Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# APEC Яшьләр Фәне Фестивале

**APEC Яшьләр Фәне Фестивале** Азия-Тын океан икътисади хезмәттәшлеге тарафыннан идарә ителгән фәнни ярминкә. Ул фән һәм технология белән кызыксынган 15-18 яшьлекләр өчен һәм аның максаты булып өйрәнү өчен мәдәни барьерларны бетерү тора. Ул 1998 елда Сеулда башланган булган. Корея Җөмһүрияте президенты 1996 елның 13 ноябрендә АПЕК Яшьләр Фәне Фестивален һәм 2-енче АПЕК Фән һәм Технология Министрлары Конференциясен уздырырга тәкъдим иткән.

## Фестивальләр исемлеге

| Ел | Урын | Исем |
| --- | --- | --- |
| 1998 | Сеул, Көньяк Корея | Сеулдан Открыткалар |
| 2000 | Сингапур | Сингапурда Җиде көн |
| 2004 | Пекин, Кытай | Фән, Яшьлек һәм Киләчәк |
| 2011 | Патум Тани Провинциясе, Таиланд | Табигатьтән Технологиягә |

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

*

**Бу мәкаләдә тематик төркемнәр куелмаган.**Сез аларны табып яки яңаларын ясап һәм мәкаләгә өстәп, проектка булыша аласыз.
**Бу мәкаләдә тематик төркемнәр куелмаган.**Сез аларны табып яки яңаларын ясап һәм мәкаләгә өстәп, проектка булыша аласыз.
# Томас Эдисон

| Томас Эдисон |
| --- |
|  |
| Туган телендәге исеме | Thomas Alva Edison |
| Туган | 11 февраль 1847(1847-02-11) Майлан, Огайо |
| Үлгән | 18 октябрь 1931(1931-10-18) (84 яшь) Вест Оранж, Нью-Джерси |
| Үлем сәбәбе | сахарный диабет 2-го типа[d] |
| Күмү урыны | Thomas Edison National Historical Park[d] |
| Яшәгән урын | Thomas Edison Winter Estate[d] |
| Ватандашлыгы |  АКШ |
| Әлма-матер | Купер-юнион[d] |
| Һөнәре | уйлап табучы |
| Эш бирүче | General Electric[d] һәм Continental Edison[d] |
| Җефет | Mary Stilwell Edison[d] һәм Mina Miller[d] |
| Балалар | Чарльз Эдисон[d], Theodore Miller Edison[d], Thomas Alva Edison Jr.[d], Marion Estelle Edison Oeser[d], Madeleine Edison[d] һәм William Leslie Edison[d] |
| Ата-ана | * Samuel Ogden Edison[d] (әти)
* Nancy Elliott[d] (әни)
 |
| Кардәшләр | Карлайл Сноу Эдисон[d] |
|  |
|  |
|  **Томас Эдисон**  Викиҗыентыкта |

*A Day with Thomas Edison* (1922)
**То́мас А́лва Э́дисон** (ингл. *Thomas Alva Edison*; 1847 елның 11 феврале, Майлан, Огайо — 1931 елның 18 октябре, Вест Оранж, Нью-Джерси) — дөньякүләм танылган уйлап табучы, эшмәкәр. АКШта ул 1893 патент алган, бөтен башка илләр буенча якынча 3 мең патент. Эдисон телеграфны, телефонны, киноҗиһазларны камилләштергән, электроникага һәм күп кенә электро-җиһазларны уйлап чыгарган, фонографны ясаган. Шулай ук ул телефон сөйләшүе башында «алло» сүзен кулланырга тәкъдим иткән.

1928 елда ул АКШның иң югары бүләге — АКШ Конгрессы милли медале белән бүләкләнә.

Балачакта Томас Эдисон авырулы бала булган иде. Аңа 7 яшь булганда, гаиләсе белән Порт-Гурон-га күчкән. Юл вакытында скарлатина белән авырып киткән, нәтиҗәдә колаклары начар ишетә башлаган.

Мәктәптә Томас Эдисон авыр бала булып саналган. Укытучы аңа хәтта «аңгыра» дип әйткәне билгеле. Өч ай мәктәптә укыганнан соң, әнисе аны мәктәптән алып, үзе укыта башлады.

1860 елдан башлап, Томас сатучы булып эшли башлый. Аннары ул телеграфист буларак эшли, монда ул үз җиһазларын куллана башлый. 22 яшьтә ул үз ширкәтен нигезли, профессиональ рәвештә шөгыльләнә башлый.

