# Сапфо

|  |
| --- |
| бор. грек. *Σαπφώ* |
|  |
| Ватандашлык | Митилена[d] |
| Туу датасы | VII гасыр до н. э.[…] |
| Туу урыны | Лесбос[d][…] |
| Үлем датасы | БЭК 570[…] |
| Үлем урыны | Лефкас[d], Лефкас[d], Лефкас[d], Ионик утраулары[d], Греция |
| Кардәш | Charaxus[d] |
| Туган тел | борынгы грек теле |
| Язма әсәрләр теле | борынгы грек теле |
| Һөнәр төре | шагыйрь, композитор, автор, язучы |
| Эшчәнлек өлкәсе | шигърият |
| Эшчәнлек еллары | БЭК 600 |
| Сексуальная ориентация | Лесбиан |
| Әсәрләр җыентыгы | Амстердам шәһәр музее[d] |
| Әһәмиятле урын | Лесбос[d] |
| Сурәтләнә | Statue of Sappho, Mytilene[d] һәм Herm of Sappho[d] |
| Автор буларак авторлык хокуклары халәте | автор хокукларына иялек вакыты тәмам[d] |
| Досье в | Швейцарский архив исполнительских искусств[d] |
| Commons Creator бите | Sappho |
|  Сапфо Викиҗыентыкта |

**Сапфо́** (шулай ук **Сафо** яки **Сафо** буларак та билгеле; бор. грек. *Σαπφώ, Ψάπφω* ; лат. *Sapphō* (якынча б.э.к. 630, Лесбос — б.э.к. 572 яки 570, Лефкада, Иония утраулары) — борынгы грек шагыйре һәм музыканты, монодик мелика (җыр сүзләре) авторы.

Ул тугыз лирик шагыйрьнең берсе. Сапфоның шигырьләре өзекләр рәвешендә сакланып калган, ләкин аның музыкасы безнең көннәргә кадәр сакланмаган.

Сапфо — дөнья әдәбиятында иң бөек шагыйрәләрнең берсе, Лесбос утрауында кызларны фәннәргә, җырга һәм музыкага өйрәтү өчен мәктәбен булдыра. Страбон мәгълүматлары буенча, ул Алкейның дәвердәше, ватандашы һәм алиһәсе булган. Кайбер чыганакларга караганда, ул аристократ гаиләсеннән, берничә туганы һәм, кызы булган. Сапфо әтисе, Скамандроним, аристократ булган, билгеле бер нәселдән чыккан. Әнисе — Клеида. Сапфоның өч туганы булган — Эригий, Харакс һәм сөекле кече туганы Ларикус. Оксиринх папирусларының берсендә Сапфо Ларикусны мактаган, чөнки ул Митилена администрация бинасында шәраб коя, ә анда иң яхшы гаиләләрдән чыккан яшьләр хезмәт иткән.

## Тәрҗемәи хәле

Сапфоның биографик мәгълүматлары аз һәм каршылыклы. Ул Митилинадагы Лесбос утравында туган. Аның әтисе, Скамандроним, «яңа» аристократ булган — бай нәсел вәкиле буларак, ул сәүдә белән шөгыльләнгән. Әнисенең исеме Клеида булган. Сапфодан тыш, аларның өч улы булган.

Безнең эрага кадәр VII гасыр урталарында Митилинада патша хакимияте юкка чыгарыла, аның урынына Пентелидлар патша гаиләсенең олигархиясе килә. Пентелидлар тиздән яшерен килешү нәтиҗәсендә җимерелә, һәм алдынгы аристократик гаиләләр арасында өстенлек өчен көрәш башлана. Безнең эрага кадәр 618 елда шәһәрдә хакимиятне борынгы авторлар Митилинаның беренче тираны дип атаган Меланхер басып ала. Тиздән шагыйрь Алкей, аның абыйлары һәм Митилинаның булачак тираны Питтакның бердәм тырышлыгы белән Меланхер бәреп төшерелә һәм үтерелә. Мирсил Митилинаның тиранына әйләнә, аның сәясәте иске Митилин аксөйәкләренең билгеле бер вәкилләренә каршы юнәлтелгән, һәм күп кенә аристократлар, шул исәптән Сапфо гаиләсе, шәһәрдән качарга мәҗбүр була (б.э.к. 618 һәм 612 еллар арасында). Сапфо Сицилия утравындагы Сиракузада Мирсил үлгәнчегә кадәр (б.э.к. 595 һәм 579 еллар арасында) сөргендә кала, аннары ул үз ватанына кайта ала.

Ул Митилин шәһәрендә яшәгән, шуңа күрә аны соңрак *Митилинлы Сапфо* дип атаганнар. Риваятьләр буенча, бу вакытта Алкей аңа гашыйк булган. Хәтта аларның җыр текстларының өзекләре дә моңа дәлил буларак шигъри диалогка берләштерелгән, ләкин, Г. Надь раслаганча, мондый диалог чынлыкта бик сирәк булган — Алкей җырлары симпозиумнарда, ир-атлар мәҗлесләрендә башкарылган, ә Сапфо җырлары кызлар һәм хатын-кызларның ябык культ җәмгыяте булган тиасларның мәҗлесләре яки бәйрәмнәре өчен урын алган. Шагыйрә турында тагын бер риваять бар — ул хатын-кызларны кимсеткән һәм диңгез белән генә кызыксынган диңгезче Фаонга гашыйк булган. Ул һәр көнне көймәдә йөзеп киткән, һәм риваятьләр буенча, Сапфо аның кыяда кайтканын көткән.. Беркөнне Фаон кайтмаган, һәм һәм ул суга ташлана. Бу риваять — Лесбос диңгез алласы Фаон турындагы мифның кушылмасы, ул бервакыт Афродитаны илаһи итеп күчергән, һәм ул аңа махсус эчемлек биргән, бу эчемлек аны күргән барлык хатын-кызларның да аңа гашыйк булуына китергән. Бу миф мәшһүр шагыйрә Сапфо образы белән матур итеп үрелгән, һәм шулай итеп риваять барлыкка килгән.

