Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Конфуцийчылык

| Конфуцийчылык |
| --- |
|  |
| ... хөрмәтенә аталган | Конфуций |
| Нигезләүче | Конфуций |
| Кайда өйрәнелә | Jian jia xue pai[d], kaozheng[d], синология[d], kangaku[d], Борынгы Кытай фәлсәфәсе[d] һәм Chinese Classical Studies[d] |
|  |
| Сурәтләнә | Четыре книги и пять классиков[d] һәм Тринадцатиканоние[d] |
|  Конфуцийчылык Викиҗыентыкта |

Конфуцийчылыкның символы — «Ру» (галим) иероглифы.
Пекинда Конфуций һәйкәле
**Конфуцийчылык** — Конфуций тәгълимате нигезендә барлыкка килгән көнчыгыш дин.

## Тарихы

Борынгы дөньяның күп укымышлылары кебек аны да бөтенесеннән элек кеше үзе кызыксындырган. Конфуций тәгълиматы — кешеләргә нәрсәгә омтылырга, җәмгыятьтә яшәгәндә нинди кагыйдәләргә таянып эш итәргә кирәклеген, гаиләдә мөнәсәбәтләр нинди төзелергә, табигатькә нинди караш булырга тиешлеген өйрәткән. Бу борынгы акыл илаһи — Күкле үрнәк итеп санаган. "Табигать кануннарына кешегә карата матур биш сыйфат: акыллылык, кеше сөючәнлек, тугърылык, олыларны хөрмәтләү һәм егетлек хас булырга тиеш; аларныкы исәпләмичә, кешеләр тормышында тәртип булмаячак", — дигән ул. Конфуций сайлап алынганнар гына бу сыйфатларга ия, шулай да һәр кем аңа онтылырга тиеш, дип исәпләгән. Акыл иясенең фикеренчә акылга нигезләнеп төзелгән җәмәгать королышы кешегә үз-үзен камилләштерү мөмкинлеген бирергә һәм уңлы-суллы табыш китерергә тиеш булган. Дәүләтне Конфуций кече кеше олысына (гади кеше аксөяккә) буйсынырга тиеш булган зур бер гаилә дип караган. Дәүләттә иң өлкән кеше — хаким Күк улы. "Патша — ул халык өчен әти да, әни дә, — дип акыл өйрәткән. — Патшага хезмәт итүче һәр кем, аксөяк я ул гади кешеме, я фәкыйрь баймы, үз гомерендә бер нинди шартларда да патшага каршы баш күтәрергә тиеш түгел". Конфуций һәр кеше җәмгыятьтә Күк билгеләгән урынын нык белергә тиеш дигәнне яклаган. "Хаким — хаким, түрә — түрә, әти — әти, ул — ул булып калырга тиеш", — дигән ул.

Үзенең тормышчанлыгы белән кызыктырган Конфуций тәгълимате дингә әверелгән. Аның нигезендә идеаль җәмгыять, идеаль гаилә төзергә һәм үз-үзеңне камилләштерергә мөмкин булып тоелган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Кобзев А. И. Философия китайского неоконфуцианства — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2002. — 606 б. — (История восточной философии). — 1000 экз. — ISBN 5-02-018063-7.
* Конфуцианство в Китае. Проблемы теории и практики / Отв. ред. Л. П. Делюсин — М.: Наука, 1982. — 264 б. — 10000 экз.
* Переломов Л. С. Конфуций и конфуцианство с древности по настоящее время (V в. до н. э. — XXI в.) — М.: Стилсервис, Институт Дальнего Востока РАН, 2009. — 704 б. — 500 экз. — ISBN 978-5-93712-010-6.
* Экономические воззрения древнего конфуцианства // Всемирная история экономической мысли: В 6 томах / Гл. ред. В. Н. Черковец — М.: Мысль, 1987. — Т. I. От зарождения экономической мысли до первых теоретических систем политической жизни. — Б. 94-99. — 606 б.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
# Тәрҗемә

| Тәрҗемә |
| --- |
|  |
| Кайда өйрәнелә | переводоведение[d] |
| Җитештерә | тәрҗемә |
|  |
|  Тәрҗемә Викиҗыентыкта |