## Шулай ук карагыз
# З

| Кириллицаның З хәрефе |
| --- |
|  |
| Кириллица |
| А | Б | В | Г | Ґ | Д | Ђ |
| Ѓ | Е | (Ѐ) | Ё | Є | Ж | З |
| Ѕ | И | (Ѝ) | І | Ї | Й | Ј |
| К | Л | Љ | М | Н | Њ | О |
| П | Р | С | Т | Ћ | Ќ | У |
| Ў | Ф | Х | Ц | Ч | Џ | Ш |
| Щ | Ъ | Ы | Ь | Э | Ю | Я |
| Тарихи хәрефләр |
| (Ҁ) | (Ѹ) | Ѡ | (Ѿ) | (Ѻ) | Ѣ | Ꙗ |
| Ѥ | Ꙓ | Ѧ | Ѫ | Ѩ | Ѭ | Ѯ |
| Ѱ | Ѳ | Ѵ | (Ѷ) | Ꙟ |  |  |
| Славян булмаган телләр хәрефләре |
| Ӑ | Ӓ | Ә | Ӛ | Ӕ | Ԝ | Ғ |
| Ӻ | Ӷ | Ҕ | Ԁ | Ԃ | Ӗ | Ҽ |
| Ҿ | Ӂ | Җ | Ӝ | Ԅ | Ҙ | Ӟ |
| Ԑ | Ӡ | Ԇ | Ӥ | Ӣ | Ӏ | Ҋ |
| Қ | Ҟ | Ҡ | Ӄ | Ҝ | Ԟ | Ԛ |
| Ӆ | Ԓ | Ԡ | Ԉ | Ԕ | Ӎ | Ҥ |
| Ԣ | Ԋ | Ң | Ӊ | Ӈ | Ӧ | Ө |
| Ӫ | Ҩ | Ҧ | Ԥ | Ҏ | Ԗ | Ҫ |
| Ԍ | Ҭ | Ԏ | Ӳ | Ӱ | Ӯ | Ү |
| Ұ | Ҳ | Ӽ | Ӿ | Һ | Ҵ | Ӵ |
| Ҷ | Ӌ | Ҹ | Ӹ | Ҍ | Ӭ | Ԙ |  |
| Диграфлар |
| Аъ | Аь | Гъ | Гь | Дж | Дз | Дь |
| Кх | Къ | Кь | Оь | Тш | Уь | Хъ |
| Хь |  |
| **Искәрмә.** Җәя өчендәге хәрефләрнең мөстәкыйль хәрефләр стасусы юк. |

**З** (*зэ*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында унберенче.

Татар әлифбасында унберенче хәреф, гарәп әлифбасындагы тугызынчы, унберенче, унбишенче һәм унҗиденче хәрефләрне белдерә.

Болардан фәкать унберенчесе генә әлеге "з" авазына туры килә. Тугызынчысы Минзәлә, башкорт әйтелешендәге сакау "з"гә туры килә. Унбишенче һәм унҗиденче хәрефләр "з"гә тартым "д" авазын белдерәләр. Сан урынына кулланганда, тугызынчы - 700, унберенче - 7, унбишенче - 800, унҗиденче - 900не белдерә

## Искәрмәләр
# Чигү

```
    Чигү – декоратив иҗатның бер төре.
    Татар хатын-кызлары балачактан ук чигәргә өйрәнгәннәр, кияүгә чыгарга бирнә һәм туй бүләкләре әзерләгәннәр.
    Чигү өчен төрле тукымалар – үзләре суккан һәм сатып алган тукымалар: ефәк, парча, бәрхет, сатин кулланылган. Ак, күк, зәңгәр, яшькелт, яшел, алтын сыман сары, ачык көрән, куе шәмәхә, ал, сирәгрәк кызыл төстәге тукымаларга яратып чиккәннәр.
    Чигү осталары тамбур яратып чиккәннәр, аның асылы бизәкнең буыннарын барлыкка китергән бер үк төрле атламнар – чылбырлар ясап баруга кайтып кала.
    Казан татарлары сәнгатендә чәчәк бәйләмнәре рәвешендәге композицияләр киң таралган.
    Чигелгән әйберләрдә кайвакыт кош, бал корты, күбәләк сүрәтләре очрый, алар чәчәк-үсемлек бизәгенә якынайтып бирелә.
```

Чыганак: Н.Сергеева "Тылсымлы бизәк = Магия узора" китабы.
# Каһан

| Каһан |
| --- |
| бор. төрк. 𐰴𐰍𐰣‬‎ монг. ᠬᠠᠭᠠᠨ фар. خاقان кыт. 可汗 кор. 가한 төр. *kağan* монг. ꡢꡖꡋ монг. хаан госм. төр. خاقان уйг. قاغان кор. 可汗 |
|  |
| Дөнья кисәге | Европа һәм Азия |
| Дәүләт | Монгол империясе |