Сапфо бай андрос Керкилга кияүгә чыккан; аның кызы туган (Сапфо, Клейс, яки Клеида исемле), Сапфо аңа шигырьләр циклын багышлаган. Ире дә, кызы да озак яшәми.

*Сапфо һәм Алкей* (Лоуренс Альма-Тадема, 1881)
Лесбос утравында (һәм гомумән Эолиста) хатын-кызларның социаль статусы грек дөньясының башка өлкәләренә караганда зуррак ирек белән аерылып торган. Монда хатын-кызларның социаль эшчәнлеге чикләнмәгән диярлек; мәсәлән, кайбер гаилә милке хатын-кыз нәселе аша күчә алган; ир-ат гетерияләре белән беррәттән, утрауда тиасэлар (thias, грекча thiasos — «җыелыш, йөреш»), охшаш хатын-кызлар җәмгыятьләре дә булган. Сапфо шундый тиасэларны — Артемида һәм Афродитага багышланган культ берләшмәсен җитәкләгән. Бу тиасэларның бер бурычы — асыл кызларны кияүгә әзерләү, Артемидага туйга кадәр хезмәт күрсәтү, бу кызның аннан соң уңышлы бала табуын тәэмин итәргә тиеш булган (карагыз: Т. Г. Мякинның соңгы китабы). Тиасэ программасы кысаларында Сапфо кызларга музыка, бию һәм шигърият өйрәткән.

## Хронология

Страбон Сапфоның Митиленлы Алкей (якынча б.э.к. 620 елда туган) һәм Питтак (якынча б.э.к. 645-570) замандашы булуын хәбәр итә; Афина сүзләренчә, ул патша Алятт (якынча б.э.к. 610-560) замандашы булган. X гасыр Византия энциклопедиясе булган «Суда» аны 42 нче Олимпиадага (б.э.к. 612—608) карый, бу аның шул вакытта туганын яки бу аның эшчәнлеге еллары булуын күрсәтә. Кесарияле Евсевий сүзләренчә, ул 45 нче яки 46 нчы Олимпиаданың беренче яки икенче елында (б.э.к. 600 һәм 594 еллар арасында) билгеле булган. Бу чыганакларны гомумиләштереп, аның, мөгаен, б.э.к. 620 ел тирәсендә, яки бераз иртәрәк туган дип әйтергә мөмкин.

Parian Chronicle мәгълүматлары буенча, ул б.э.к. 604 һәм 594 еллар арасында Лесбостан Сицилиягә сөргенгә җибәрелгән. Әгәр без аның шигырьләренең 98 нче өзеген биографик дәлил дип санасак һәм аны үз кызына бәйләсәк (түбәндә карагыз), бу аның сөргенгә киткән вакытта кызы булган дигәнне аңлата ала. Әгәр без 58 нче өзекне автобиографик дип санасак, димәк, ул картлыкка кадәр яшәгән. Әгәр без аның Родоп белән танышуын тарихи яктан ышанычлы дип санасак (түбәндә карагыз), бу аның б.э.к. VI гасыр уртасында яшәгән дигәнне аңлата.

### Гаиләсе

Оксиринх папируслары (якынча б.э. 200 елы) һәм Судалар Сапфоның әнисенең исеме Клеис (борынгы грекча: Kleis, рус телендә аның исемен «Клеида» дип тәрҗемә итү гадәте бар) һәм аның шул ук исемне йөрткән кызы булуы турында килешәләр. Папирус юлында болай диелә: «Аның (Сапфоның) Клеис исемле кызы бар иде, ул аңа әнисе исеме биргән» (Дубан, 1983, 121 нче бит). Клеис Сапфо шигырьләренең сакланып калган ике өзегендә искә алына. 98 нче өзектә Сапфо Клеиска мөрәҗәгать итә, аңа бизәкле чәч тасмасы ала алмаячагын әйтә. 132 нче өзек тулысынча болай диелә: «Минем алтын чәчәкләр кебек матур балам [pais] бар, кадерле Клейсым, мин аны бөтен Лидия яки кадерлем өчен бирмәс идем…» Бу өзекләр еш кына Сапфоның кызына кагылышлы яки Сапфоның Клеис исемле кызы булуын раслаучы дип аңлатыла. Әмма шигырьнең биографик укылышын кабул итсәгез дә, бу һәрвакытта да шулай түгел. 132 нче фрагментта Клеис грек телендәге pais («бала») сүзе белән атала, ул шулай ук кол яки теләсә нинди яшь кыз баланы да аңлата ала. Бу юллар яки аларга охшаш башка юллар борынгы язучылар тарафыннан дөрес аңлашылмаган булырга мөмкин, бу исә бүгенге көнгә кадәр сакланып калган ялгыш биографик традициягә китергән.

