Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# OsakaКириллицада уку

Osaka küreneşläre
**Osaka** (yapunça *大阪市*) - xalıq sanı buyınça Yapunstannıñ öçençe şähäre, Honsü utrawınıñ könyaq öleşendä, Öda digän yılğanıñ tamağında, Osaka qultığında urnaşqan.

Osaka digän prefekturanıñ üzäge.

1956 yılda Yapunstan xökümäte qalağa maxsus statusnı birä.

Mäydanı 223,00 km², xalıq sanı 2 685 481 (2014), tığızlığı 12 042,52 keşe/km².

## Tarix

Osaka urnaşqan urın borınğı zamanda **Naniva** dip atalğan. İmperator Kotoku idärä itkän çorda Nanivada saray urnaşqan.

**663 b.e.q.** yılda Ödo yılğasında **Yamato** digän ilbasarlar töşä häm berençe yapun däwlätenä nigez sala.

638 yılda imperator **Temmu** Naniva cirendä şähärgä nigez sala.

1580 yılda şähär watandaşlar suğışı näticäsendä cimerelä.

1584 yılda Osaka kirmäne torğızıla.

1889 yılda şähär statusın ala.

1945 yılda AQŞ bombağa totıluınnan zur zıyan kürä.

## Şähär klimatı

| **Osaka klimatı** |
| --- |
| Kürsätkeç | Ği | Fev | Mar | Apr | May | İün | İül | Avg | Sen | Okt | Noya | Dek | Yıl |
| Urtaça maksimum, °C | 9,5 | 10,2 | 13,7 | 19,9 | 24,5 | 27,8 | 31,6 | 33,4 | 29,3 | 23,3 | 17,6 | 12,3 | 21,1 |
| Urtaça temperatura, °C | 6,0 | 6,3 | 9,4 | 15,1 | 19,7 | 23,5 | 27,4 | 28,8 | 25,0 | 19,0 | 13,6 | 8,6 | 16,9 |
| Urtaça minimum, °C | 2,8 | 2,9 | 5,6 | 10,7 | 15,6 | 20,0 | 24,3 | 25,4 | 21,7 | 15,5 | 9,9 | 5,1 | 13,3 |
| Yawım-töşem norması, mm | 45 | 62 | 104 | 104 | 146 | 185 | 157 | 91 | 161 | 112 | 69 | 44 | 1279 |

## Monı da qarağız

* Manhetten proyektı

## Sıltamalar

* Räsmi sayt
# Ганшин юлбарысыLatinitsada uqu

| Ганшин юлбарысы |
| --- |
| Нигезләнү датасы | 10 декабрь 1935 |
|  |
|  |
| Рәсми исем | 株式会社阪神タイガース |
| Спорт төре | бейсбол |
| ... хөрмәтенә аталган | юлбарыс |
| Басма орган | Q11515934? |
| Гимн | Hanshin Tigers no Uta[d] |
| Дәүләт |  Япония |
| Урын | Ничиномия |
| Баш тренер | Кюдзи Фудзикава[d] |
| Лига | Центральная лига[d] |
| Өй стадионы | стадион Косиэн[d] |
| Барлыкка килгән урыны | Ничиномия |
| Хуҗасы | Hanshin Electric Railway[d] |
| Штаб-фатирының урнашуы | Ничиномия, Хёго (префектура), Япония |
| Талисман персонажы | To Lucky[d] |
| Хезмәтләндерүче | Hanshin Tigers Baseball Club,Ltd.[d] |
| Җиһазландырылган | Nippon Steel SGL Stadium Amagasaki[d] |
| Рәсми веб-сайт | hanshintigers.jp​(яп.) |
| Рәсми кибет URL-ы | shop.hanshintigers.jp​(яп.) |
| Рәсми төс | сары, кара һәм ак |
| Социаль медиаларда күзәтүчеләре | 1 664 991 һәм 573 000 ± 999 |
| Спорт командасы уенчылары төркеме | [d] |
|  Ганшин юлбарысы Викиҗыентыкта |

Матч күренеше

**Ганшин юлбарысы** (яки **Хансин Тайгерс**) — Япония бейсбол командасы.

Базалану лагерьлары Окинава провинциясендә һәм Коути провинциясендә бар. Шулай ук Япониянең башка префектураларында һәм Америка Кушма Штатларының Аризона һәм Һавайи штатларында да кулланыла торган лагерьлар бар.

