Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ISO 8859-1Кириллицада уку

**ISO 8859-1**, tögälräk äytkändä **ISO/IEC 8859-1**, wä **Latin-1** iseme belän dä yöri torğan standard ul ISO tarafınnan çığarılğan ISO/IEC 8859 standardnıñ 1. öleşe bula. Ul Latín yazulı tellär öçen 1. sanlı Latín älifbası atala, üzendä 191 xäref tota, wä alarnıñ härese 8-bítlı bäyä belän bilgelängän. Bu bilgelämä mondí Awrupa telläre öçen yarí: Albança, Basqıça, Katalança, Dança, Dutch, İnglizçä, Färösçä, Finçä, Almança, Íslandça, İrişçä, Ítalíança, Norwegiçä, Portugalça, Rhaeto-Romanic, Scottish, Íspañíolça, İswäcçä. Bolardan başqa Afrikança wä Swahili öçen dä qullanıla. Yäğni bu bilgelämä Amerika kontinentı, Batış Awrupa, Australia wä Afrika cirlärendä şaqtí kiñ qullanuda yöri.

| ISO/IEC 8859-1 |
| --- |
|  | x0 | x1 | x2 | x3 | x4 | x5 | x6 | x7 | x8 | x9 | xA | xB | xC | xD | xE | xF |
| 0x | *unused* |
| 1x |
| 2x | SP | ! | " | # | $ | % | & | ' | ( | ) | \* | + | , | - | . | / |
| 3x | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | : | ; | < | = | > | ? |
| 4x | @ | A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O |
| 5x | P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z | [ | \ | ] | ^ | \_ |
| 6x | ` | a | b | c | d | e | f | g | h | i | j | k | l | m | n | o |
| 7x | p | q | r | s | t | u | v | w | x | y | z | { | pipe | } | ~ |  |
| 8x | *unused* |
| 9x |
| Ax | NBSP | ¡ | ¢ | £ | ¤ | ¥ | ¦ | § | ¨ | © | ª | « | ¬ | ­ | ® | ¯ |
| Bx | ° | ± | ² | ³ | ´ | µ | ¶ | · | ¸ | ¹ | º | » | ¼ | ½ | ¾ | ¿ |
| Cx | À | Á | Â | Ã | Ä | Å | Æ | Ç | È | É | Ê | Ë | Ì | Í | Î | Ï |
| Dx | Ð | Ñ | Ò | Ó | Ô | Õ | Ö | × | Ø | Ù | Ú | Û | Ü | Ý | Þ | ß |
| Ex | à | á | â | ã | ä | å | æ | ç | è | é | ê | ë | ì | í | î | ï |
| Fx | ð | ñ | ò | ó | ô | õ | ö | ÷ | ø | ù | ú | û | ü | ý | þ | ÿ |

**20**. urın alğan bilge ul BUŞLIQ bilgese, **A0** – ÖZELMÄSLEK BUŞLIQ. **AD** – YOMŞAQ KÜÇERÜ bilgese, wä ul browserlarda bötenläy kürsätelmi.

Bu **00**-**1F**, **7F**, wä **80**-**9F** urınnarı ISO/IEC 8859-1 standardında qullanılmí.

## Päräwezdä

* ISO/IEC 8859-1:1998  2011 елның 14 май көнендә архивланган bu standardnıñ tämam yurama (PDF)
* Windows KodBitläre
* ANSI, ISO-8859-1 wä MacRoman Bilgelämälär arasında bulğan ayırmalar  2004 елның 10 октябрь көнендә архивланган
* Xäref Biremlege
* ASCII - ISO 8859-1 bilgelämä HTML Entity İsemnäre belän  2007 елның 14 май көнендә архивланган

*Bu bit mäqälä töpçege genä. Sez anı tulılandırıp, Wikipediägä yärdäm itä alasız.*
# Славян телләре

| Славян телләре |
| --- |
| Мәдәният | славянские культуры[d] |
| Барлыкка килү урыны | славяннар |
| Язу | глаголица[d] |
| Сөйләшүчеләр саны | 315 000 000 кеше кеше (2001) |
| Кайда өйрәнелә | славистика[d] |
|  |
|  Славян телләре Викиҗыентыкта |

