# 1989 ел

| Еллар
 |
| --- |
|  1985 · 1986 · 1987 · 1988 —  **1989**  — 1990 · 1991 · 1992 · 1993
 |
| Унъеллык
 |
| 1960-еллар · 1970-еллар — **1980-еллар** — 1990-еллар · 2000-еллар
 |
| Гасырлар
 |
| XIX гасыр — **XX гасыр** — XXI гасыр
 |

|  |
| --- |
| 2 меңьеллык
 |
| XVIII гасыр — XIX гасыр — **XX гасыр** — XXI гасыр — XXII гасыр
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1890-еллар
 |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900-еллар
 |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |
| 1910-еллар
 |  1910
 |  1911
 |  1912
 |  1913
 |  1914
 |  1915
 |  1916
 |  1917
 |  1918
 |  1919
 |
| 1920-еллар
 |  1920
 |  1921
 |  1922
 |  1923
 |  1924
 |  1925
 |  1926
 |  1927
 |  1928
 |  1929
 |
| 1930-еллар
 |  1930
 |  1931
 |  1932
 |  1933
 |  1934
 |  1935
 |  1936
 |  1937
 |  1938
 |  1939
 |
| 1940-еллар
 |  1940
 |  1941
 |  1942
 |  1943
 |  1944
 |  1945
 |  1946
 |  1947
 |  1948
 |  1949
 |
| 1950-еллар
 |  1950
 |  1951
 |  1952
 |  1953
 |  1954
 |  1955
 |  1956
 |  1957
 |  1958
 |  1959
 |
| 1960-еллар
 |  1960
 |  1961
 |  1962
 |  1963
 |  1964
 |  1965
 |  1966
 |  1967
 |  1968
 |  1969
 |
| 1970-еллар
 |  1970
 |  1971
 |  1972
 |  1973
 |  1974
 |  1975
 |  1976
 |  1977
 |  1978
 |  1979
 |
| 1980-еллар
 |  1980
 |  1981
 |  1982
 |  1983
 |  1984
 |  1985
 |  1986
 |  1987
 |  1988
 |  1989
 |
| 1990-еллар
 |  1990
 |  1991
 |  1992
 |  1993
 |  1994
 |  1995
 |  1996
 |  1997
 |  1998
 |  1999
 |
|  |
| 2000-еллар
 |  2000
 |  2001
 |  2002
 |  2003
 |  2004
 |  2005
 |  2006
 |  2007
 |  2008
 |  2009
 |

 |
| Хронологик таблица
 |

**1989 ел башка тәкъвимнәрдә**| Милади тәкъвим | 1989  *MCMLXXXIX*  |
| Юлиан тәкъвим | 1988—1989 (14 гыйнвардан) |
| Юлиан тәкъвим византия эрасы белән | 7497—7498 (14 сентябрьдән) |
| Римны нигезләгәннән башлап | 2741—2742 (4 майдан) |
| Яһүдләр тәкъвиме  | 5749—5750
ה'תשמ"ט — ה'תש"ן |
| Һиҗри тәкъвим | 1409—1410 |
| Борынгы әрмәннәр тәкъвиме | 4481—4482 (11 августтан) |
| Әрмәннәрнең чиркәү тәкъвиме | 1438 *ԹՎ ՌՆԼԸ*
 |
| Кытай тәкъвиме | 4685—4686 (6 февральдан) 戊辰 — 己巳 сары аждаһа — сары елан |
| Хәбәш тәкъвим | 1981 — 1982 |
| Борынгы һинд тәкъвиме |  |
| - *Викрам-самват* | 2045—2046 |
| - *Шака самват* | 1911—1912 |
| Шәмси тәкъвим | 1367—1368 |
| Буддачылык тәкъвиме | 2532 |
| Япон ел исәбе | 1 ел Хэйсэй |

**1989 (бер мең тугыз йөз сиксән тугызынчы) ел** — кәбисә булмаган ел, милади тәкъвим буенча якшәмбе көнне башлана. Бу безнең эраның 1989 елы, II меңьеллыкның 989 елы, XX гасырның 89 елы, XX гасырның 9 унъеллыгының 9 елы, 1980 елларның 10 елы. 1989 елдан бирле **37** ел үтте.

* Анна Ахматова елы (ЮНЕСКО).
* 1989 елгы инкыйлаблар елы.