Өч телдә язу чукылган Розетта ташы.
**Тәрҗемә** — бер телдән икенче телгә сүзләр мәгъәнәсен интерпретацияләү эше; бер телдән икенче телгә әйләндерү эше; телдән әйтелгән фикернең яки сүзләр төзмәсенең икенче бер тел ярдәмендә бирелеше; бүтән телләрдә яңа, төп нөсхәгә тигез (эквивалент) сүзләр салу. Моннан берничә дистә ел элек тәрҗемә бары кеше тарафыннан гына үтәлсә, хәзер автоматлаштырылган (башлыча компьютер аша) тәрҗемә дә бар.

Тәрҗемәнең максаты — төп сүзләр белән тәрҗемә ителгән тексның бер мәгънәдә булуы. Язма һәм телдән тәрҗемә итү арасында аермалыклар бар. Мәсәлән, телдән тәрҗемәне ымнар формасында да әйтү мөмкин.

Тәрҗемә тарихыннан чыгып караганда, телдән тәрҗемәне язма тәрҗемәнең бер төре дип әйтергә була. Шулай да, көндәлек чынбарлык аларның икесенә ике төрле ягъни аерым караш кирәклеген күрсәтә. Тәрҗемә эшчәнлеге төрле телдә сөйләшүчеләрнең аралашу ихтыяҗын канәгатьләндергәнлектән, бу юнәлеш коммерцияләштерелгән: тәрҗемәнең төрле төрләре сәүдәгәрлек максатында файдаланыла. Тәрҗемә белән шөгельләнгән махсус оешмалар бар. Алар аралашу ихтыяҗын тулысынча канәгатьләндерү һәм аралашуда булган кыенлыклардан котылу өчен тәрҗемәнең төрле төрен файдалана (язма, телдән, телдән синхрон һ. б.).

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Сафиуллина Ф. С. Тәрҗемә гыйлеменә кереш. Татар филологиясе һәм тарихы факультеты студентлары өчен <Тәрҗемәчелек һәм тәрҗемә практикасы" белгечлеге өчен программа. - Казан: КГУ, 2006.
* Кириллова З.Н. Фәнни әдәбиятны татар теленә тәрҗемә итү үзенчәлекләре: Татар филологиясе һәм тарихы факультетының “Тәрҗемәчелек һәм тәрҗемә практикасы” белгечлеге буенча укучы студентлар өчен программа. – Казан: КДУ нәшр., 2007. – 28 б
* Юсупова Ә.Ш., Кириллова З.Н., Фәтхуллова К.С. Татар теленә өйрәтү: үткәне һәм бүгенгесе. – Казан: Вестфалика, 2011. – 212 б.

## Сылтамалар
# Әдәбият

| Әдәбият |
| --- |
|  |
|  |
| Кайда өйрәнелә | әдәби критика[d], әдәбият белеме[d], әдәбият социологиясе[d] һәм гуманитар фәннәр |
| Үрнәк элементы | әдәбият әсәре[d] |
| Социаль медиаларда күзәтүчеләре | 2 130 784 |
| Stack Exchange'да | literature.stackexchange.com |
| Мастодон серверы | writing.exchange |
| ‎Lemmy instance URL | literature.cafe |
| Берләшмәләре | исемлекне карагыз[d] |
| ... өчен үзсыйныф | әдәбият әсәре[d] |
|  Әдәбият Викиҗыентыкта |

Иске китаплар
Татар китаплар
**Әдәбият** (лат. тат. *Ädäbiat*, гарәп. أدب‎ сүзеннән) – киң мәгънәдә теләсә нинди язма текстлар. Бу термин киң кулланыла һәм еш кына тулысынча аңлашылып бетмәскә мөмкин, ул китап (әсәр) эчтәлегенә бәйле рәвештә төрле мәгънәгә ия.