Славян телләре. Рәсәй Фәннәр академиясенең «Дөнья телләре» тел белеме институты басмасы буенча, «Славян телләре» томы, М., 2005
**Славян телләре** — һинд-Аурупа гаиләсенең кардәш телләре төркеме. Үзәк Аурупада һәм Көнчыгыш Аурупада һәм Төньяк Азиядә берничә илендә таралган. Сөйләшүчеләрнең гомуми саны 400 миллионнан артык кеше исәпләнә, күбесенчә славяннар.

## Искәрмәләр
# İКириллицада уку

Ноктасыз һәм нокталы I хәрефе
**İ** (*i*) (tat. lat. Noqtalı İ(үле сылтама)) — латин әлифбасының хәрефе, татар латин әлифбасында унөченче. **"İ i"** хәрефе татар кирилл әлифбасының **"И и"** хәрефенә туры килә, "İ" транскрипциядә [ий] авазына туры килә, шуңа күрә татар латиницада **"İ i"** хәрефтән соң "й"-"y" хәрефе язылмый, "ия", "ие", "ию" диграфлары "iä", "ie", "iü" диграфларына әверелә, мәсәлән **киен - kien , тиеш - tieş, мәдәният - mädäniät , полиция - politsiä, бию - biü, дию - diü, нәшрият - näşriät**.

Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны буенча расланган. Интертат, Татар-Информ  2015 елның 26 июнь көнендә архивланган, Безнең гәҗит  2013 елның 6 август көнендә архивланган, TRT-Tatar  2012 елның 16 декабрь көнендә архивланган гәҗитләренең сәхифәсендә кулланыла.

## Искәрмә

Татар телендә **ый** - **ıy** диграфы аерым авазны - **и** авазына каты ишен билгели, Заманалиф әлифбасында **ый** - **ıy** авазына аерым хәреф **í** туры килә.

Яңалиф-1 әлифбасында "I i" кирилл әлифбасының "И и" хәрефенә туры килә иде, кирилл әлифбасының "Ы ы" хәрефенә Яңалиф-1та махсус хәреф "Ƅ, ƅ" туры килә иде.

## Бүтән телләрдә

Нокталы "İ i" Төрки имләсендә (Төркия, Әзәрбайҗан, Кырым татарлары) кулланыла.

Киңәйтелгән латин имләсенә керә, Көнбатыш Европа (West Europe) шрифтлары.

## Кодлар

| Графема
 | HTML
 | Юникод
 |
| --- | --- | --- |
| İ
  | İ
  | U+0130
  |
| i
  | i
  | i
  |

## Моны да карагыз

* Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны
* Татар теле
* Татар әлифбасы
* Иналиф
* И
# Җәяләр

| Җәяләр |
| --- |
|  |
| Нинди вики-проектка керә | Проект:Математика[d] |
|  Җәяләр Викиҗыентыкта |

|
( )