## Вакыйгалар

* 7 гыйнвар — Япония шаһзадәсе Акихито яңа император булып игълан ителә.
* 12 гыйнвар — ССРБда соңгы Халык исәбе алына.
* 14 гыйнвар — Башкортстан Татар иҗтимагый үзәгенең беренче оештыру җыены.
* 12—19 гыйнвар — ССРБ тарихында соңгы җанисәп.
* 15 февраль — Әфганстаннан совет хәрбиләре чыгарыла.
* 13 март — Интернет буларак танылган Бөтендөнья пәрәвезе (ингл. *World Wide Web, WWW*) оештырыла.
* 26 март —  ССРБда беренче альтернатив халык депутатларын сайлаулар.
* 18 май — Югары Литва ССР Шурасы Бәйсезлек турындагы Декларацияне кабул итә.
* 12 июль — Уфа Нур татар театры яңадан оеша.
* 4 июнь — Уфа янындагы тимер юл һәлакәте.
* 4 июнь —  Пекинның Тяньаньмэнь мәйданында студентларның җыены вәхшиләрчә бастырыла.
* 14 июль — Франция инкыйлабының 200 еллыгы билгеләнә.
* 22 июль — Таҗик теле Таҗикстан дәүләт теле булып игълан ителә.
* август — Казанда «Идел» журналы чыга башлый.
* 22 август — Казанда һиҗри буенча Идел буенда Исламның кабул ителүенең 1100 еллыгы бәйрәм ителә. Чаралар Үзәк стадионда уза, Ленин районында Болгар мәчетенә ташы салына.
* 31 август — Молдав теле Молдавиядә дәүләт теле булып игълан ителә һәм латин әлифбасына күчерелә.
* 15 сентябрь — Сембер шәһәрендә «Өмет» газетасының беренче саны дөнья күрде.
* 22 сентябрь — Казакъ теле Казакъстанның дәүләт теле булып игълан ителә.
* 15 октябрь — Казанда беренче тапкыр милли хәрәкәт 1552 елда Казанны яклап һәлак булган бабаларыбыз истәлегенә Хәтер көнен уздыра.
* 14 ноябрь — ССРБ Югары Шурасы Сталин оештырган милләтләрне туган җирләреннән сөрү гамәлләрен хокуксыз һәм җинаятьчел дип тапты.
* 17 ноябрь — Праһа шәһәрендә полиция тыныч демонстрацияне куа.
* 17 декабрь — АКШта Fox телевижн каналы буенча Симпсоннар сериалы тапшырыла башлый.
* 27 декабрь — БАССР-ның Мифтахетдин Акмулла премиясе булдырыла.
* 29 декабрь — Чехословакияне Вацлав Һавел җитәкли.

## Туулар

*Шулай ук карагыз: Төркем:1989 елда туганнар*

* 3 март — Ришат Төхвәтуллин, эстрада җырчысы (лирик тенор).
* 21 февраль — Корбин Блю, АКШ поп-җырчысы, биюче.
* 4 июнь — Эльдар Касыймов, әзәри җырчысы, Евровидение 2011 бәйгесе җиңүчесе.
* 5 июнь — Артем Пискунов, драма артисты, Тинчурин театры артисты, «Тантана», Дамир Сираҗиев премияләре лауреаты.
* 17 май — Радик Юлъякшин, эстрада җырчысы.
* 27 июнь — Наил Нәбиуллин, татар милли хәрәкәте активисты.
* 23 июль — Дәниел Редклифф, британ актеры.
* 13 сентябрь — Томас Мюллер, Алмания футболчысы, 2014 ел Дөнья чемпионы.
* 15 сентябрь — Илнур Зәкәрин, шоссе велоузышчысы.
* 17 октябрь — Айнур хәзрәт Биргалин (1989), БР мөфтие.
* 26 ноябрь — Алмаз Борһанов, драма актеры, Камал театры артисты.
* 8 декабрь — Резедә Сәләхова, Тинчурин театры артисты.

## Вафатлар

Нәби Дәүли
*Шулай ук карагыз: Төркем:1989 елда вафатлар*

* Нәби Дәүли, татар шагыйре.
* Рамазан Байтимеров, татар шагыйре, Рөстәм Яхин музыкасына язылган «Туган ягым» җырына сүзләр авторы.
* 1 гыйнвар — Ревдар Садыйков (51), балет артисты, мөгаллим, Тукай бүләге иясе.
* 7 гыйнвар — Хирохито,  Япония императоры.
* 23 гыйнвар — Сальвадор Дали, испан рәссамы.
* 4 апрель — Семен Коновалов,  Советлар Берлеге каһарманы, танкист.
* 18 май — Әнвәр Бикчәнтәев (72), күренекле совет язучысы.
* 27 август — Борһан Шәһиди (94), КХР дәүләт эшлеклесе.
* 12 сентябрь — Сәет Шәкүров (71), татар драматургы.
* 22 ноябрь — Шамил Сериков (33), грек-рим көрәше буенча Мәскәү Олимпия уеннары чемпионы.
* 24 ноябрь — Әсгать Мирзаһитов (61), язучы, драматург. БАССР Язучылар берлеге идарәсе рәисе.
* 8 декабрь — Венера Шәрипова, җырчы.
* 14 декабрь — Андрей Сахаров (68), совет физигы, диссидент, хокук яклаучы.
* 17 декабрь — Җәмал Вәзиева, әдәбият белгече.
* 26 декабрь — Николай Чаушеску (71), Румыния президенты, диктатор.

## Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары

* Хәмит Ярми, татар язучысы, галим («Татар халык иҗаты» унике томлык фәнни хезмәткә керткән зур өлеше өчен — **үлгәннән соң**).
* Хуҗи Мәхмүтов, татар язучысы, галим («Татар халык иҗаты» унике томлык фәнни хезмәткә керткән зур өлеше өчен).

## Нобель премиясе лауреатлары

* Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Норман Рамзей, Ханс Демелт, Вольфгаң Пауль.
* Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Сидней Олтмен, Томас Чек.
* Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Джон Майкл Бишоп, Харолд Вармус.
* Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Камило Хосе Села.
* Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Трюгве Хаавельмо.
* Тынычлык өчен Нобель премиясе — Далай-лама XIV.

## Шулай ук карагыз

|  |  |
| --- | --- |
|  | Викиҗыентыктагы медиафайллар? |

  1989 ел 1989 елда барлыкка килгән басмалар 1989 елда барлыкка килгән музыкаль төркемнәр  1989 елда барлыкка килгәннәр 1989 елда нигезләнгән музейлар 1989 елда нигезләнгән уку йортлары 1989 елда вафатлар  1989 ел кинематографта 1989 елда туганнар
## Искәрмәләр