## Әдәбият төрләре

1. Нәфис әдәбият
2. Фәнни һәм фәнни-популяр әдәбият
3. Белешмә әдәбият
4. Уку әдәбияты
5. Техник әдәбият

## Шулай ук карагыз

* Әдәби тел
* Викикитап
* Викиөземтә
* Китапханә
* Электрон китап
* Электрон китапханә
* Татар әдәбияты

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Әдәбият башка проектларда:** |
|  | Викисүзлектәге мәгънәләр? |
|  | Викиҗыентыктагы медиафайллар? |
|  | **«Әдәбият»** порталы |

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)
# Сыйфат (сүз төркеме)

| Сыйфат |
| --- |
|  |
| Кыскача исем | ADJ һәм adj. |
| Вәкиле | үзлек[d] |
| Кыскарулар җәдвәле аббревиатурасы | صف, ਵਿ., sıf., ص, agg., adj., वि. һәм bnw. |
| Модельная лексема | **Lua хатасы: unknown error.** |
|  Сыйфат Викиҗыентыкта |

Предметның билгесен белдереп, *нинди? кайсы? кайдагы?* кебек сорауларга җавап булган сүз төркеме **сыйфат** дип атала.

Сыйфат исемне ачыклап килә. Сыйфат ачыклап килгән исем **сыйфатланмыш** була.

Сыйфатлар җөмләдә күбрәк аергыч һәм хәбәр булып килә.

## Дәрәҗәләре

Сыйфатлар предмет билгесенең төрле күләмдә артуын, кимүен яки уртача дәрәҗәдә булуын да белдереп киләләр. Бу күренеш сыйфат дәрәҗәләре дип атала. Татар телендә дүрт дәрәҗә бар.

* **Гади дәрәҗә**. Мондый сыйфатлар предметның гадәти (төп) билгесен белдерәләр: ак кар, тыныч елга, кара туфрак, уйчан егет.
* **Чагыштыру дәрәҗәсе**. Бер предметтагы билгенең башка предметтагы билге күләме белән чагыштырганда, я бераз артыграк, я азрак булуын күрсәтә. Чагыштыру дәрәҗәсе гади дәрәҗәдәге сыйфатларга -рак, -рәк кушымчалары ялгап ясала: кызыл+рак — кызылрак, көчле+рәк — көчлерәк.
* **Артыклык дәрәҗәсе**. Сыйфатларның бу дәрәҗәсе бер предметтагы билге күләменең башка барлык предметларга караганда күбрәк булуын белдерә.
* Сыйфатның **кимлек дәрәҗәсе** предметтагы билгенең гади дәрәҗәдәгедән кимрәк булуын белдерә. Сыйфатның кимлек дәрәҗәсе -су, -ча, -сыл, -сел, -мса, -гылт, -гелт, -кылтым, -келтем, -елҗем кебек кушымчалар ярдәмендә ясала: ал + су — алсу, җылым + са — җылымса, салкын + ча — салкынча, күк + елҗем — күгелҗем, яшел + келт — яшькелт.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Д.Г. Тумашева, Ф.Ю. Юсупов, К.З. Зиннәтуллина, Б.М. Мифтахов. Татар теле. Татар урта гомуми белем мәктәбенең 6нчы сыйныфы өчен дәреслек.  2012 елның 18 июль көнендә архивланган
# Кисәкчә (сүз төркеме)Latinitsada uqu

Аерым сүзләрнең яки җөмләләрнең мәгънәләренә өстәмә төсмер бирә торган сүз төркеме **кисәкчә** дип атала.

Кисәкчәләрнең күпчелеге, кушымчалар шикелле үк, алдагы сүзләр гармониясенә буйсына, ягъни, нинди сүз янында килүенә карап, калын һәм нечкә вариантта була. Мәсәлән: *шулай ук, кичә үк; алма да, китап та, дәреслек тә, бүлмә дә; алма гына, бүлмә генә, китап кына, дәреслек кенә; барчы, килче; барсана, килсәнә*.

Аерым сүзнең яки җөмләнең мәгънәсенә нинди өстәмә төсмер бирүләреннән чыгып, кисәкчәләр шартлы рәвештә 8 төркемчәгә бүленә.