---

Тыныш билгеләре |
| --- |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |
| юлөсте билге | ( ’ ' ) |
| җәяләр | ( [ ], ( ), { }, ⟨ ⟩
 ) |
| икенокта | ( : ) |
| өтер | ( , ) |
| сызык | ( ‒
, –, —, ― ) |
| күпнокта | ( …, ... ) |
| өндәү билгесе | ( ! ) |
| нокта | ( . ) |
| дефис | ( -, ‐
 ) |
| сорау билгесе | ( ? ) |
| куштырнаклар | ( ‘ ’, “ ”, « » ) |
| нокталы өтер | ( ; ) |
| кыек сызык | ( / ) |
| Сүзбүлгечләр |
| буш ара | ( ) ( ) ( ) (␠) (␢) (␣) |
| интерпункт | ( · ) |
| Төп типографика |
| амперсанд | ( & ) |
| табышлы at | ( @ ) |
| йолдызчык | ( \* ) |
| кире кыек сызык | ( \ ) |
| исемлек маркеры | ( • ) |
| Циркумфлекс | ( ^ ) |
| авторлык хокукын саклау билгесе | ( © ) |
| валюта билгесе | ( ¤ ) |
| валюта билгеләре |
| ₳ ฿ ₵ ¢ ₡ ₢ ₠ $ ₫  **৳** ₯ € ƒ ₣ ₲ ₴ ₭ ℳ ₥ ₦ ₧ ₱ ₰ £ ₨ ₪  ₮ ₩ ¥ ៛ |
| хач | ( †, ‡ ) |
| градус | ( ° ) |
| әйләнгән өндәү билгесе | ( ¡ ) |
| әйләнгән сораү билгесе | ( ¿ ) |
| октоторп/рәшәткә/хеш | ( # ) |
| номер билгесе | ( № ) |
| тәртип индикаторы | ( º, ª ) |
| процент | ( %, ‰, ‱
 ) |
| абзац | ( ¶ ) |
| штрих | ( ′, ″, ‴ ) |
| товар билгесенең хокукый саклану билгесе | ( ® ) |
| параграф билгесе | ( § ) |
| хезмәт күрсәтү билгесе | ( ℠ ) |
| тавыш яздыру авторлык хокукын саклау билгесе | ( ℗ ) |
| тильда | ( ~ ) |
| товар билгесе символы | ( ™ ) |
| астка сызу | ( \_ ) |
| вертикаль сызык | ( |, ¦ ) |
| Сирәк кулланыла торган типографика |
| астеризм | ( ⁂
 ) |
| интерробанг | ( ‽
 ) |
| ироник билге | ( ⸮
 ) |

 |
|

---

   |

**Җәяләр** (**(( ))**, Unicode: U+00B0, HTML: `&deg;`) — төрле өлкәләрдә кулланыла торган па́рлы билгеләр.

Җәяләр төрләре:

* түгәрәк җәяләр **()** ;
* квадрат җәяләр **[ ]** ;
* сырлы (фигуралы) җәя **{ }** ;
* почмаклы җәяләр **⟨ ⟩** ( **< >** ASCII-текстларында).

## Әдәбият

* История математики под редакцией А. П. Юшкевича в трёх томах, М.: Наука. Том 2. Математика XVII столетия.  2011 елның 18 сентябрь көнендә архивланган (1970)
# Көнбатыш югур теле

| Көнбатыш югур теле |
| --- |
| Дәүләт |  Кытай |
| Барлыкка килү урыны | Гәнсу һәм Шеңҗан-Уйгыр автономияле районы |
| Тел типологиясе | агглютинатив тел һәм SVO[d] |
| Сөйләшүчеләр саны | 4600 кеше кеше (2007) |
| Телнең ЮНЕСКО статусы | җитди куркыныч астында[d] |
| Ethnologue каталогында телнең статусы | 8a Moribund[d] |
| Нинди веб-биттә тасвирланган | turkic.elegantlexicon.com/lx.php?lx=yug |

**Көнбатыш югур теле** - Алтай телләр гаиләсенең Төрки телләр төркеменә кергән тел. Югур халкы сөйләшә торган телләрнең берсе. Язуы борынгы уйгыр әлибфбасы һәм латин әлифбасына нигезләнгән.

## Искәрмәләр

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# Нәхү

| Нәхү |
| --- |
|  |
| Өйрәнелгән тармак | синтаксическая составляющая[d] |
| Кайда өйрәнелә | синтактика[d] |
|  Нәхү Викиҗыентыкта |

**Нәхү** яки **си́нтаксис** (юнанча γραμματική, лат. syntax) —грамматиканың бер тармагы, сөйләм төзелешен өйрәнә торган фән. Нәхү җөмләнең үзенчәлекләрен, җөмләдә һәм сүзтезмәдә сүзнең урнашу тәртибен, җөмлә төрләрен, гомумән, синтаксис берәмлекләрен өйрәнә.