*Сапфо заманында* (Джон Уильям Годвард, 1904)
102 нче өзектә лирик герой үзенең «кадерле әнисенә» мөрәҗәгать итә, бу кайберәүләргә Сапфо әнисе исән чакта ук шигырьләр яза башлаган дигән нәтиҗәгә килергә этәрә. Күпчелек тарихи чыганаклар буенча, Сапфоның әтисенең исеме *Скамандроним* булган; ул сакланып калган бер өзектә дә телгә алынмый. Овидийның «Героидларында» Сапфо мондый сүзләр белән елый : «Әтиемнең җеназадан җыелган сөякләре вакытыннан алда күз яшьләремне эчкәндә, минем алты туган көнем үтеп китте». Овидий бу юлларны Сапфоның югалган шигыренә нигезләнеп язган булырга мөмкин. Туганнары кызны гетер мәктәбенә бирә, анда ул үзенең табигый әдәби талантын күрсәтә — мәктәптә ул одлар, гимннар, элегияләр, бәйрәм һәм өстәл җырлары иҗат итә.

Сапфоның өч туганы булган дип фаразлана: Харакс, Эвригий һәм Ларих. Оксиринх папирусында Хараксның иң өлкәне булуы әйтелә, ләкин Сапфо кече Ларихны өстен күргән. Афина Сапфоның Митилен администрациясе бинасында шәраб куйганы өчен Ларихны мактаганын язган, бу бинада иң яхшы гаиләләрдән яшь ирләр эшли. . Бу Сапфоның аристократ гаиләсендә тууга дәлил булып тора, ул аның кайбер шигырьләрендә барлыкка килгән нечкә мохит белән туры килә.

### Куылу

Сапфо Лесбос утрауларында сәяси чуалышлар һәм Питтакның күтәрелеше чорында яши. Парос мәгълүматлары буенча, Сапфо б.э.к. 604 һәм 594 еллар арасында Сицилиягә сөргенгә җибәрелгән; Цицерон аның сыны Сиракуз идарә бинасында торуын билгели. Дусты Алкейның шигырьләреннән аермалы буларак, сакланып калган Сапфо әсәрләрендә сәяси шартларга ишарә бик аз очрый. Иң төп искәрмә — 98-нче өзек, ул сөргенне телгә ала һәм Сапфога кайбер гадәти затлы әйберләре җитмәвен күрсәтә. Аның сәяси симпатияләре Алкейның партиясенә караган булырга мөмкин. Ачык дәлилләр булмаса да, гадәттә, Сапфо сөргеннән кайчандыр кайткан һәм гомеренең күп өлешен Лесбоста үткәргән дип фаразлана.

### Фаон турындагы риваять

Кимендә Менандр әсәрләренә караган риваять (258 K фрагменты) Сапфоның паромчы Фаонга булган җавапсыз мәхәббәте аркасында Леукад кыяларыннан сикереп үз-үзенә кул салган дип фаразлый. Хәзерге галимнәр бу хикәяне апокрифик дип саныйлар, ул, мөгаен, комик шагыйрьләр тарафыннан уйлап чыгарылган яки биографик булмаган шигырьдә беренче зат хикәясен дөрес укымауга нигезләнгәндер. Бу риваять өлешчә Сапфоның гетеросексуаль булуын исбатлау теләгеннән илһамланган булырга мөмкин.

## Иҗаты

*Сапфо* (Густав Климт). Вена тарих музее
Сапфо шигърияте традицион фольклор элементларына таяна; мәхәббәт һәм аерылышу темалары өстенлек итә, һәм вакыйгалар якты һәм шатлыклы табигать, гөрелдәп торган агымнар һәм алиһәнең изге урманында хуш исле май яндыру фонында бара. Сапфода культ фольклорының традицион формалары шәхси тәҗрибәләр белән сугарылган; аның шигырьләренең төп өстенлеге — аларның көчле дәртләре һәм ялангач хисләре, гадәттән тыш гадилек һәм җанлылык белән белдерелә. Сапфо өчен мәхәббәт — куркыныч элементаль көч, «бернинди дә саклану булмаган ачы-татлы җанвар». Сапфо үз аңлавын эчке хис һәм конкрет сиземләү синтезы аша җиткерергә омтыла (тире астындагы ут, колакларда шалтырау һәм башкалар).

Әлбәттә, мондый хисләр бары тик гореф-гадәтләрдән генә килеп чыга алмаган. Сапфо тормышында аның иҗатының эмоциональ составына турыдан-туры йогынты ясаган очраклар бар. Мәсәлән, Апулей Сапфоның абыйсы, шәраб сәүдәгәре Харакс, Мисырга сәяхәтләренең берсендә «матур куртизанка» Родопка гашыйк булуы турында сөйли. Ул аны элеккеге хуҗасыннан зур акчага сатып алып, Лесбоска алып килгәч, Сапфо үзе дә Родопка карата хисләренә бирелеп китә; моны ачыклагач, абыйсы «сатып алынган кыз» белән өйдән китүдән мәҗбүр була.

Фиаста башкарылырга тиешле шигырьләр белән беррәттән, Сапфо шигъриятенең киң аудитория өчен язылган өзекләре дә сакланып калган; мәсәлән, кәләшнең никах бүлмәсенә керер алдыннан кызлар һәм егетләр хоры белән хушлашуын чагылдырган традицион туй җырлары эпиталамия, аларны кәләш бүлмәсенә кергәнче яшь ир-атлар һәм хатын-кызлар хоры җырларга тиеш иде. Бу шигырьләр дәртле булудан бигрәк, беркатлылык һәм гадилек белән аерылып торган. Бу төр шигъриятнең «мәңгелек» мотивлары — былбыл, розалар, Грейслар, Эрос, Пейто, яз — Сапфо шигырьләренең сакланып калган өзекләрендә даими очрый. Сапфо роза чәчәгенә аеруча зур әһәмият бирә; «Мелеагер таҗында»"" бу чәчәк аңа багышланган.