## Чыганаклар

* Д.Г. Тумашева, Ф.Ю. Юсупов, К.З. Зиннәтуллина, Б.М. Мифтахов. Татар теле. Татар урта гомуми белем мәктәбенең 6нчы сыйныфы өчен дәреслек.  2012 елның 18 июль көнендә архивланган

Бу —  Тел белеме буенча мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*
# Орфография

| Орфография |
| --- |
|  |
| Әсәр яки аның атамасы теле | алман теле |
| Кайда нәшер ителгән | Классик антик чор турында практик белем энциклопедиясе[d] |

**Имля** яки **орфогра́фия** (фарсы. املا гарәп. *الإملاء*, бор. юнан. *ορθός* — дөрес һәм бор. юнан. *γράφω* — *язам*) — язуда сүзләрнең һәм грамматик шәкелләрнең дөрес язылыш кагыйдәләре җыелмасын тәшкил иткән фонетика бүлеге. Имла анык бер язма телнең билгеле бер үсеш этабындагы язылыш нормаларын билгели.

Дөньядагы орфографик системалар хәрефләрне куллануның нигезендә нинди принцип ятуына карап бер-берсеннән аерылып торалар. Барлыгы 5 принцип бар дип санала:

* Фонетик принцип
* Сарыф принцип (морфологик)
* Тарихи-традицион принцип
* График принцип
* Дифференциацияләнгән принцип

Орфографик нормалар дөрес язылышны тәэмин итәләр.

Хәзерге чорның күп халыкара телләрнең язу системасы бар һәм күпчелек шундый телләр өчен стандарт орфография булдырылган булган, еш телнең стандарт юрамасында нигезләнеп, һәм шулай итеп сөйләм теленнән әзрәк диалект юрамалары күрсәтелә. Кайвакыт телнең орфографиясендә юрамалар булырга мөмкин, мәсәлән, инглиз теле очрагында Америка һәм Британия язылышында кебек. Кайбер телләрдә (мәсәлән, француз телендә) орфография тел академияләре тарафыннан көйләнә. Кайбер телләр өчен (инглиз телен кертеп) андый идарә итүче оешмалар юк һәм "дөрес" орфография сиземләве уку-укытуда, эш урыннарында һәм рәсми булмаган контекстлары аша үсә.

## Шулай ук кара

* Орфоэпия
* Иске Имлә
* Яңа Имлә

## Чыганаклар

* Сафиуллина Ф.С., Зәкиев М.З. Хәзерге татар әдәби теле.— Казан: «Мәгариф» нәшрияты, 2006.— 408 б.

Бу —  Тел белеме буенча мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*
# Latin älifbası

| **Tatar latin älifbası** |
| --- |
| A | Ä | B | C | Ç | D | E |
| F | G | Ğ | H | I | İ | J |
| K | Q | L | M | N | Ñ | O |
| Ö | P | R | S | Ş | T | U |
| Ü | V | W | X | Y | Z |
| **Latin älifbası** |
| A | B | C | D | E | F | G |
| H | I | J | K | L | M | N |
| O | P | Q | R | S | T | U |
| V | W | X | Y | Z |

 **Latin älifbası** (**Roman älifbası** kebek tä yöri) ul Könbatış häm Urta Awrupa tellärendä, häm ğomumän dönyada, iñ kiñ qullanıla torğan yazu töre. Bu älifba 19 häm 20 ğasırlarda Awrupa bulmağan tellärdä dä şulay uq qullanıla başlıy.

## Älifba xärefläre

İngliz telendä dä qullanıla torğan xäreflär bolar:

### Baş xäreflär

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M |
| N | O | P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z |

### Keçe xäreflär

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| a | b | c | d | e | f | g | h | i | j | k | l | m |
| n | o | p | q | r | s | t | u | v | w | x | y | z |

### Başqa xäreflär

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ă | Â | ç | Ð | Î | Þ | Ñ | Ş | Ţ | ß | Æ | Œ |

bu xäreflär qayber tel yazularında qullanıla.

### Tatar älifbası

2012 yılda Tatarstan Däwlät Şurası yaña "Tatarstanda tatar telen däwlät tele bularaq qullanu qanunı"n qabul itä. Qanun buyınça Kirill, Latin, Ğäräb älifbasın qullanu röxsät itelä.