## Шулай ук карагыз

* Грамматика
* Имля (орфография)
* Пунктуация

Бу —  Тел белеме буенча мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*
# Лив теле

| Лив теле |
| --- |
| **Ошибка скрипта: Функции «lang\_xx\_italic» не существует.** |
| Дәүләт |  Латвия |
| Барлыкка килү урыны | Дундагский край[d], Вентспилсский край[d], Рига һәм Вентспилс |
| Язу | латин язуы[d] |
| Сөйләшүчеләр саны | 0 кеше кеше |
| Телнең ЮНЕСКО статусы | юкка чыгу алдында тора[d] |
| Ethnologue каталогында телнең статусы | 9 Dormant[d] |
| Нинди веб-биттә тасвирланган | uralic.clld.org/languages/5 |
|  |
| Нинди вики-проектка керә | Obelepédia[d] |
| Дата вымирания | 2013 |
| Wikimedia Incubator URL | incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/liv |
| Викимедиа проектларында тел коды | liv |
|  Лив теле Викиҗыентыкта |

**Лив теле** - Урал телләр гаиләсенең фин-угыр телләр төркеменә кергән тел. Язуы латиница язуына нигезләнгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# Колониализм

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)
* Мәкаләне викиләштерергә

Дөньяны колонизацияләү, 1492—2008 еллар
**Колониализм** — империалистик дәүләтләрнең иҗтимагый-икътисади яктан арттарак калган илләрне сәяси, икътисади, рухи яктан коллыкка төшерүе; XVI—XX гасырларда алга киткән илләрнең икътисади (метрополияләрнең) башка илләрдә өстенлек итүе.

Колония сәясәте — сәяси һәм икътисади ысуллар белән икътисади яктан артта калган илләрне, башка халыклар яшәгән илләрне һәм биләмәләрне басу, еш кына хәрби изү.

## Чыганаклар

* Бродель Фернан. Материальная цивилизация, экономика и капитализм. XV-XVIII вв.: В 3 тт. / Пер. с франц. Л. Е. Куббеля. — М.: Прогресс, 1986, 1988, 1992. — 624+632+680 с.
* История германского колониализма в Африке: Сб. / Пер. З. А. Миркиной. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы. — 416 с.
* Майоров В. В. США и Африка. Экономическая помощь в стратегии неоколониализма. — М.: Международные отношения, 1981. — 224 с.
* Малаховский К. В. История колониализма в Океании. — М.: Наука, 1979. — 560 с.
* Медведко Л. И. К востоку и западу от Суэца: Закат колониализма и маневры неоколониализма на Арабском Востоке. — М.: Политиздат, 1980. — 368 с.
* Моджорян Л. А. Колониализм вчера и сегодня: Международно-правовой очерк. — М.: Международные отношения, 1967. — 152 с.
# Километр

**Километр** (кыска **км**, **km**) — киң таралган метрга кабатлы араны үлчәү берәмлеге.

1 **км** = 1000 м = 0,621 миль = 0,9374 верст = 1094 ярд = 3281 фут = 1,057×10−13 яктылык елы = 6,67×10−9 астрономик берәмлек.

Юникодта километр өчен махсус символ бар — ㎞, квадрат километр өчен — ㎢, шакмак километр өчен — ㎦; шуңа да карамастан, бу символлар белән кулланырга киңәш ителми (аларны көнчыгыш-азия иероглиф язуында гына куллануының мәгънәсе бар, чөнки алар күпме бер-кытай теле иероглифы урын ала, нәкъ шулкадәр үк урын алып торалар).

## Шулай ук карагыз

* Яктылык елы
* Парсек
* СИ
* Рус үлчәм системасы

## Искәрмәләр
# Sänäği revolütsiäКириллицада уку

Timer häm kümer. Bell Skott.
"Timer yulda" , V. Perov. , 1868
**Sänäği revolütsiä** (**sänäği borılış, Böyek industrial' revolütsiä**) — qul eşennän maşina eşenä, manufakturadan fabrikağa, agrar iqtisadtan industrial' citeşterügä küçeş.