**Каһан** - (рус. *Кага́н* *хакан, хаган*, урта монгол ᠬᠠᠭᠠᠨ, *Qaɣan*; хәзерге монголча *хаан*, борынгы төрки - **𐰴𐰍𐰣**, кыт. 可汗, , пиньинь: *Kèhán*) — урта гасыр күчмә халыклар иерархиясенең иң югары титулы. Ханнар ханы. Монгол империясе чорында **каан** («бөек хан») рәвешенә кергән.

«Каан» рәвешендә беренче тапкыр XIII гасырда күренә. Ул Бөек Монгол Олысының югары башлыгына карата кулланылган һәм Чыңгызханның Ясасындагы титулатурага кертелгән.

Үгәдәй беренче булып каһан титулын алган дип санала. Җәми ат-таварихтагы Рәшит ад-Дин бу исем белән Борҗиһиннардан башлап Борҗиһин кланының күп әгъзаларының исемнәрен, шулай ук Чыңгызхан токымнары исемнәрен бәйли. Чыңгыз үзе каһан дип аталмаган. Шул ук вакытта, шул ук Рәшит ад-Дин "Үгәдәй Чыңгызханнан соң каан булды" дип яза. Әрмән тарихчысы Григор Акнерци (монах Магакия) шулай ук "Чангыз-Каан" турында яза.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Ганиев Р.Т. Восточно-тюркское государство в VI - VIII вв — Екатеринбург: Издательство Уральского университета, 2006. — Б. 152. — ISBN 5-7525-1611-0.
* Мельникова Е.А. «Князь» и «каган» в ранней титулатуре Древней Руси // Древняя Русь и Скандинавия — Москва: Русский фонд содействия науке и образованию, 2011. — Б. 476 с.. — ISBN 978-5-91244-073-1.
# ВедаларLatinitsada uqu

| Ведалар |
| --- |
| санскр. वेद |
| Нигезләнү датасы | БЭК XV гасыр |
|  |
| Атама | वेद һәм The Vedas |
| Киләсе | Брахманы[d], Араньяки[d] һәм Упанишадалар |
| Сәнгать формасы | антология[d] |
| Жанр | дини әдәбият[d] |
| Автор | Риши |
| Әсәр яки аның атамасы теле | ведийский язык[d] |
| Действие происходит в эпоху | Веда цивилизациясе |
| Кайда өйрәнелә | Hindu studies[d], Sanskrit scholar[d] һәм Веданга[d] |
| Җитештерү урыны | Һинд субкыйтгасы[d] |
| Литературный мотив | supreme deity as creator[d], moon-god[d], creation of universe by creator[d] һәм causes of moon's phases[d] |
|  Ведалар Викиҗыентыкта |

**Ведалар** («веда» сүзе белем мәгънәсен бирүче санскрит санскр. वेद, санскр. (IAST) véda сүзе тамырыннан ясала) — изге сүз (текст), бәхәссез хакыйкать хәзинәсе һәм какшамас яшәеш кагыйдәләре җыелмасы буларак Һиндстанда бүгенге көнгә кадәр зур ихтирам казанган борынгы һинд әдәбиятының бөек ядкярләре.

Индуслар Ведалар мәңге булган Һәм Ведаларны бервакытта да беркем дә иҗат итмәгәнгә, ягъни авторы булмаганга күрә, аларда бер генә ялгыш
фикернең дә булуы мөмкин түгел, чөнки бары берәр зат — я кеше, я алла гына ялгыша ала, дип уйлаганнар.

Ведалар дүртәү: Ригведа (мәдхияләр Ведасы), Самаведа (мөнәҗәтләр Ведасы), Яджурведа (яджуслар — йола «әфсеннәре»
Ведасы) һәм, ниһаять, Атхарваведа (ырым сүзләре Ведасы). Дөрес, барлык брахман юнәлешләре дә Атхарваведаны танымый, аны «тулы кыйммәтле» Веда дип санамаучылар изге китапларның беренче өчесен генә үз эченә алган «өч өлештән гыйбарәт гыйлем» (трайи видья) турында сүз алып баралар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Дөньякүләм таралган диннәр: Татар урта гомуми белем мәкт. 10—11 нче с-флары өчен д-лек/ Л. Г. Жукова, А. В. Журавский, А. В. Пименов, Н. В. Шабуров. Русчадан Л. Г. Шэрифуллина тәрҗ. — М.: Дрофа; Казан: Мәгариф, 2002. — 240 б.
# Җөмһүрият

| Идарә итү формалары  |
| --- |
| * Анархия
* Аристократия
* Бюрократия
* Геронтократия
* Демократия