Фиаста башкару өчен билгеләнгән шигырьләр белән беррәттән, Сапфодан шулай ук киң аудиториягә исәпләнгән фрагментлар да сакланып калган; мәсәлән, кәләшнең никах бүлмәсенә керер алдыннан кызлар һәм егетләр хоры белән хушлашуын чагылдырган традицион туй җырлары. Бу шигырьләр дәртле булудан бигрәк, беркатлылык һәм гадилек белән аерылып торган.

Сапфоның гимннары, күпчелек җырлары кебек үк, Т. Г. Мякин күрсәткәнчә, Артемида, Гера һәм Афродита культы белән бәйле булган, ләкин шул ук вакытта алар субъектив характерлары белән аерылып торган; алар чакырулар (κλητικοί) дип аталган, чөнки һәрберсе билгеле бер илаһка юнәлтелгән.

Ахыргача, Сапфога элегияләр һәм эпиграммалар да билгеләнгән.

«Сапфоның шигърияте мәхәббәт һәм матурлыкка багышланган иде: тән матурлыгы, Лесбостагы Гера гыйбадәтханәсендә аның белән тантаналы рәвештә көч сынашкан кызлар һәм эфеблар; физиологик импульсның тупаслыгыннан хис культы белән абстракцияләнгән мәхәббәт, никах һәм секс мәсьәләләренә корылган, эстетика таләпләре белән хис-тойгыны чамалый, аффектны һәм аның шигъри, гадәти чагылышының виртуозлыгын анализлауга чакыра. Сапфодан Сократ килә: ул юкка гына аны мәхәббәт мәсьәләләрендә үзенең остазы дип атамаган» (Академик А. Н. Веселовский).
## Сексуальлек һәм шигъри түгәрәк

*Сапфо йокларга әзерләнә* (М. Г. Ш. Глейр, 1867)
Сапфоның шигърияте ике җенеснең дә төрле персонажларына мәхәббәт һәм хис-тойгыга нигезләнгән. «Лесбиянка» сүзе аның туган утравы Лесбос исеменнән алынган, һәм аның исеменнән алынган «сапфик» сүзе дә кулланыла..

Ике сүз дә хатын-кыз гомосексуализмын тасвирлау өчен XIX гасырда гына кулланыла башлаган. Аның шигырьләренең лирик геройлары төрле хатын-кызларга гашыйк булу яки мәхәббәт турында сөйли, ләкин хатын-кызлар арасындагы тән бәйләнеше сирәк очрый һәм бәхәсле булып тора.

Бу шигырьләрнең автобиографик булуы билгесез, гәрчә Сапфо тормышының башка өлкәләренә дә сылтамалар аның әсәрләрендә очрый. Аның стиленә шулай ук әлеге интим кичерешләр дә туры килер иде. Аның *гомоэротизмын* б.э.к. VII гасыр контекстында аңларга кирәк. Алкей, һәм соңрак Пиндар шигырьләре билгеле бер даирә әгъзалары арасындагы охшаш романтик бәйләнешләрне сурәтли.

Виктория чорында Сапфоны яшь хатын-кызлар өчен интернат мәктәбенең директоры дип сурәтләү модада иде. Пейдж Дюбуа (һәм башка күп кенә экспертлар) билгеләп үткәнчә, Сапфоны Британия югары җәмгыяте өчен аңлаешлы һәм кабул итәрлек итү омтылышы тарихи фактларга түгел, ә консерватив хисләргә нигезләнгән була. Сапфоның сакланып калган шигырьләренең аз санлы җыентыгында беркайчан да уку, студентлар, мәктәпләр яки укытучылар турында сүз бармый. Бернетт, башка галимнәр, шул исәптән С. М. Боура, Сапфо түгәрәге кайбер яктан малайлар өчен спартан хәрби лагерьларына (agelai) яки изге дини төркемнәргә (thiasos) охшаган дип саныйлар, ләкин Бернетт үз аргументын Сапфо түгәрәгенең бу заманча мисаллардан аерылып торуын билгеләп үтә, чөнки «анда катнашу ирекле, иң мөһиме, ихтыяри, даими түгел һәм билгеле дәрәҗәдә күпмилләтле булган» дип ассызыклый. Шулай да, Сапфо бер төрле мәктәпне җитәкләгән дигән фикер саклана.

*Сапфо* (С. О. Менгин, 1877)
## Текстлар

Сапфо әсәрләренең Александрия чорында тупланган җыелмасы тугыз китаптан торган, өлешчә метрик исемнәр һәм өлешчә көй төрләре буенча урнаштырылган. Сапфо әсәрләреннән якынча 170 фрагмент бүгенге көнгә кадәр сакланып калган, шул исәптән бер тулы поэма. Түбәндәге фрагментлар (Бергкның 4 нче басмасына нигезләнеп) аерым игътибарга лаек:

* Беренчедән, Сапфоның безгә кадәр килеп җиткән бердәнбер тулы шигыре, анда шагыйрә, мәхәббәтенең җавапсызлыгына зарланып, Афродитадан ярдәм сорый ;
* 2 нче, анда көнчелектән җәфа чигүче шагыйрә үз хисләрен ача (Катуллның 51 нче шигыре бу фрагментның бераз үзгәртелгән тәрҗемәсе) ;
* 3 нчедән, билгеле бер матурлыкны ай белән чагыштыру, аның алдыннан йолдызлар сүнә;
* 28 нчесе, Алкейга мәхәббәт белдерүенә җавап итеп мөрәҗәгать итү;
* 52 нче, анда Сапфо төн тынлыгында ялгызлыктан зарлана;
* 68 нче, Сапфо музалар культы белән таныш булмаган хатын-кызның билгесез язмышын фаразлаган шигырьнең бер өлеше;
* 85 нче, кызына багышланган;
* 93 нче, «алсу алма» белән чагыштырыла торган матурлыкка багышланган;
* 95 нче, кичке йолдызга мөрәҗәгать (Катуллның 62 нче шигыре бу фрагментның имитациясе).

## Әсәрләре

### Сапфо эшләренең Александрия нәшере

Берничә гасыр үткәч, Горас үзенең Одесында Сапфо поэзиясенең изге гыйбадәткә лаек булуын язды. Рим шагыйре Катуллус Саппоның бер әсәренең «Ille mi par esse deo videtur» ның латинча тәрҗемәсен ясаган («Ул миңа алла кебек тоела») [Катуллус 51].

* Беренче китап: саф строфада язылган шигырьләр, барлыгы 330 строфа (1-42 нче өзекләр).
* Икенче китап: дактил киңәюе белән гликон метрда язылган шигырьләр (фр. 43-52)
* Өченче китап: зур асклепиад шигырьләреннән торган куплетлар (53-57 нче фр.)
* Дүртенче китап: куплетлар яки охшаш метр (58-91 нче фразалар)
* Бишенче китап: төрле терцетлардан торгандыр (92-101 нче франц.)
* Алтынчы китап: Эчтәлеге билгесез
* Җиденче китап: бүгенге көнгә кадәр бер үк зурлыктагы ике юл гына сакланып калган (102 нче фрам).
* Сигезенче китап (103 нче битне карагыз)
* Тугызынчы китап: Төрле метрларда эпиталамия (туй җырлары), шул исәптән дактилик гексаметр (фр. 104—117).

Барлык сакланып калган фрагментларны да бу китапларның берсенә дә атап булмый (118—213 нче бүлекләрне классификацияләп булмый); аларда башка шигырь метражлары да очрый.

### Сакланган шигырьләре

Берничә гасыр үткәч, Горас үзенең Одесында Сапфо поэзиясенең изге гыйбадәткә лаек булуын яза. Рим шагыйре Катуллус Саппоның бер әсәренең «Ille mi par esse deo videtur» ның латинча тәрҗемәсен ясаган («Ул миңа алла кебек тоела») [Катуллус 51].

Икенче Ода шигыре бөтен Россия тәрҗемә практикасы өчен рекордлы санда тәрҗемә ителгәннәр арасында — бүгенге көнгә кадәр илледән артык версиясе бар .

Башка мөһим фрагментлар арасында өч диярлек тулы поэма бар (стандарт номерлауда, 16, 31 фрагментлары һәм күптән түгел табылган 58 нче фрагмент). Шуларның берсе — югарыда телгә алынган "Афродитага гимн"нан соң иң билгеле икенчесе — Лонгинга карый торган, ләкин хәзер аның борынгырак булуы ачыкланган «Бөеклек турында» трактатында, шулай ук Катуллның латин теленә күчермәсендә, 51 нче санда бар.

Сапфоның табылган соңгы әсәре — картлык турындагы тулы диярлек шигыре (58 нче фрагмент). Ул Тифон белән алиһә Эосның никахы турында сөйли, алар Зевстан аны үлемсез итүен сораганнар, ләкин аның мәңге яшь булып калуын әйтергә онытканнар. Oxyrhynchus Papyrus’тан алынган юл ахырлары (№ 1787, 1 нче фрагмент) беренче тапкыр 1922 елда бастырылган, ләкин алардан бернәрсә дә аңлап булмый иде, чөнки шигырьләрнең ахырлары юллар башында күрсәтелгән, һәм алар югалган, шуңа күрә галимнәргә бер шигырь кайда тәмамланганын һәм икенчесе кайда башланганын фаразларга туры килгән. Күптән түгел шигырьнең калган тулысынча диярлек өлеше Кёльн университеты коллекциясендә (2004 елда бастырылган) б.э.к. III гасыр папирусында табылган. Текстның беренче реконструкциясен М. Л. Вест 2005 елда ясаган . Бу фрагментның иң танылган басмасы — 2009 елда Д. Оббинк редакциясендә басылган басма . Яңа табылган фрагментның иң соңгы басмасы (шигъри русча тәрҗемәсе һәм ачыкланган тәнкыйди аппарат белән) рус филологы Т. Г. Мякин тарафыннан бастырылган . Тел студентлары өчен искәрмәләр белән борынгы грек тексты интернетта бастырылган .