## Кыскача мәгълүмат

Тренер Шофу Окада
Ганшин Юлбарыс Япониядә иң популяр бейсбол командасы һәм бик дәртле җанатарлары бар.
Шофу Окада исемле кеше тренер һәм уенчыларга караганда популяррак. Бу тренерның сүзләре — бу команданың танылу сәбәбе.

## Тышкы сылтамалар

* Hanshin tigers сайты
* You Tube каналы
# Иске уйгыр язуы

| Иске уйгыр язуы |
| --- |
| Нигезләнү датасы | 700 |
|  |
| Исем | Old Uyghur һәм ancien ouïgour |
| Нәрсә нигезендә эшләнгән | Согут язуы[d] |
| Башлану вакыты | VIII гасыр |
| Тәмамла(н)у вакыты | XIX гасыр |
| Язу юнәлеше | вертикаль яки горизонталь язу[d] һәм өстән аска[d] |
| Диапазон в Юникоде | U+10F70-10FAF |
|  Иске уйгыр язуы Викиҗыентыкта |

**Иске уйгыр язуы** (اىسكى ئويغور يازوي) — уйгыр телендә элек кулланылган язу системасыларының берсе, вертикаль язу.

Кол турында контракт
Христиан эпитафиясе
Буддачылыктагы озын гомерлелекнең хатын-кыз будда илаһисе Уснисавиджайяга мөрәҗәгать тексты
Иске уйгыр имләсе һәм гарәп әлифбасы белән янга-ян горизонталь сыман язылган Котадгу белег әсәре бите.
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Бу —  Тел белеме буенча мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*
# Төрек теле

|  |
| --- |
| Төрек теле |
| Үзисем: |
Türkçe, Türk dili
 |
| Илләр: |
Төркия, Кипр, Болгария, Македония, Румыния, Греция, Алмания, Гыйрак, Сирия, Азәрбайҗан.
 |
| Төбәкләр: |
бөтен дөнья
 |
| Рәсми халәт: |
Төркия, Кипр Җөмһүрияте, Македониянең кайбер районнары.
 |
| Күзәтүдә тора: | Турецкое лингвистическое общество[d] |
| Сөйләшүчеләр саны: | ~70 млн |
| Дәрәҗә: |
22
 |
| Халәт: | иминлектә[d] |
|  Классификация |
| Төркем: |

Алтай телләре
Төрки телләр
угыз телләре |
| Язу: | Törek älifbası |
| Тел кодлары |
| ГОСТ 7.75–97: | тур 693 |
| ISO 639-1: | tr |
| ISO 639-2: | tur |
| ISO 639-3: | tur |

**Төрек теле** (үзисем *Türk dili* (кыска: *Türkçe* [ˈt̪yɾktʃe]) – Алтай телләре гаиләсенең төрки өлешенә кергән тел, Төркиянең рәсми теле.
 Төрек теле сүзлегенең бер өлеше гарәп теле, фарсы теле һәм француз теле кебек телләрдән килеп чыккан. Аеруча азәрбайҗан теле, гагауз теле һәм төрекмән теле кебек угыз телләре белән төрек теле зур дәрәҗәдә үзаңлаешлылыкка ия.

## Таралу

Дөньяда төрек теленең таралу харитасы
Төркиядә төрек теле 60 млн кешегә туган тел булып санала, ягъни халыкның 80 %ына.

Болгариядә якынча 740 мең кеше төрек телендә сөйләшә (2001).

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Киң таралган телләр исемлеге

## Сылтамалар

* «Төркия авазы» радиосының татар бүлегендә Төрекчә өйрәнәбез тапшыруы(үле сылтама)
* Төрекчә – Татарча һәм Татарча – Төрекчә Сүзлек  2011 елның 31 июль көнендә архивланган
* Татарча <> Төрекчә Сүзлек  2014 елның 23 октябрь көнендә архивланган
* Türk Dil Kurumu  2015 елның 3 ноябрь көнендә архивланган

## Искәрмәләр
# Fyuçers

Fyuçers törläreneñ üzgäreşe: zäñgär - awıl-xucalığı, sarı - asıl metallar, yäşel - aqça, qızıl - energiä, aqsıl körän - finans qoralları
**Fyuçers** (inglizçä *futures*) — çığarılma finans qoralı, töp aktivnıñ alu-satu standart waqıtlı birja kontraktı, **bügenge bilgelängän bäyädä kiläçäktäge kürsätelgän waqıtta nindider aktiv miqdarın satu yäki alu şartların bilgeläp quyu turında kileşü**.

