңласалар, шулай ук аның тышкы өлешенә генә мөрәҗәгать итү очраклары булып тора. Имезүчеләрнең күпчелегендә, күренүче колак буларак ишетү процессының күп адымнарыннан беренчесе урын алган пинна (яки колак раковинасы) булып тора. Умырткалыларда, башның ике ягында азмы-күпме дәрәҗәдә симметрик килеш бер пар колаклар урнаша. Шундый рәвеш тавыш чыганакларының кайда урнашканнарын билгеләүгә файдалы.

Тышкы колак формасы имезүчеләр арасында нык аерыла торганда, имезүчеләрнең эчке колак эшчәнлеге (шулай ук кешенеке дә) бик охшаш.

Колакны ничек дөрес итеп чистартырга?

Колак яфрагын артка һәм өскә (балаларныкын артка һәм аска) тарткан хәлдә, мамыклы таякчыкны колак тишегенә кертәләр һәм 5-7 секундтан соң тартып алалар. Таякчыкны алыштырып, берничә мәртәбә шулай кабатлыйлар. Әгәр табиб дару язып биргән икән, кулланыр алдыннан пре­ паратны 37 градуска кадәр җылыталар. Аннары башны иеп, чистарткандагы кебек, колак яфрагын артка һәм өскә тартып тамызалар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Protein behind hearing
* 3D Ear page  2020 елның 5 апрель көнендә архивланган
* Details of various ear problems  2021 елның 24 апрель көнендә архивланган
* Ear wiggling mechanism unmasked
* Cotton swabs can pose serious health risk: coroner from ctv.ca  2008 елның 9 февраль көнендә архивланган
* Radiology of the Ear Canal  2014 елның 16 апрель көнендә архивланган from MedPix

## Моны да карагыз
# VilniusКириллицада уку

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Litvanıñ başqalsı
Vilnius Vilnüs litovça *Vilnius* poläkçä *Wilno*

|  |  |
| --- | --- |
| Bayraq | Gerb |
| Bayraq | Gerb |

|  |  |
| --- | --- |
| İl |
LitvaLitva |
| Koordinatalar | 54°41′ т. к. 25°17′ кч. о. |
| Mer | Artur Zuokas |
| Berençe telgä alu | 1323 |
| Elekkege isemnär | Wilno, Wilna |
| Mäydan | 401 km² |
| Märkäz bieklege | 112 m |
| Xalıq sanı | 537 152 keşe (2013) |
| UTC | UTC+2 |
| Telefon kodı | +370 5 |
| Räsmi säxifä |  |
| Büläklär |  |

|  |
| --- |
| [[Файл:|300px|Vilnius (Җир)]] |

 |

**Vilnius** yä **Vilnüs** (litovça *Vilnius*, poläkçä *Wilno*) — Litvanıñ başqalası, iñ ere şähäre.

Vilnius öyäze häm üzidäräseneñ üzäge.

Litva könyaq-könçığışında, Vilnä häm Näris yılğaları quşılu urınında urnaşa.

Vilnius - Litvanıñ töp iqtisadi, mädäni, säwdä üzäge.

## Tarix

1323 yılda Litva kenäze Gedimin xatında Vilnius berençe tapqır telgä alına.

Vilnius 1795 yılğa qädär Böyek Litva kenäzlegeneñ başqalası.

1387 yılda şähärdä Rim-katolik yeparxiäse nigezlänä.

1795—1915 Rusiä İmperiäse eçendä.

1915—1917 yılda alman ğäskärläre basıp alalar.

1918 yılda Wilno şähärendä Litva bäysezlege aktı imzalana.

1919—1922 — şähärne Qızıl Ğäskär häm Polşa ğäskäre basıp alalar.

1922—1939 — Polşa eçendä.

1939 yılda Sovet Berlege basıp ala häm Litva Cömhüriätenä tapşırıla.

1940 yıldan - Vilnius Litva Sovet Respublikasınıñ başqalası.

1941—1945 yıllarda faşist ğäskärläre tarafınnan basıp alınğan.

1990 yıldan Litva Cömhüriäte başqalası.

## Şähärdä tuğan tanılğan şäxeslär

* İgnatiy Kraçkovskiy
* İosif Griguleviç
* Галактионова Инесса, югары менеджер

## Sıltamalar

* Räsmi sayt
# Кече Азия

Кече Азиянең космостан күренеше
**Кече Азия** (төр. *Anadolu* — Анатулы) — Азиянең көнбатышындагы ярымутрау. *Анатулы* дип Азиядәге биләмәләрен атыйлар (Аурупадагы биләмәләре Румелия дип атала).

**Анатулы** (грек. *Ανατολία*) атамасы грек теленнән *көнчыгыш* дип тәрҗемә ителә.

## Географик тасвирлама

Кара, Мәрмәр, Эгей диңгезләре һәм Урта диңгез белән юыла. Босфор һәм Дарданел *(Чанаккалә)* бугазлары белән Аурупадан аерыла.
# 1890-еллар

|  |
| --- |
| 2 меңьеллык
 |
| XVII гасыр — XVIII гасыр — **XIX гасыр** — XX гасыр — XXI гасыр
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1790-еллар
 |  1790
 |  1791
 |  1792
 |  1793
 |  1794
 |  1795
 |  1796
 |  1797
 |  1798
 |  1799
 |
|  |
| 1800-еллар
 |  1800
 |  1801
 |  1802
 |  1803
 |  1804
 |  1805
 |  1806
 |  1807
 |  1808
 |  1809
 |
| 1810-еллар
 |  1810
 |  1811
 |  1812
 |  1813
 |  1814
 |  1815
 |  1816
 |  1817
 |  1818
 |  1819
 |
| 1820-еллар
 |  1820
 |  1821
 |  1822
 |  1823
 |  1824
 |  1825
 |  1826
 |  1827
 |  1828
 |  1829
 |
| 1830-еллар
 |  1830
 |  1831
 |  1832
 |  1833
 |  1834
 |  1835
 |  1836
 |  1837
 |  1838
 |  1839
 |
| 1840-еллар
 |  1840
 |  1841
 |  1842
 |  1843
 |  1844
 |  1845
 |  1846
 |  1847
 |  1848
 |  1849
 |
| 1850-еллар
 |  1850
 |  1851
 |  1852
 |  1853
 |  1854
 |  1855
 |  1856
 |  1857
 |  1858
 |  1859
 |
| 1860-еллар
 |  1860
 |  1861
 |  1862
 |  1863
 |  1864
 |  1865
 |  1866
 |  1867
 |  1868
 |  1869
 |
| 1870-еллар
 |  1870
 |  1871
 |  1872
 |  1873
 |  1874
 |  1875
 |  1876
 |  1877
 |  1878
 |  1879
 |
| 1880-еллар
 |  1880
 |  1881
 |  1882
 |  1883
 |  1884
 |  1885
 |  1886
 |  1887
 |  1888
 |  1889
 |
| 1890-еллар
 |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900-еллар
 |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |

 |
| Хронологик таблица
 |

**1890-еллар** — 1890 елда башланган һәм 1899 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар

* 1899 елның 11 октябре — Икенче англо-бур сугышы башланды.

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.