Моннан тыш, күптән түгел Д. Оббинк тарафыннан Сапфоның тагын ике кыска фрагменты ачыкланды һәм бастырып чыгарылды . Гарвард университетындагы борынгы грек әдәбияты профессоры Альберт Хенрихс сүзләренчә, 2014 елда табылган текст «Сапфо текстларын үз эченә алган барлык сакланып калган папирусларның иң яхшысы, анда беренче шигырьдә берничә хәрефне генә торгызырга кирәк, ә икенчесендә бер хәреф тә юк; бер сүз дә шик астында түгел». Беренче шигырь Харакс һәм Ларих турында сөйли, алар, борынгы чыганаклар буенча, Сапфоның ике абыйсы булганнар . Т. Г. Мякин, аның лексикасын җентекләп анализлаганнан соң, яңа табылган җырның Сапфо тарафыннан аллалардан (Нереидлар һәм Киприс) Хараксны гетерадан кире борырга һәм абыйсының өенә куркынычсыз кайтуын тәэмин итәргә ялвару максатыннан язылган зур хор композициясенең бер өлеше булуын яклап аргументлар китерә . Икенчесе Киприска багышланган .

### Сапфо шигъриятенең үзенчәлекләре

## Метрика

Сапфо шигырь сөйләменә берничә ритмик үрнәк керткән; мажор һәм минор Сапфик строфалары аның исеме белән аталган. Сапфоның шигърияте аның замандашлары һәм аннан соңгы шагыйрьләре, шул исәптән латин шагыйрьләре тарафыннан да югары бәяләнгәннәр (мәсәлән, латин телендә минор Сапфик строфасын беренче булып кулланган Катулл һәм бу строфаны оста кулланган Гораций). Канада аранжировщигы, композитор һәм дирижёр Дэвид Кэмпбелл кыска гына итеп Сапфо поэзиясенең иң җәлеп итүчән сыйфатларын билгели:

>
> Телнең гадилеге һәм фикерләрнең төгәл булуы бу фрагментларда ачык күренеп тора; шаяру һәм пафослар, инглиз шигырьләрендә мәхәббәт турында гадәти булган һәм еш кына Катулла әсәрләрендә очрый торган шаяртулар һәм пафослар тулысынча юк. Аның образлары ачык: төнлә йолдызлы ай тулган Афродитның арбасына җигелгән чыпчыклар, йолдозлы төннең тулы ае, агач башындагы бердәнбер кызыл алма — кайчакта ул, аларны үзалдына үстереп, аларга җентекләп туктала. Ул, чын яки уйлап чыгарылган диалоглардан нәтиҗә чыгарып, туры сөйләм куллана һәм шуның белән турыдан-туры тәэсир итә. Күңелендәге кайнап торган хисләр турында сүз барганда, ул аларны белдерү өчен сүзләрне тыныч кына сайлый. Бу уңайдан иң элек сүз мелодикасына таяна: аның сузык һәм тартык авазлар урынын сайлаудагы осталыгына, Дионисий Галикарнасский сокланган, һәр строфада ачык күренә диярлек; шигырьләренә озаткан музыка хәзер яңгырамаса да, тавышлы уку аларны һаман да сихерли.
>
>
>

* адониус (—UU— | X)
* Асклепиад шигыре зур (-X | -UU- || -UU- || -UU- | UX)
* Асклепиадның кечкенә шигыре (-X | -UU- || -UU- | UX)
* Саффик шигырь зур (—U ¦ —X | —UU— || —UU— || U— ¦ X)
* Кечкенә сапфик шигырь (—U ¦ —X | —UU— | U— ¦ X)
* ферекратей (—X | —UU— | X)
* [[|en]] (*Glyconic*) (-X | -UU- | UX)

## Музыка

Герин " Лейкад кыясындагы Сапфо ". 1811. Эрмитаж .
Сапфоның музыкаль әсәрләре сакланып калмаган. Борынгы һәм Византия язучылары (ышанычсыз рәвештә) плектрум һәм миксолид ладасын уйлап табуны Сапфога бәйләгәннәр. Рәсемдә Сапфо еш кына кулында лирага охшаган инструмент, шул исәптән цитара (классик чорда ир-атлар гына уйный торган зур концерт инструменты), һәм Яңарыш чорында һәм аннан соңрак музыка ясау өчен яраксыз фантастик корал тоткан килеш сурәтләнә (мәсәлән , Рафаэльнең «Парнас» фрескасындагы кебек). Чынлыкта, лесбиян музыкантлар лираның зурайтылган версиясе булган җиңел барбитта уйнаганнар (якынча б.э.к. 480 елгы ваза картинасындагы Алкей һәм Сапфо кулындагы җиде һәм сигез кыллы барбитны карагыз).

## Сапфо турындагы риваятьләр

Рафаэль . Сапфо ( " Парнас " фрескасының фрагменты, 1510-1511). Ватикан .
Борынгы заманнарда шагыйрәнең сөйгәннәре һәм юлдашлары белән мөнәсәбәтләре турында күп риваятьләр булган. Бу риваятьләр Аттика көлкеләреннән килеп чыккан (үз пьесаларының сюжетлары буларак Сапфо тормышыннан эпизодлар сайлаган җиде көлкеченең исемнәре билгеле). Сапфо шигъриятенең мәгънәсен тулысынча аңламыйча һәм б.э.к. VI гасыр башындагы Эолия хатын-кызларының мәдәни үсешен хәзерге Афина чынбарлыгы күзлегеннән карап, алар Сапфо тормышы турындагы кайбер мәгълүматны дөрес аңламаган.

Мондый риваятьләр арасында аның шагыйрәнең мәхәббәтеннән баш тарткан яшь егет Фаонга мәхәббәте турында да әйтеп була, бу аның Акарнаниядәге Левкас кыясыннан диңгезгә сикерүенә китергән дип фаразлана. («Левкас кыясыннан сикерү» гыйбарәсе «өметсезлек йогынтысында үз-үзенә кул салу» дигән мәкальгә әйләнгән; бу мәгънәдә Левкас кыясы турында, мәсәлән, Анакреон искә ала.) Шулай ук, Фаон һәм Алкей белән бергә, Сапфоның сайлаганнары арасында аңардан 60 ел соңрак яшәгән Анакреон һәм бер-берсеннән 150 ел аерма белән аерылган Архилох һәм Гиппонакс та бар.