Sänäği revolütsiä näticäsendä cämğiät agrar tördän industrial' törgä küçä.

Törle illärdä sänäği revolütsiä törle waqıtta uzğan, läkin XVIII-XIX ğasırda ütkärelgän dip sanala.

Sänäği revolütsiä näticäsendä citeşterüçe köçlär kisken üsälär, zur industriä arta.

Sänäği revolütsiä waqıtında cämğiät tözeleşe üzgärä, urbanizatsiä däräcäse, iqtisadi üseş, tormış däräcäse arta.

Sänäği revolütsiä waqıtında 3-5 buın torğan çor däwamında agrar cämğiättän industrial' cämğiätkä küçeş bula.

## Rusiädä

Rusiädä sänäği revolütsiä XIX ğasırnıñ ikençe çiregendä üzğan. Sänäği borılış 1830-1840 yılda başlanğan.

İñ zur sänäği üseş 1891-1900, 1920-1930 häm 1950-1960 yıllarda bulğan.

## Ädäbiät

* Ерофеев Н. А. Промышленная революция в Англии. М., 1963
* Потёмкин Ф. В. Промышленная революция во Франции. Т. 1. От мануфактуры к фабрике (М.: Наука, 1971). Т. 2. Положение трудящихся масс и социальные движения (М.: Наука, 1971)
# Палеолит

| Палеолит |
| --- |
|  |
| Киләсе | мезолит |
| Башлану вакыты | 3300 тысячелетие до н. э. |
| Тәмамла(н)у вакыты | 13 тысячелетие до н. э. |
| Дәвамлыгы: 49 минут и 28 секунд49:28 |
| Фаразлаучы | Джон Леббок, 1‑й барон Эйвбери[d] |
|  Палеолит Викиҗыентыкта |

Палеолит чорында булган фауна вәкилләре
**Палеоли́т** (грек. *παλαιός* — «борынгы» һәм *λίθος* — «таш») яки **борынгы таш дәвере** — таш дәверенең беренче тарихи чоры. Гоминидлар тарафыннан таш коралларын куллануы белән башлап (як. 2,6 млн ел элек), кешеләрнең игенчелек белән шөгыльләнүе белән тәмамлана (як. 10- мең ел б.э.к.). 1865 елда Джон Леббок тарафыннан әйтелә.

Урта Идел буе җирләрендә кешеләр нәкъ палеолит чорында пәйда булалар. Алар яшәгән иң борынгы урын — хәзерге Тәтеш районының Бессоново авылыннан ерак түгел урнашкан «Красная Глинка» торулыгы.

Палеолитны 3 дәвергә бүләләр:

* Иртәнге палеолит
* Урта палеолит
* Соңгы палеолит

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
# Суверен дәүләтLatinitsada uqu

| Суверен дәүләт |
| --- |
| ... хөрмәтенә аталган | суверенлык[d] һәм дәүләт |
| Үрнәк элементы | Франция һәм Украина |
| Моның каршысы | клиент дәүләт[d] |
|  Суверен дәүләт Викиҗыентыкта |

**Суверен дәүләт** — даими халкы һәм хөкүмәте булган, билгеле бер территория өстендә үз эчке һәм тышкы суверенитетны билгеләүче дәүләт. Башка дәүләтләргә карата бәйсез, вәкаләтләре нигезендә башка суверен дәүләтләр белән халыкара мөнәсәбәтләргә керергә хокуклы. Суверен дәүләтнең хөкүмәте дәүләттәге барлык милеккә биләү (үзләштерү) хокукына ия.

Суверен дәүләт буларак гадәттә башка бер дәүләт яки дәүләтләр берләшмәсеннән бәйлелектә булмаган һәм дипломатик мөнәсәбәтләрен алып бара алучы дәүләт аңлашыла.

## Шулай ук карагыз

* Дөнья дәүләтләре исемлеге
* Тарихи бәйсез дәүләтләренең исемлеге
* Татарстан суверенитеты

## Искәрмәләр

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.