Tatar İrekle Entsiklopediäse - Wikipediädä kirill häm latin älifbalarında yazuı röxsät itelä.

Räsmi räweştä qabul itelgän tatar latin älifbası:

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A a | Ä ä | B b | C c | Ç ç | D d | E e | F f |
| G g | Ğ ğ | H h | I ı | İ i | J j | K k | Q q |
| L l | M m | N n | Ñ ñ | O o | Ö ö | P p | R r |
| S s | Ş ş | T t | U u | Ü ü | V v | W w | X x |
| Y y | Z z | ' ' |  |  |  |  |  |

## Üseş-barış

Baştan Latin älifbası şundıy ide:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A | B | C | D | E | F | G | H | I | K | L |
| M | N | O | P | Q | R | S | T | V | X |

## Başqa tellärdä qullanu

## Başqa tellärdä tezelü

Latın nigezendä yasalğan älifbalarda ayırmalı tezelü tärtipläre qullanıla:

Küptelle oçraqlarda Ünikod Tezü Tärtibe qullanıla ala.
# Грек әлифбасыLatinitsada uqu

| Грек әлифбасы |
| --- |
| Нигезләнү датасы | БЭК IX гасыр |
|  |
| Исем | Greek һәм grec |
| Нәрсә нигезендә эшләнгән | финикиялеләр язуы[d] |
| Әсәр яки аның атамасы теле | грек теле, борынгы грек теле һәм понтус теле[d] |
| Язу | греческая письменность[d] |
| Язу юнәлеше | сулдан уңга[d] |
| Җитештерү урыны | Борынгы Афиналар[d] |
| Диапазон в Юникоде | U+0370-03FF, U+1F00-1FFF һәм U+10140-1018F |
|  Грек әлифбасы Викиҗыентыкта |

|  |
| --- |
|  |
| Грек әлифбасы |
| **Αα** | Альфа | **Νν** | Ню |
| **Ββ** | Бета | **Ξξ** | Кси |
| **Γγ** | Гамма | **Οο** | Омикрон |
| **Δδ** | Дельта | **Ππ** | Пи |
| **Εε** | Эпсилон | **Ρρ** | Ро |
| **Ζζ** | Дзета | **Σσς** | Сигма |
| **Ηη** | Эта | **Ττ** | Тау |
| **Θθ** | Тета | **Υυ** | Ипсилон |
| **Ιι** | Йота | **Φφ** | Фи |
| **Κκ** | Каппа | **Χχ** | Хи |
| **Λλ** | Лямбда | **Ψψ** | Пси |
| **Μμ** | Мю | **Ωω** | Омега |
| Тарих |
| Архаик локаль вариантлар  •  •  •  •  •  |
| Лигатуралар (ϛ, ϗ, ȣ) • Диакритикалар |
| Цифрлар:  (6) •  (90) •  (900) |
|

---

 **Commons** |

**Юнан әлифбасы** — юнан теленең һәм башка юнан группасы телләренең әлифбасы. Ул даими рәвештә б.э.к. IX гасыр соңыннан яки б.э.к. VIII гасыр башыннан кулланыла. Грек алфавиты тартык һәм сузык авазларны үз эченә алып, алар өчен аерым билгеләр кулланган башлангыч әлифба булып тора.

Алфавитта 24 хәреф бар, классик дәвергә кадәр кайбер диалектларда тагын да берничә хәреф — Ϝ, ϝ (дигамма), Ϛ, ϛ (стигма), Ͱ, ͱ (хета), Ϻ, ϻ (сан), Ϙ, ϙ (коппа), Ͳ, ͳ (сампи). Классик грек телендә быларның беренче өчесе саннарны язуда кулланылган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Грек-рус транслитерациясе  2011 елның 8 апрель көнендә архивланган (рус.)
* Грек алфавиты  2013 елның 2 гыйнвар көнендә архивланган (рус.)
* Грек алфавиты — транслитерация һәм юникод  2012 елның 5 август көнендә архивланган (ингл.)
# Эмодзи

**Эмодзи** — бу символлар белән аралаша торган тел. Бу тел мессенджерларда, социаль челтәрләрдә кулланыла.

## Искәрмәләр

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)
* Тематик төркемнәрне куярга