Унтугызынчы гасыр тәнкыйтьчеләре, Велкер һәм Мюллердан башлап, Сапфоның хатын-кызларга карата шигъри хисләренең хис-тойгыларын өлешчә сәнгать техникасының үзенчәлеге һәм өлешчә шул чорның социаль-мәдәни традицияләре эчендәге мондый мөнәсәбәтләрнең «нормальлеге» дип аңлаттылар. Хатын-кызлар арасындагы мондый мөнәсәбәтләр, дуслыкка яки югары мәхәббәткә нигезләнгәнме (мәсәлән, Платон үзенең " Симпозиумында " вәгазь сөйләгән), борынгы заманда Спарта эфеблары яки Сократ һәм аның укучылары (Алькивиад, Ксенофонт һәм башкалар) арасындагы мөнәсәбәтләр кебек үк нормаль дип саналган. Бу фикерне борынгы заманнарда ук б.э.к. II гасыр ахырындагы Тирлы фәлсәфәче Максимус (24 нче дискурс) әйткән булган.

Сакланып калган фрагментлардан күренгәнчә, Сапфоның көндәшләре Горго һәм Андромедага карата көнчелеге, тиаслылар арасындагы шигърият һәм музыка өлкәсендәге көндәшлек хисеннән күбрәк килеп чыккан (Сапфо Тиасны «музалар йорты» дип атый, μοῠσπόος οικία ; Bergk, 61). Ничек кенә булмасын, Сапфо Алкей, Солон, аннары Платон, аннары Гораций һәм башка күп кенә борынгы күренекле шәхесләрнең хөрмәтенә һәм хөрмәтенә ия булган; митилинейлылар аның сурәтен тәңкәләренә урнаштырганнары билгеле. Сапфоның күп шигырьләре аның матур ана һәм хатын образын тудыра.

## Мирас

### Сапфоның сәләтен борынгылар тануы

Сапфоның шигърияте хәтта борынгы заманнарда да танылу һәм хөрмәт казанган. Солон, Сапфоның бер шигырен мәҗлестә ишеткәннән соң, аны шунда ук ятлаган һәм «яттан белмичә үләргә теләмәс идем» дип өстәгән. Сократ аны «мәхәббәт мәсьәләләрендә остазым» дип атый ; Платон, аңа караган эпиграммаларның берсендә аны «унынчы муза» дип атый. Страбон Сапфоны «могҗиза» дип атый һәм «тарих буенча Сапфо белән якынча чагыштырырга да түзә алырлык хатын-кыз эзләү бушка булачак» дип раслый.

Борынгы заманда Сапфо, гадәттә иң бөек яки иң бөек лирик шагыйрьләрнең берсе дип саналган. Кабер талаучылар тарафыннан мумия кәфененнән табылган һәм 2001 елда бастырылган миланском папирусе (*Milan Papyrus*) Сапфоның «илаһи җырларына» күренекле эпиграммамист Пеллалы Позидипп (б.э.к. 3 гасыр) тарафыннан бирелгән югары бәя теркәлгән .

Платонга караган Палатин антологиясеннән (9.506) эпиграммада болай диелә:

Кайберәүләр дөньяда тугыз муза бар дип раслыйлар. Бу дөрес түгел:
Менә унынчысы килә — Лесбос кызы Сапфо!
(В. В. Вересаев тәрҗемә иткән)
Клавдий Элианус үзенең Төрле әкиятләрендә (Ποικίλη ἱστορία) Платон Сапфоны акыллы дип язган. Стробейның Флорилегиясе (3.29.58) түбәндәге хисапны үз эченә ала:

«Афиналы Солон үзенең туганының Сапфо җырын шәраб бокалы артында җырлаганын ишеткән һәм бу җыр аңа шулкадәр ошаган ки, ул малайдан аңа җырны өйрәтергә сораган. Ни өчен дип сорагач, Солон: „Мин аны өйрәнеп үләр өчен“, — дип җавап биргән.»
Галикарнаслы Дионисий Сапфоны (Анакреон һәм Симонид белән бергә) «көй стиленең төп вәкиле» дип атый . Деметрий Магнус сүзләренчә, Сапфоның шигырьләре «мәхәббәт һәм яз белән тулы» . Катулл тәрҗемә иткән һәм Теокритның икенче идиллиясенең 104 нче һәм аннан соңгы шигырьләрендә чагылган югарыда телгә алынган икенче фрагмент Лонгинның зур мактауларына лаек булды . Сапфоның шигърияте Сапфоның туганы, «назлы хисләр һәм хисләр җырчысы» булган Катуллга һәм «Рим әдәбиятында грек лирик формаларын күрсәтүче» Горацийга зур йогынты ясады.

Берничә гасыр үткәч, Горас үзенең Одесында Сапфо поэзиясенең изге гыйбадәткә лаек булуын язды. Рим шагыйре Катуллус Саппоның бер әсәренең «Ille mi par esse deo videtur» ның латинча тәрҗемәсен ясаган («Ул миңа алла кебек тоела») [Катуллус 51].

