# Фигыль

| Фигыль |
| --- |
| Вәкиле | вакыйга |
| Кыскарулар җәдвәле аббревиатурасы | vb., o, v., so, cz. һәм vrb. |
| Моңа өлешчә туры килә | бәйлекләр |
|  Фигыль Викиҗыентыкта |

**Фигыль** — мөстәкыйль сүз төркеме. Җөмләдә хәбәр булып килә. *Нишли? Нишләде? Нишләр? Нишләячәк?* cорауларына җавап бирә.

Фигыльләр барлык-юклык формада була ала, заман, зат-сан белән төрләнәләр.

## Фигыльләрнең барлык-юклык формасы

Фигыльләр барлык яки юклык төрләрендә була. Фигыльнең барлык төре эш-хәлнең үтәлүен белдерә (мәсәлән барды, килә). Фигыльнең юклык төре эш-хәлнең үтәлмәвен белдерә (мәсәлән бармады, килмәде). Барлык төрнең махсус кушымчасы юк. Юклык төре фигыльнең тамыр яки ясалма нигезенә *-ма, -мә; -мый, -ми* кушымчалары ялганып ясала.

## Фигыль төркемчәләре

Фигыльләр предметның яки затның эшен яки хәлен төрлечә белдерәләр.Шуңа күрә аларның төрләнеше дә, җөмләдә башкарган эше дә төрле була.

Фигыльләрне 7 төркемчәгә бүләләр:

| Фигыль төркемчәсе | Мисал |
| --- | --- |
| Затланышлы фигыльләр |
| Боерык фигыль | Җый, җыйма, җыйсын, җыймасын |
| Хикәя Фигыль | Яза, язмый, язды, язмады, язган, язмаган |
| Шарт Фигыль | Укыса,укымаса, укысаң, укымасаң |
| Затланышсыз фигыльләр |  |
| Сыйфат Фигыль | Йөгерүче (кыз), эшкәртелмәгән (кыр) |
| Хәл Фигыль | Яхшылап (уку), тора-бара (эшлэу) |
| Исем Фигыль | Уйлау, уйламау |
| Инфинитив | Барырга, укырга, бармаска,укымаска |

### Затланышлы фигыльләр

Боерык фигыльнең 1нче зат формасы булмый, беренче зат формасы буларак теләк фигыль кулланыла. Боерык фигыльның 2нче зат-берлек сан формасы фигыльнең башлангыч формасы булып тора.

Шарт фигыль - эш-хәлнең шартлы рәвештә баруын белдерә, -са/-сә кушымчалары ярдәмендә ясала.

#### Хикәя фигыль - заман категориясе

Заман категориясе – объектив заманның телдәге чагылышы ул, һәм аны исәпләү ноктасы итеп сөйләү моменты алына: сөйләү моменты белән туры килә торган эш-хәл – хәзерге заманга, сөйләү моментыннан алда булган эш-хәл – үткән заманга, сөйләү моментыннан соң булачак эш-хәлләр киләчәк заманга карый.

Хәзерге заман: -а/-ә/-ый/-и. Мәсәлән, яз-а, укы-й, эшл-и

Үткән заманның биш формасы бар:

1. Билгеле(категорик) үткән заман: килде, барды, язды, укыды. Кушымчалары: -ды/-де, -ты/-те
2. Билгесез(нәтиҗәле) үткән заман: килгән,язган, барган, укыган. Кушымчалары: -ган/-гән, -кан/-кән
3. Күптән үткән заман: язган иде, барган иде, укыган иде. Кушымчалары: -ган/-гән, -кан/-кән + иде
4. Тәмамланмаган үткән заман (имперфект): килә иде, бара иде, яза иде, укый иде. Кушымчалары: -а/-ә/-ый/-и + иде
5. Кабатлаулы үткән заман: бара торган иде, яза торган иде, укый торган иде. Кушымчалары: -а/-ә/-ый/-и +торган + иде

Киләчәк заманның 3 формасы бар:

1. Билгеле киләчәк заман: киләчәк, язачак. Кушымчалары: -ачак/-әчәк/-ячак/-ячәк
2. Билгесез киләчәк заман: барыр, килер, укыр. Кушымчалары: -ыр/-ер/-р
3. Киләчәк үткән заман: барачак иде, киләчәк иде. Кушымчалары: - ачак/-әчәк/-ячак/-ячәк + иде

## Фигыль юнәлешләре

| Юнәлешләр | Кушымчалар | Мисаллар |
| --- | --- | --- |
| Төп юнәлеш | - | казу, сөртү |
| Кайтым юнәлеш | -н; -ын, -ен | казы-н-ды |
| Төшем юнәлеш | -л; -ыл, -ел. | Казы-л-ды |
| Уртаклык юнәлеш | -ш; -ыш, -еш | Казы-ш-ты |
| Йөкләтү юнәлеше | -т; -дыр, -дер, –тер, -тыр, -сәт | Казы-т-ты |

## Фигыльләрнең ясалышы

```
 Ясалышы ягыннан фигыльләр тамыр һәм ясалма булалар:
```

* Тамыр фигыльләр тамырдан гына торалар: бар, йөр, яз, кил, укы, яса.
* Фигыль ясагыч кушымчалар: -ла, -лә; -лан, -лән; -а, -ә; -ар, -әр; -р; -ык, -ек; -сын, -сен; -ай, -әй; -гар, -гәр; -кар, -кәр; -лаш, -ләш; -ы, -е; -да, -дә; -ылда, -елдә. Алар төрле сүз төркемнәреннән фигыль ясыйлар.

## Искәрмәләр