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# Айкидо

| Айкидо |
| --- |
| яп. 合気道 яп. 合氣道 |
|  |
|  |
|  |
| ... хөрмәтенә аталган | Айки[d] |
| Нигезләүче | Морихэй Уэсиба[d] |
| Дәүләт |  Япония |
| Чыгыш иле |  Япония |
| Ачучы яки уйлап табучы | Морихэй Уэсиба[d] |
|  |
|  Айкидо Викиҗыентыкта |

**Айкидо** (яп. 合気道) — сугышчан сәнгать төре, көрәш. XX гасыр башында Япониядә Морихэй Уэсиба башка көрәшләрне өйрәнеп яңа көрәшне уйлап чыгарган. Айкидо «ай», «ки» һәм «до» иероглифларыннан тора, һәм «көчнең гармонияле үсеш юлы» дигәнне аңлата. Бу спортта осталыкның 10 дәрәҗәсе («дан»ы) бар. Айкидоның фәлсәфәсендә үзеңне саклау белән бергә дошманга зыян китермәүне төп фикер урын алып тора. Төп максат көндәшеңне җиңү түгел, ә үзеңне камилләштерү. Хәзерге вакытта айкидоның 30дан артык юнәлеше бар.

Татарстанның айкидо федерациясе 2000 елда оеша.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Aikido — Japansk kampkunst — Udviklet omkring 1920 — lex.dk. *Den Store Danske*
* *Annette Münch, Rolf Bryhn.* aikido // Store norske leksikon.
* АЙКИДО | Энциклопедия Кругосвет.  2023 елның 7 июнь көнендә архивланган *www.krugosvet.ru*.
# Айну теле

| Айну теле |
| --- |
| айну Aynu itak айну アイヌ イタㇰ |
|  |
| Әһәмиятле кеше | Сигэру Каяно[d], Юрий Валентинович Кнорозов[d] һәм Джон Батчелор[d] |
| Дәүләт |  Япония  Россия |
| Барлыкка килү урыны | Хоккайдо (префектура), Курил утраулары, Сахалин һәм Сахалин өлкәсе |
| Әүвәлгесе | пра-айнский язык[d] |
| Тел типологиясе | SOV[d], полисинтетик тел[d] һәм изолят телләр[d] |
| Язу | айн язуы[d] һәм латин язуы[d] |
| Сөйләшүчеләр саны | 10 кеше кеше (2007) |
| Телнең ЮНЕСКО статусы | юкка чыгу алдында тора[d] |
| Ethnologue каталогында телнең статусы | 9 Dormant[d] |
| Кайда өйрәнелә | айн телен өйрәнү[d] |
| Нинди веб-биттә тасвирланган | lpan.eva.mpg.de/austronesian/language.php?id=1198​(ингл.) |
|  |
| Үрнәк элементы | хоккайдский айнский язык[d], сахалинский айнский язык[d] һәм курильский айнский язык[d] |
| Викимедиа проектларында тел коды | ain |
|  Айну теле Викиҗыентыкта |

**Айн теле** яки **айну теле** (айн теле: アイヌ イタㇰ айну итак, япон теле: アイヌ語 айнуго, русча : Курильской языкъ) изолят телләр гаиләсенең изолят телләр төркеменә кергән тел, айнулар теле. Язу катакана (япон телендә алынма сүзләр өчен кулланыла торган иҗек әлифбасы) һәм латин язуына нигезләнгән. Тарихи кириллица белән дә язылып куелган булган.

## Юкка чыккан тел

Россия Фәннәр академиясе галимнәре, 2021 елда уздырылган Россиядә халык санын алу[d] анализы нәтиҗәләре буенча, айну телен юкка чыккан биш тел арасына керткән (алеут, керек, сиреник һәм юг телләре белән бергә).