### Сапфо әсәрләренең югалуы

Сапфо әсәрләренең күбесе Рим чорына кадәр сакланып калса да, кызыксынулар, зәвыклар һәм стильләр үзгәрү сәбәпле, аның әсәрләре сирәгрәк күчерелгән, бигрәк тә академияләр аларны үз уку планнарыннан чыгарганнан соң. Моның бер сәбәбе — грек теленең аттика һәм гомер диалектларын өйрәнүнең өстенлек итүе. Сапфо язган эол диалекты катлаулы булган һәм Рим империясе чорына борынгы һәм аңлашылмый башлаган, бу аның популярлыгын дәвам итү өчен зур кыенлыклар тудырган. Шуңа карамастан, борынгы Римның иң бөек шагыйрьләре һәм фикер ияләре башка авторларны аның белән чагыштыруларын яки аңа охшатуларын дәвам иткәннәр, һәм без бүгенге көндә Сапфоның күп шигырьләрен шушы чагыштырулар һәм тасвирламалар ярдәмендә генә беләбез.

Византия империясенең төп академияләре аның әсәрләрен өйрәнүдән туктагач, аларны бик сирәк кенә язучылар күчереп алганнар, һәм XII гасыр Византия галиме Цетцес аның шигырьләрен югалган дип атый.

Заманча риваятьләр, аларның килеп чыгышын ачыклау авыр, Сапфоның әдәби мирасын чиркәү җитәкчеләре аның китапларын яндырып, ачуланганнар тарафыннан махсус юк иткән дип раслыйлар. Моны раслаучы тарихи дәлилләр юк. Чынлыкта, Сапфоның шигырьләрен югалтуда төп гаепле дип саналган Григорий Теолог аның шигырьләрен укыган һәм аларга сокланган.

Аның турында икенче төрле фикерне II гасыр христиан язучысы Татиан үзенең «Грекларга сүз» әсәрендә белдергән: «Мәхәббәттән акылдан язган Сапфо фахишә хәтта үзенең азгынлыгы турында да җырлый» .Сапфо шигърияте, күрәсең, шул ук мәдәни үзгәрешләрнең хаотик көчләре аркасында югалган, бу көчләр безгә Грециянең тугыз канон лирик шагыйренең әсәрләренең бик аз гына калдыкларын калдырган, алар арасында Пиндар (шигырьләре күчерүчеләр аркасында сакланып калган бердәнбер кеше) һәм Бакхилид (аның белемнәрен без драматик папирус ачу белән беләбез) гына яхшырак кичергә

Сапфо шигърияте, күрәсең, шул ук мәдәни үзгәрешләрнең хаотик көчләре аркасында югалган, бу көчләр безгә Грециянең тугыз канон лирик шагыйренең әсәрләренең бик аз гына калдыкларын калдырган, алар арасында Пиндар (шигырьләре күчерүчеләр аркасында сакланып калган бердәнбер кеше) һәм Бакхилид (аның белемнәрен без драматик папирус ачу белән беләбез) гына яхшырак кичергән.

### Россиядә Сапфо

Е. Свиясов бу хакта үз хезмәтендә болай дип күрсәтә: «Бер генә борынгы яки Көнбатыш Европа авторына да, хәтта Байронга да, рус авторына да (Пушкиннан башка) Россиядә аңа Сапфо кебек күп шигырьләр багышланмаган». Шунда ук: «2 нче оданың тәрҗемәләре һәм имитацияләре саны 51 гә җитә. Бер генә борынгы яки Көнбатыш Европа шигыре дә рус теленә шулкадәр еш тәрҗемә ителмәгән».

Т. Г. Мякин үз эшен Афродита һәм борынгы лесбиянкалар, төче су чыганаклары алиһәсе Артемида Термиянең рухани хезмәте белән бәйли. Аның 2004 елда Санкт-Петербургта бастырылган «Сапфо: Тел, Дөньяга караш, Тормыш» монографиясе Россия классик галимнәр ассоциациясе премиясенә лаек була.

1976 елда Давид Тухмановның «On the Wave of My Memory» концептуаль музыкаль альбомы чыгарыла, трекның берсе Сапфо шигырьләренә В. В. Вересаев тәрҗемәсендә язылган «From Sappho» җыры була.

## Шулай ук карагыз

1864 елда ачылган (80) Сапфо астероиды аның исеме белән аталган.

## Әдәбият

* Свиясов Е. В. Сафо и русская любовная поэзия XVIII — нач. XX вв.. 2008-09-18 тикшерелгән.. — СПб.: Дмитрий Буланин, 2003; с. 5—19, 317—331.
* *Мякин Т. Г.* Сапфо. Язык, мировоззрение, жизнь. — СПб.: Алетейя, 2004.
* *Мякин Т. Г.* Через Кёльн к Лесбосу: встреча с подлинной Сапфо. Новосибирск, 2012.
* Сапфо // Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге: 86 томда (82 том һәм 4 өстәмә). Санкт-Петербург: 1890—1907.

* Myakin Timotheus. Per Coloniam Agrippinam ad Lesbum: Sapphus fide dignae occursus. Novosibirsk, 2013
* Campbell, D. A. (ed.) (1982). *Greek Lyric 1: Sappho and Alcaeus (Loeb Classical Library No. 142)*. Harvard University Press, Cambridge, Mass.. 0-674-99157-5.
* Барлык текстлар да рус телендә
* *Мандес М. И.* Сафо: Очерк из истории греческой культуры.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Долорес Гомес Салмерон «Сапфо. Десятая муза. Часть 1»