[ачу]
* + Ялгыш демократия
	+ Либераль демократия
	+ Вәкилле демократия
	+ Туры демократия
	+ Буржуаз демократия
* Деспотизм
* Джамахирия
* Диархия
* Диктаторлык

[ачу]
* + Хәрби диктатура
	+ Фашистлар диктатурасы
* Клептократия
* Коммунизм
* Корпоратократия
* Марионетик дәүләт
* Матриархат
* Меритократия
* Милитократия
* Монархия

[ачу]
* + Абсолют монархия
	+ Конституцион монархия
		- Дуалистик монархия
		- Парламентар монархия
	+ Аерма вәкилле монархия
* Ноократия
* Бер фиркале система
* Олигархия
* Охлократия
* Патриархат
* Кавемлек

[ачу]
* + Юлбашчылык
* Плутократия
* Республика

[ачу]
* + Парламент республикасы
	+ Президент республикасы
	+ Кушма республика
* Социализм
* Талассократия
* Теократия
* Технократия
* Тимократия
* Тирания
* Хунта
* Этнократия
 |
| **Портал:Сәясәт** ·  |

**Республика** (гарәп. *جمهورية*, лат. *Res publica* - *гомуми эш*) – дәүләт төзелешенең бер төре.

*Җөмһүрият* булып саналган илдә югары хакимлек сайлаулы әгъзаләре белән ашырыла.

Хәзерге заманда 190 дөнья илләреннән 140-тан артык *җөмһүрият* булып санала.
Россия Федерациясенә кергән кайбер субъектлар да *республика* (рус. *респу́блика*) дип атала (Татарстан Республикасы, Чуашстан Республикасы һ.б).

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# ÄКириллицада уку

| **Ä хәрефе** |
| --- |
|  |
| **Татар латин әлифбасы** |
| A | Ä | B | C | Ç | D | E |
| F | G | Ğ | H | I | İ | J |
| K | Q | L | M | N | Ñ | O |
| Ö | P | R | S | Ş | T | U |
| Ü | V | W | X | Y | Z |
| **Латин әлифбасы** |
| A | B | C | D | E | F | G |
| H | I | J | K | L | M | N |
| O | P | Q | R | S | T | U |
| V | W | X | Y | Z |
| Өстәмә хәрефләр |
| À | Á | Â | Ã | Ä | Å | Æ |
| Ā | Ă | Ȃ | Ą | Ȧ | Ả | Ɐ |
| Ɑ | Ɓ | Ƀ | Ç | Ć | Ĉ | Ċ |
| Č | Ȼ | Ƈ | Ð,ð | Ď,ď | Đ,đ | Ɗ |
| ᶑ | È | É | Ê | Ë | Ē | Ė |
| Ę | Ě | Ɇ | Ə | Ƒ | Ĝ | Ğ |
| Ġ | Ģ | Ǧ | Ǥ | Ɠ | Gʻ | Ƣ |
| Ĥ | Ħ | Ì | Í | Î | Ï | Ī |
| Į | İ,i | I,ı | Ĳ | Ĵ | Ɉ | Ķ |
| Ḱ | Ǩ | Ƙ | Ⱪ | Ĺ | Ļ | Ľ |
| Ŀ | Ł | Ɱ | Ñ | Ń | Ņ | Ň |
| N̈ | Ɲ | Ƞ | Ꞑ | Ŋ | Ò | Ó |
| Ô | Õ | Ö | Ø | Ő | Oʻ | Œ |
| Ơ | Ᵽ | Ƥ | P̃ | Ɋ | ʠ | Ŕ |
| Ř | Ɍ | Ɽ | ß | ſ | Ś | Ŝ |
| Ş | Š | Ꞩ | Þ | Ţ | Ť | Ŧ |
| Ⱦ | Ƭ | Ʈ | ẗ | Ù | Ú | Û |
| Ü | Ū | Ŭ | Ů | Ű | Ų | Ư |
| Ʉ | Ʋ | Ŵ | Ⱳ | Ẋ | Ý | Ŷ |
| Ÿ | Ɏ | Ƴ | Ź | Ẑ | Ẕ | Ż |
| Ž | Ƶ | Ȥ | Ⱬ |