Ativnıñ başqa üzlekläre - miqdar, sıyfat, törgäkläw, bilge - birja kontraktında aldan kileşelgän.

Fyuçers - forward kontraktınıñ ber töre bulıp qarala, läkin alar arasında ayırması bar: forward - ber tapqır birjadan tış kileşü, ä fyuçers kontraktı - birjada satıla torğan häm qabatlana torğan täqdim.

XIX ğasırdan qullanıla.

## Törlär

* **Tä'min itü fyuçersı** - ütälü datasında aluçı/satuçı töp aktivnıñ bilgelängän miqdarın alırğa/satırğa tieş. Tä'min itü soñğı bazar bäyälärendä bara.
* **İsäpläw fyuçersı** - tä'min itüsez fyuçers, ixtiqär maqsatınnan häm xätär heclaw öçen qullanıla.

## Variatsion marja

**Variatsion marja -** açılğan yäki yabılğan kontraktlarnıñ tabışı yäki zıyanı kön sayın isäpläp çığaru marjası.

## Depozit marjası

**Depozit marjası**(ингл. *Initial margin*)- başlanğıç marja yäki iminiät tä'min itüe - fyuçers açılğanda birja alğan qaytarıluçan iminiät tüläwe. Ğädättä baza aktivınıñ 2-10% na tigez.

## Sıltamalar

* Джон К. Халл. Опционы, фьючерсы и другие производные финансовые инструменты, 8-е издание = Options, Futures, and Other Derivatives, 8th Edition. — М.: «Вильямс», 2013. — 1072 с. — ISBN 978-5-8459-1815-4.
* Дэниел Сигел, Дайан Сигел. Фьючерсные рынки: Портфельные стратегии, управление рисками и арбитраж = The Futures Markets: The Professional Trader's Guide to Portfolio Strategies, Risk Management and Arbitrage. — М.: «Альпина Паблишер», 2012. — 627 с. — ISBN 978-5-9614-1451-6.
* Хеджирование на срочных рынках. Васильев А. В. Москва, 2001 год
* Деривативы: Курс для начинающих = An Introduction to Derivatives. — М.: «Альпина Паблишер», 2009. — 208 с. — (Серия «Reuters для финансистов»). — ISBN 978-5-9614-1092-1.
# Tabiği gaz

Tabiği gaz eşkärtü zavodı
**Tabiği gaz** - törle organik gazlar qatnaşması. Metan bu gazlarnıñ töp sostav öleşlärennän sanala. Tabiği gazda, metannan tış, anıñ iñ yaqın ğomoloğlarınnan — etan, propan, butan bar.

Uglevodorodnıñ molekulyar massası niqädär zur bulsa, tabiği gazda anıñ miqdarı şulqädär azraq bula. Tabiği gaznıñ törle yatmaları sostavı buyınça törleçä.Yağulıq bularaq, tabiği gaznıñ sıyıq häm qatı yağulıqlarğa qarağanda zur östenlekläre bar. Anıñ yanu cılılığı şaqtıy zur, yanğanda köle qalmıy, yanu produktları ekologik yaqtan küpkä çistaraq.

Tabiği gaz cılılıq elektrostantsiälärendä, zavodnıñ qazan ustanovkalarında, promışlennost' miçlärendä: domna, marten, pıyala eretü h. b. miçlärdä qullanıla. Domna miçlärendä tabiği gaz yandıru koksnı azraq sarıf itärgä, çuyındağı kükert miqdarın kimetergä häm miçneñ citeşterüçänlegen şaqtıy arttırırğa mömkinlek birä. Könküreştä tabiği gaz faydalanunıñ ğäyät zur ähämiäte härqaysı-bızğa bilgele.

Xäzerge waqıtta gaz (yuğarı basım astında ballonnarğa tutırıp) avtotransportta qullanıla başladı. Ul benzinnı ekonomiälärgä, dvigatelneñ tuzuın kimetergä häm yağulıqnıñ tulısınça yanıp betüe arqasında hawa basseynınıñ çistalığın saqlarğa mömkinlek birä.

