# Монгол теле

|  |
| --- |
| Монгол теле |
| Үзисем: |
Монгол хэл
 |
| Илләр: |
Монголия, Кытай, Россия, Кыргызстан
 |
| Төбәкләр: |
Урта Азия, Ерак Көнчыгыш
 |
| Рәсми халәт: |
Монгол Республикасы
 |
| Сөйләшүчеләр саны: | 5,7 миллион |
| Дәрәҗә: |
-
 |
|  Классификация |
| Төркем: | ??? |
| Язу: | иске маңгул язуы[d] һәм кирилл язуы |
| Тел кодлары |
| ГОСТ 7.75–97: | мон 463 |
| ISO 639-1: | mn |
| ISO 639-2: | mon |
| ISO 639-3: | mon |

**Монгол теле** ( mongɣol xele, *Монгол хэл*) — бу төшенчә Монголиянең монголлары телен вә барча Монгол төркеме телләрен аңлата. Моннан тыш «Монгол теле» термины белән шулай ук борынгы гомуми Монгол телен һәм иске язудагы Монгол телен атыйлар.

## Монгол теле тар мәгънәдә

Монголиянең төп халкы булган монголларның, Кытайдагы Эчке Монголия һәм башка провинцияләрдә яшәүче монголларның төп аралашу теле. Төп диалект буенча гадәттә *халха-монгол* яки *халха* кенә дип атала.

Халха-монгол теленең әдәбият нормасы һәм Монголиянең дәүләт теле статусы бар. Бу телдә сөйләшүчеләр саны 2,3 млн. кеше чамасы (1995). Халха диалекты монгол теле диалектларының үзәк төркеменә керә. Шулай ук көнчыгыш һәм көнбатыш диалекталь группалар да аерыла. Диалектлар арасындагы аермалар нигездә фонетикада ята.

Монголиянең милли теле буларак Монгол халык революциясеннән (1921) соң халха диалекты нигезендә төзелә башлады. 1943 елдан башлап аның язуда кирил әлифбасы кулланыла башлый.

## Монгол телләре төркеме

Халха-монгол теле белән монгол язуы теле монгол телләре төркеменә керә. Бу төркем түбәндәге төркемнәргә бүленә: Төньяк-Монгол телләре: бүрәт, калмык, ордос, хамниган, ойрат; Көньяк-Монгол телләре: дагур, шира-югур, дунсян, баоань, ту; Әфганстандагы могол теле башкалардан нык аерылып тора. Бу телләр бер-берсенә бик якын.

Төзелешләре буенча алар флективлык элементлары белән агглютинатив телләр буларак саналалар.

## Монгол теле һәм кирилл әлифбасы

Монгол теле әлифбасында 35 хәреф:

| Поз. | Кирилл әлифбасы | Исем | IPA | ISO 9 | Стандарт романизация | THL | Конгресс китапханәсе |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Аа | *а* | a | a | a | a | a |
| 2 | Бб | *бэ* | p, pʲ, b | b | b | b | b |
| 3 | Вв | *вэ* | w, wʲ | v | v | w | v |
| 4 | Г г | *гэ* | ɡ, ɡʲ, k, ɢ | g | g | g | g |
| 5 | Дд | *дэ* | t, tʲ, d | d | d | d | d |
| 6 | Ее | *е* | jɛ~jɜ, e | e | ye, yë | ye, yö | e |
| 7 | Ёё | *ё* | jɔ | ë | yo, yö | yo | ë |
| 8 | Жж | *жэ* | tʃ, dʒ | ž | j | j | zh |
| 9 | Зз | *зэ* | ts, dz | z | z | z | z |
| 10 | Ии | *и* | i | i | i | i | i |
| 11 | Йй | *хагас и* | i | j | ĭ | i | ĭ |
| 12 | (Кк) | *ка* | (kʰ, kʰʲ) | k | k | k | k |
| 13 | Лл | *эл* | ɮ, ɮʲ | l | l | l | l |
| 14 | Мм | *эм* | m, mʲ | m | m | m | m |
| 15 | Нн | *эн* | n, nʲ, ŋ | n | n | n | n |
| 16 | Оо | *о* | ɔ | o | o | o | o |
| 17 | Өө | *ө* | o | ô | ö | ö | ö |
| 18 | (Пп) | *пэ* | (pʰ, pʰʲ) | p | p | p | p |
| 19 | Рр | *эр* | r, rʲ | r | r | r | r |
| 20 | Сс | *эс* | s | s | s | s | s |
| 21 | Тт | *тэ* | tʰ, tʰʲ | t | t | t | t |
| 22 | Уу | *у* | ʊ | u | u | u | u |
| 23 | Үү | *ү* | u | ù | ü | ü | ü |
| 24 | (Фф) | *фэ*, *фа*, *эф* | (f) | f | f | f | f |
| 25 | Хх | *хэ*, *ха* | x, xʲ | h | x | kh | kh |
| 26 | Цц | *цэ* | tsʰ | c | c | ts | ts |
| 27 | Чч | *чэ* | tʃʰ | č | č | ch | ch |
| 28 | Шш | *ша*, *эш* | ʃ | š | š | sh | sh |
| 29 | (Щщ) | *ща*, *эшчэ* | (stʃ) | ŝ | šč | shch | shch |
| 30 | Ъъ | *хатуугийн тэмдэг* |  | ʺ | ı | ʺ | ı |
| 31 | Ыы | *эр үгийн ы* | i | y | y | î | y |
| 32 | Ьь | *зөөлний тэмдэг* | ʲ | ʹ | ʹ | ĭ | i |
| 33 | Ээ | *э* | e | è | e | e | ê |
| 34 | Юю | *ю* | jʊ, ju | û | yu, yü | yu, yü | iu |
| 35 | Яя | *я* | ja, j | â | ya | ya | ia |

## Шулай ук карагыз

Бу тел турында мәкалә төпчеге.
Сез, аны тулыландырып, проектка булыша аласыз.Бу калып-хәбәрнамә "type=stub" параметрын дөрес кулланмый, төзәтергә кирәк.