**Ä** (*ä*) (ta. lat. Ä xärefe(үле сылтама)) — латин әлифбасының хәрефе, татар латин әлифбасында икенче. **Ä** хәрефе кирилл әлифбасының **Ә** хәрефенә туры килә. Нечкә сүзләрдә кирилл әлифбасының **Я** хәрефе латин әлифбасында **Yä** туры килә, мәсәлән: яшьлек - yäşlek, ямь - yäm . "К", "Г" хәрефләрдән соң нечкә сүзләрдә (киләсе иҗек нечкә булган очракта) кирил "А", латин "Ä"-хәрефенә әверелә, мәсәлән: **гадәт - ğädät, гаскәр - ğäskär, сәгать - säğät, мәкалә - mäqälä, мәкаль - mäqäl**. Язылышта *Ә* кулланып була.

Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны буенча расланган. Интертат, Татар-Информ  2015 елның 26 июнь көнендә архивланган, Безнең гәҗит  2013 елның 6 август көнендә архивланган, TRT-Tatar  2012 елның 16 декабрь көнендә архивланган гәҗитләренең сәхифәсендә кулланыла.

## Бүтән телләрдә

Ä, ä (алман телендә — «а-умлаут») — герман телләренең хәрефе (Алман теле, Швед теле), һәм кайбер башка әлифбада (Финляндия, Эстония, Словакия) кулланыла. 1991—1992 елларда азәрбайҗан телендә кулланылган, 1992 елда Ə хәрефенә алмаштырыла.

Киңәйтелгән латин имләсенә керә, Көнбатыш Европа (West Europe) шрифтлары.

## Кодлар

| Графема | HTML | Юникод | TeX |
| --- | --- | --- | --- |
| Ä | U+00C4 Ä | &Auml; | `\ddot A` |
| ä | U+00E4 ä | &auml; | `\ddot a` |

## Моны да карагыз

* Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны
* Татар теле
* Татар әлифбасы
* Иналиф
* Ӓ (кириллица хәрефе)
* Ә
# Диван (әдәбият)Latinitsada uqu

**Диван** (фар. دیوان, «хисап китабы») - Якын Көнчыгыш әдәбиятында лирик шигырьләр җыентыгы. Бу төшенчә фарсы теленнән гарәпчәгә, төрекчәгә һәм башка мөселман халыкларның телләренә кереп, соңрак алар аркылы мөселман булмаган халыклар арасында да таралган.
# Xristian ÇirkäweКириллицада уку

Taw wäğäze, H.Blox räseme, Ğäysä Mäsix Taw wäğäzendä täğlimatnıñ nigezlären taswirlağan.
**Xristian Çirkäwe** (yunança *Κυριακόν* - "Allahındağı") - Xoday häm Qotqaruçı, Çirkäwgä nigez saluçı häm anıñ Başlığı bularaq Ğäysä Mäsixkä inanu belän berläşterelgän xristiannar dini cämğiäte.

Xristian din belemendä Çirkäw - Ğäysä Mäsixneñ mistik täne sanala, şulay uq xristian cämäğätlär berlege dip yörtelä.

İncil kitabında "çirkäw" süze öç töşençä bilgeli:

* Bötendönya Çirkäwe - üle dä tere xristiannarnıñ berdämlege
* nindider toraq noqtasında xristiannar cıyılşı
* yort çirkäwe yäki keçe çirkäw

Berdäm xristian cämäğäte tarqalğannan soñ, tağı yaña töşençälär östälgän: çirkäw - konfessiä bularaq:

* Katolik çirkäw
* Pravoslav çirkäwe (Ortodoks çirkäw)
* Protestant çirkäw h.b.

## Şulay uq qarağız

* Millät
* Ömmät yäki *dini millät*
* Ähle İslam yäki *möselman ömmäte*

## Ädäbiät

* Васильева Е. Н. Церковь с точки зрения ортодоксального и неортодоксального богословия // Альманах современной науки и образования. Тамбов: «Грамота», 2007. № 2 (2): История, антропология, археология, этнография, краеведение, философия, теология, культурология, политология, юриспруденция и методика их преподавания. — С. 118—120.
* Васильева Е. Н.. Церковь и секта: развитие научных представлений. — Saarbrucken: LAP Lambert Academic Publishing, 2011. — 183 с.
# Юпитер (планета)Latinitsada uqu