## Моны да карагыз

* Россиядә айнулар

## Искәрмәләр

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# Дзен

| Дзен |
| --- |
| **Lua хатасы: expandTemplate: template "lang-lzh" does not exist.** |
|  |
| ... хөрмәтенә аталган | Дхьяна[d] |
|  Дзен Викиҗыентыкта |

Дзен-буддизм йорты
**Дзен** яки **зен** (япон. 禅禅; санскр. ध्यानध्यान, *дхьяна* — "күзәтү", кыт. 禪 чань, кор. 선 сŏн, борынгы тк. *dijan, диян*) — кытай һәм көнчыгыш Азия буддизмның төп мәктәпләренең берсе.

## Тарихы

Кытайда V—VI гасырларда даосизм йогынтысында барлыкка килгән һәм буддизмның дәрвиш төренең Кытайда Махаяна , Вьетнам һәм Кореяда баш формасы булып тора. Гомумән әйткәндә, дзен — суфилык күзәтү мәктәбе ачу яки гыйлеме. Якынрак караганда, дзен кайчак Япониядагы буддизмның иң абруйлы мәктәпләренең берсе дип санала, ул Кытайга XII гасырның азагында барлыкка килгән. Шулай ук дзен эченә дзен мәктәпләре тәҗрибәсе ала, ул шулай ук "дхьяна" исеме астында билгеле, буддизм тәҗрибәсенең төп өлешен алып тора.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Вон Кью-Кит. Энциклопедия дзен — М.: ФАИР-ПРЕСС, 1999. — 400 б. — ISBN 5-8183-0023-4.
* Капло Ф. Беречь всё живое. Буддизм и вегетарианство — Москва–Петербург: Карма Йеше Палдрон, 2001. — 108 б. — ISBN 0-940306-00-X.
* Сибаяма Д. Цветок безмолвствует. Очерки дзен — СПб.: Наука, 2003. — 240 б. — ISBN 5-02-026856-9.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
# KiotoКириллицада уку

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Şähär
Kioto yapunça *京都市*

|  |  |
| --- | --- |
| Bayraq | Gerb |
| Bayraq | Gerb |

|  |  |
| --- | --- |
| İl |
YapunstanYapunstan |
| Prefektura |
KiotoKioto |
| Koordinatalar | 35°01′ т. к. 135°45′ кч. о. |
| Berençe telgä alu | 794 |
| Mäydan | 827,90 km² |
| Xalıq sanı | 1 469 848 keşe (2014) |
| Xalıq tığızlığı | 1775,39 keşe/km² |
| UTC | UTC+9 |
| Telefon kodı | 26100-9 |

|  |
| --- |
| [[Файл:|300px|Kioto (Җир)]] |

 |

Kioto, 1891
**Kioto** yäki **Köto** (yapunça *京都市*, tıñla  - *Kyōto-shi*) - Yapunstan şähäre, Yapunstannıñ borınğı başqalası, üzäk xökümäte tarafınnan maxsus status birelgän.

Honsü utrawınıñ üzäk öleşendä, **Kansay** töbägendä, Köto prefekturasında urnaşqan. Wilayät üzäge.

Kansay töbägeneñ töp qalası. Mäydanı 827,90 km², xalıq sanı 1 469 848 (2014), tığızlığı 1775,39 keşe/km².

794-1869 yıllarda Yapunstan başqalası, imperatorlar tora torğan urını. Borınğı isem - **Heyan**.

## Tarix

Neolit däwerendä keşelär Kioto urınıda torğan inde.

7 ğasırda Qıtay çığışlı aqsöyäk näsele **Hata** üz rezidentsiäsenä nigez sala.

8 ğasırda Yapunstan imperatorı **Kammu** başqalasın **Nara** şähärennän **Nagaoka** qalasına küçerä.

794 yılda imperator Kammu Kioto urınında Heyan digän yaña başqalağa nigezli.

XII—XIV ğasırda **Kamakura sögunatı**. Samuraylar diktaturası.

1467—1477 yılda **Onin çualışları** näticäsendä Kioto zur zıyan kürä, küp kürenekle binalar cimerelä.

1568 yılda Oda Nabunaga Kiotonı torğıza başlıy.

1603 yılda Tokugawa sögunatı nigezlängännän soñ, säyäsi üzäk Edo şähärenä küçä.

XVII—XIX ğasırda - Kioto - Yapunstan iñ bay şähäre.