Юпитер |  |
| Тәртип саны | 5 |
| Кояштан уртача ераклык | 778 570 000 км |
| Максималь ераклык | 816 620 000 км |
| Минималь ераклык | 740 520 000 км |
| Радиус | поляр: 66 854 ± 10 км, экваториаль: 71 492 ± 4 км |
| Масса | 1,8986×1027 кг |
| Тыгызлык | 1,326 г/см³ |
| Тәүлек озынлыгы | 9,925 сәг. |
| Ел озынлыгы | 4332,589 җир тәүлеге (11,86 көн) |
| Иярченнәр | 63 |
|  |
| v • d • e |

**Юпитер** (борынгы төркичә *oñğay, оңгай*) — Кояш системасында урнашкан, Кояштан бишенче планета. Кояш системасында иң зур планета. Сатурн, Уран һәм Нептун планеталары белән зур газлы планеталар исәбенә керә. Планетаның исеме Борынгы Рим мифологиясендәге күк йөзе һәм күкрәү Юпитер югары алласы хөрмәтенә кушылган.

Юпитерның экватордагы радиусы 71,4 мең км тәшкил итә. Бу җирнең радиусыннан 11,2 тапкыр зуррак.

## Иярченнәр

2005 елның мәгълүматлары буенча Юпитерның 63 иярчене бар. Бу Кояш системасы өчен рекордлы сан. 4 иң зур иярчен — Ио, Европа, Ганимед һәм Каллисто инде 1610 елда Галилео Галилей тарафыннан ачылган.

## Атамалар

Татар халкы, гарәп-мөселман мәдәниятенең бер өлеше буларак, әүвәл планетаны *Мөштәри* (иске тат. *مشتری*‎) исеме белән дә атап йөрткән., әмма хәзерге вакытта бу исем кулланылмый.

## Искәрмәләр

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)
# Саам телләре

**Саам телләре** (IPAc-en|ˈ|s|ɑː|m|i) ул Төньяк Европада (Финляндия, Норвегия, Швеция, һәм Россиянең иң төньяк-көнбатыш өлешендә) сөйләшелә торган Урал телләре төркеме. Төркемләштерүнең табигате һәм төшенчәләренә карап, ун яки күбрәк Саам теле бар дип фараз ителә. Гомуми сөйләшүчеләр саны - 25 мең тирәсе. Элек ешрак очрый торган “Лопарь телләре” атамасы да очрый.

### Көнбатыш Сами телләре

* Көньяк-көнбатыш
	+ Көньяк Сами теле (600)
		- Аселе диалекты
		- Ямтланд диалекты
	+ Уме Сами теле (20)
* Төньяк-көнбатыш
	+ нәкъ төньяк-көнбатыш
		- Пите Сами теле (20)
		- Луле Сами теле (1000–2000)
	+ Төньяк Сами теле (20 000)
		- Торне Сами
		- Финляндия Сами теле
		- Диңгез Сами теле
		- Сьявү Сами теле

### Көнчыгыш Сами телләре

Россиядә Сами телләре һәм торак пунктлары:
     Скольт (русча *Нотозерский*)

     Аккала (русча *Бабинский*)

     Кильдин

     Тер

* Кыйтга
	+ Инари Сами теле (400)
	+ Кеми Сами теле (юкка чыккан)
	+ Скольт Сами теле (420)
	+ Аккала Сами теле (юкка чыккан)
	+ Кайнуу Сами теле (юкка чыккан)
* Ярымутрау
	+ Кильдин Сами теле (340)
	+ Тер Сами теле (2–10)

*Саннар якынча*

### Лексика

Лексикада Балтыйк-фин, Рус теле, Самодий телләреннән һәм Герман телләреннән алынмалар очрый. Саам телләренең лексикасының бер өлеше башка фин-угыр телләрендә аналоглары юк (фин-угырлардан алдан субстрат).

## Искәрмәләр
# Меңьеллык

**Меңьеллык** (шулай ук **милле́ниум**) — 1000 елга тиң булган вакытны үлчәү берәмлеге.

## Шулай ук карагыз

* Тәкъвим
* Гасыр

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)
* Рәсемнәр өстәргә

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# Клод Дебюсси

| Клод Дебюсси |
| --- |
|  |
| Туган телендәге исеме | фр. Claude Debussy |
| Туган | 22 август 1862(1862-08-22)[…] Сен-Жермен-ан-Ле, Сена и Уаза[d], Икенче француз империясе[d] |
| Үлгән | 25 март 1918(1918-03-25)[…] (55 яшь) XVI округ Парижа[d], Өченче француз республикасы[d] |
| Үлем сәбәбе | колоректаль яманшеш[d] |
| Күмү урыны | Пасси зираты[d] |
| Ватандашлыгы | Франция |
| Әлма-матер | Париж югары музыка һәм бию милли консерваториясе[d] |
| Һөнәре | композитор, пианист, музыка тәнкыйтьчесе |
| Җефет | Эмма Бардак[d] һәм Marie-Rosalie Texier[d] |
| Балалар | Claude-Emma Debussy[d] |
| Ата-ана | * Manuel Debussy[d] (әти)
 |
| Кардәшләр | Alfred Debussy[d] |
|  |
|  |
|  **Клод Дебюсси**  Викиҗыентыкта |

Файл:Claude Debussy atelier Nadar.jpgДебюсси 1908 елда
**Клод Дебюсси** (фр.: [aʃil klod dəbysi]; 22 август 1862 – 25 март 1918) - Франция көйязары. Күп очракларда музыкадагы беренче импрессионист буларак таныла. XIX йөз ахырының һәм XX йөз башының иң абруйлы көйязарларының берсе буларак санала.

Тумышы белән бик тә бай түгел һәм мәдәният тормышы белән аз кызыксынган гаиләдән булса да, Дебюсси 10 яшендә Франциянең иң алдынгы уку йортына, ягъни Париж консерваториясенә керә. Баштарак ул фортепиано бүлегендә укыса да, аннары үзенең төп урынын композиция һөнәрендә тапкан. Аның бу карарына консерватория остазларының үтә консерватив карашлары да комачауламый. Күп еллар үзен һөнәри яктан үстергәннән соң гына, 40 яшендә үзенең "Пеллеас һәм Мелизанда" операсы белән 1902 елда халыкара танылган көйязар дәрәҗәсен яулаган.

Дебюссиның иң таныклы оркестр әсәрләре арасында *прелюдия "Фавнның көндезге вакыты"* (1894), *Ноктюрннар* (1897-1899) һәм *Сурәтләр* (1905-1912). Күп яктан аның музыкасы Р. Вагнерга һәм алман музыка традицияләренә каршы үсеш алган. Ул классик симфония кагыйдәләрен иске дип таный һәм аның бу тарафта яңа казанышлары "симфоник сызымнарда", ягъни *Диңгездә* (1903-1905) чагыла. Аның фортепиано әсәрләре арасында ике Прелюдияләр һәм ике Этюдлар китаплары. Көйязар карашларына 19-нчы гасыр ахырындагы символистлар шигъриять хәрәкәте зур йогынты ясаган. Кайбер әсәрләрдә, шул исәптә '*Изге туташта* һәм *Изге Себастьян газапларында* хор партиясе бар. Соңгы елларда ул камер музыкага әһәмият бирә, ягъни алты төрле уен коралларын берләштерүгә ниятләнгән сонаталардан өчен тәмамлый.

## Искәрмәләр
# Йоахим фон Риббентроп

| Йоахим фон Риббентроп |
| --- |
|  |
| Туган телендәге исеме | Ulrich Friedrich Wilhelm Joachim von Ribbentrop |
| Туган | 30 апрель 1893(1893-04-30) Везель, Алман империясе |
| Үлгән | 16 октябрь 1946(1946-10-16) (53 яшь) Нюрнберг, Алманиянең американ буйсындыру өлеше |
| Үлем сәбәбе | асып үтерү[d] |
| Күмү урыны | Венцбах[d] |
| Яшәгән урын | Швейцария Англия Канада Германия Далем |
| Ватандашлыгы |  Германия |
| Әлма-матер | Лицей Фабера[d] |
| Һөнәре | сәясәтче |
| Сәяси фирка | Национал-социалистик алман эшчеләр фиркасе |
| Җефет | Аннелиза фон Риббентроп[d] |
| Балалар | Рудольф фон Риббентроп[d], Беттина фон Риббентроп[d], Урсула фон Риббентроп[d], Адольф Рихард фон Риббентроп[d] һәм Бартольд фон Риббентроп[d] |
| Ата-ана | * Ричард Риббентроп[d] (әти)
* Йоханне Софи Хертвиг[d] (әни)
 |
| Катнашкан сугышлар/алышлар | Икенче бөтендөнья сугышы һәм Беренче бөтендөнья сугышы |
| Хәрби дәрәҗә | убир-литинан[d] һәм обергруппенфүрер[d] |
|  |
|  **Йоахим фон Риббентроп**  Викиҗыентыкта |

**Ульрих Фридрих Вилһельм Иоа́хим фон Ри́ббентроп** (алман. *Ulrich Friedrich Wilhelm Joachim von Ribbentrop*, 30 апрель 1893, Везель — 16 октябрь 1946, Нюрнберг) — Өченче рейх чит ил эшләре министры (1938—1945), Адольф Һитлерның тышкы сәясәт буенча киңәшчесе.