1864 yılda yanğın säbäple Kioto zur zıyan kürä, 28 bina yanıp cimerelä.

1864 yılda Mäyci inqıylabınnan soñ yaña İmperator başqalanı Edo (Tokio) şähärenä küçerä.

1945 yılda AQŞ ğäskärläre Kioto şähärenä atom-töş bombasın taşlarğa niätlägän, läkin AQŞ xärbi ministrı **Stimson** qayçandır Kiotoda üz şirbät ayın uzdırğanğa kürä Kioto Nagasakigä alıştıra.

## Şähär klimatı

| **Kioto klimatı** |
| --- |
| Kürsätkeç | Ği | Fev | Mar | Apr | May | İün | İül | Avg | Sen | Okt | Noya | Dek | Yıl |
| Urtaça maksimum, °C | 8,5 | 9,2 | 12,8 | 19,6 | 24,4 | 27,3 | 31,3 | 32,9 | 28,3 | 22,3 | 16,8 | 11,3 | 20,4 |
| Urtaça temperatura, °C | 4,0 | 4,5 | 7,6 | 13,9 | 18,7 | 22,4 | 26,5 | 27,7 | 23,4 | 17,1 | 11,5 | 6,5 | 15,3 |
| Urtaça minimum, °C | 0,3 | 0,7 | 3,0 | 8,7 | 13,4 | 18,2 | 22,7 | 23,7 | 19,5 | 12,7 | 7,0 | 2,3 | 11,0 |
| Yawım-töşem norması, mm | 50,4 | 65,8 | 110,6 | 151,8 | 153,7 | 247,6 | 234,6 | 142,8 | 202,6 | 112 | 69,5 | 39,8 | 1581,2 |

## Monı da qarağız

* Manhetten proyektı

## Sıltamalar

* Räsmi sayt
# Сикоку

Япония харитасында Сикоку утравы
**Сикоку** (яп. 四国) — Япониянең иң зур дүрт утравы арасында мәйданы һәм халык саны буенча иң кечкенәсе. Мәйданы — 18 803,68 км². Халык саны — 4 141 955 кеше.

Сикоку Сицилия утравыннан зуррак.
# Хоккайдо

Хоккайдо|  |
| ...хөрмәтенә аталган | FETCH\_WIKIDATA |
| Халык саны | 5 383 579 (Japan Resident Registry, 2015)  |
| Сәгать кушагы | UTC+09:00 |
| Җәгърафия |
| Моның өлеше | Японский архипелаг, четыре главных острова Японии  |
| АТБ | Хоккайдо (префектура) |
| Ил | Япония |
| Мәйдан | 77,984.49 км² |
| ДДӨБ | 2290 метр  |
| Сулык | Тын океан, Япон диңгезе, Охот диңгезе |
| Координатлар | 43.4606°N 142.7922°E  |
| 0°0′0″N 0°0′0″E |

**Хокка́йдо** (яп. 北海道, *Хоккайдо* — «төньяк диңгез юлы») — зурлыгы буенча Япониянең икенче утравы. 1859 елга кадәр **Мацумаэ** дип аталган иде.

Хоккайдода бәрәңге басуы һәм урманчык.
Мәйданы — 83 456,38 км². Халык саны — 5 598 776 кеше.
Хоккайдода 35 шәһәр, 129 шәһәрчек, 21 авыл һәм 69 район бар.

Тын океан һәзм аның Япон һәм Охота диңгезләре белән юыла. Хоккайдо катлаулы шәкелгә ия. Рельеф, нигездә, таулы, иң биек ноктасы 2290 м. Хәрәкәттәге янартаулар бар. Җир тетрәүләр еш була. Ташкүмер, күкерт, тимер рудасы чыганаклары бар.

Уртача муссонлы климат. Гыйнварның уртача температурасы -3°...-11°С, июльнеке +17...+21°С. Елга 800–1500 мм явым төшә. Көзен тайфуннар була. Елгалар күп сулы, һидроэнергиягә бай. Хоккайдо мәйданының 60% урман. Эре шәһәрләр — Саппоро, Һакодате.

## Сылтамалар

* Хоккайдо турында япон сайты (рус.)