## Тәрҗемәи хәл

Йоахим фон Риббентроп Везель шәһәрендә әфисәр Рихард Ульрих Фридрих Иоахим Риббентроп гаиләсендә Везель шәһәрендә туган. 1910 елда Риббентроп Канадага күчеп китә, анда ул Алманиядән шәраб импортлаучы комапнияне оештыра.

Беренче Бөтендөнья сугышы вакытында хәрби хәрәкәтләрендә катнашу максаты белән Алманиягә кайта. Башта Көнбатыш, ә аннан соң Көнчыгыш фронтында хезмәт иткән. Сугыш Риббентроп өлкән лейтенант дәрәҗәсенә ирешкән һәм Тимер Тәре белән бүләкләнә. 1918 елда Константинопольга Генераль штабы әфисәре буларак җибәрелә.

1933 елда Национал-социалистик алман эшчеләр фиркасенә, ә соңрак — СС-ка керә.

1938 елның февралендә чит ил эшләре министры итеп билгеләнгән.

1939 елның 23 августта Мәскәү шәһәрендә ССРБ чит ил эшләре халык комиссары Вячеслав Молотов һәм Алманиянең чит ил эшләре министры Иоахим фон Риббентроп Өченче рейх һәм Советлар Берлеге арасында үзара һөҗүм итмәү турында килешүенә яшерен өстәмә протоколны имзалыйлар (Молотов-Риббентроп пакты).

### Арест һәм үлем җәзасы

1945 елның 14 июнендә Һамбург шәһәрендә американ гаскәрләре тарафыннан кулга алына. Аннан соң Нүрнбергтагы Халыкара хәрби трибуналга бирелә, 1946 елның 1 октябрендә шул трибунал тарафыннан асып үтерү җәзасына хөкем ителә. Мәхкәмә карары 16 октябрьдә Нүрнберг төрмәсендә башкарылган.

## Галерея

* 19361936
* Йоахим фон Риббентроп вә Ион Антонеску
* Төрмәдә, 1945
*

## Бүләкләр

* Изге апостолга тигезләре Кирилл һәм Мефодий ордены (Болгария)
* Изге Благовещениеның югары ордены (Италия)
* Италия коронасының Зур тәресе кавалеры (Италия)
* Национал-социалистик алман эшчеләр фиркасенең алтын билгесе
* Маврийкий һәм Лазарь изгеләре орденының Зур тәресе кавалеры (Италия)
* 2-нче класслы Тимер Тәресе
* Данциг Тәресе
* Алман бөркетенең тәкъдир ителерлек ордены
* Ак розасы ордены (Финляндия)

## Моны да карагыз

* Молотов һәм Риббентроп килешүе
# Эльбада очрашу

Бәхетле АКШ 2-нче лейтенанты У. Робертсон һәм совет лейтенанты А.С. Сильвашко Эльбада очрашалар
Совет һәм АКШ гаскәриләре очрашуы
Совет һәм АКШ беректәшләре Торгау урамында
Очрашу урынында һәйкәл
**Эльбада очрашу** - 1945 елның 25 апрелендә **Торгау** шәһәре янында, Эльба елгасында Беренче Украин фронты гаскәрләре һәм АКШның 1-нче гаскәре белән очрашу. Беректәшләр гаскәрләр очрашуы нәтиҗәсендә Алманиянең кораллы көчләре ике өлешкә бүленә.

Беренче очрашу **Альберт Коцебу** җитәкчелегендәге АКШ каравылы һәм подполковник **Александр Гордеев** җитәкчелегендәге совет гаскәре көнчыгыш ярында уза.

26 апрельдә АКШ гаскәренең 69-нчы төмәне һәм Кызыл Гаскәрнең 59-нчы гвардия төмәне башлыклары Торгау шәһәрендә очрашалар. Нәкъ монда мәшһүр фото төшерелгән.

## Шулай ук карагыз

* Берлин өчен сугыш

## Әдәбият

* Лавренов Сергей Яковлевич, Попов Игорь Михайлович. Крах Третьего рейха. Часть 4. Глава 3 «Пока ещё союзники». M.: ACT, 2000
* Встреча на Эльбе: 65 лет спустя
* Александр Сильвашко. Альбом
* Бакланов А. Дух Эльбы // Независимое военное обозрение : Еженедельное приложение к Независимой газете. — М.: ЗАО «Редакция „Независимой газеты“», 30 апреля 2010. — ISSN 1810-1674.
* Минобороны РФ обнародовало уникальные документы о встрече на Эльбе (апрель 2015)