Tabiği gaz — ximiä promışlennoste öçen ähämiätle çimal, bu mäs'älädä anıñ role haman artaçaq. Metannan vodorod, atsetilen, qorım tabalar. Etannı degidrirlap etilen tabalar, ä anıñ nigezendä küp törle sintezlar başqarıla. Tabiği gazdağı başqa uglevodorodlar da faydalanıla.
# Кышкы Олимпия уеннары 1998

|  XVIII Кышкы Олимпия уеннары |
| --- |
| Уеннар эмблемасы |
| **Оештыручы-шәһәр**  | Нагано,  Япония |
| **Шигарь** | Табигать белән бер яшәү (ингл. *Coexistence with the Nature*) |
| **Милли олимпия комитетлар**  | 72 |
| **Атлетлар**  | 2 176 (1 389 ир-ат, 787 хатын-кыз) |
| **Спорт төрләре** | 7 (68 ярыш) |
| **Ачу тантанасы**  | 7 нче февраль 1998 нче ел |
| **Ябу тантанасы** | 22 нче февраль 1998 нче ел |
| **Уеннарны ачучы**  | Япония императоры Акихито |
| **Олимпия анты** | Кэндзи Огивара (спортчы), Юнко Хираматсу (хөкемдар) |
| **Олимпия уты**  | Мидори Ито |

|  |
| --- |
| **Медальләр** |
| Урын | Дәүләт | А | К | Б | Барлыгы |
| 1 |  Алмания | 12 | 9 | 8 | 29 |
| 2 |  Норвегия | 10 | 10 | 5 | 25 |
| 3 |  Россия | 9 | 6 | 3 | 18 |
| 4 |  Канада | 6 | 5 | 4 | 15 |
| 5 |  АКШ | 6 | 3 | 4 | 13 |
| 6 |  Нидерландлар | 5 | 4 | 2 | 11 |
| 7 |  Япония | 5 | 1 | 4 | 10 |
| 8 |  Австрия | 3 | 5 | 9 | 17 |
| 9 |  Корея | 3 | 1 | 2 | 6 |
| 10 |  Италия | 2 | 6 | 2 | 10 |

**Кышкы олимпия уеннары 1998** (1998 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1998) — 1998 елның 7 февраленнән 22 февраленә кадәр Японияның Нагано шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

Алкалы хоккей буенча Россия җыелма командасы Нагано Олимпиа­дасында көмеш медальләр яулады. Алар плей-оффта АКШ (4:1), Канада (2:1) командаларын отып, финалга чыккан иде, әмма Чехия командасы көчлерәк булып чыккан.

## Сылтамалар

|  |  |
| --- | --- |
|  | Викиҗыентыктагы медиафайллар? |

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)
# ТвиттерLatinitsada uqu

| **«Твиттер»** |
| --- |
|   |
| Cкриншоты |  |
| Рәсми исем | X |
| Ил |  Америка Кушма Штатлары |
| Төр | микроблоггинг |
| Теркәлү | кулланучы өчен кирәк |
| Телләр | инглиз, испан, итальян, алман, француз, япон |
| Хуҗасы | Twitter, Inc |
| Эшли башлау вакыты | 2006 ел |
| Халәте | актив |
| URL | twitter.com |

**«Тви́ттер»** (**Twitter**, ингл. *to twitter*-дән — «чыркылдарга, черелдәргә, такылдарга») — микроблоггинг сервисы. Бер язмада (бер твиттә) 280 символны язарга ирек бирә. «Твиттер» — социаль челтәр. «Твиттер» исеме — tweet сүзеннән алынган, инглизчә кошларның чер-чер килүләре, сайраулары мәгънәсенә туры килә. 2011 елның 1 гыйнварына «Твиттердә» 200 млн кеше теркәлгән.

«Твиттердә» күбесенчә актив интернет кулланучылары утыра, һәм күп кеше өчен «Твиттер» риклам һәм трафик чыганагы итеп күренә. Моннан тыш «Твиттер» — кызу аралашу коралы да, яңалыклар иң тиз тарала торган социаль челтәр дә.

«Твиттердә» меңләп татар теркәлгән, анда татарлар исемлеген беренче итеп @qazan ясады.

«Твиттердә» татар яңалыкларының каналлары да бар: Татар яңалыклары, Ислам яңалыклары.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми сайт(ингл.)
# Саңгырау тартыклар

**Саңгырау тартыклар** - артикуляцияләре вакытында тавыш ярылары хәрәкәтләнми һәм шуңа
тавыштан башка, шау ярдәмендә генә әйтелә торган тартык авазлар (мәс., [п], [ф], [к])
# Сүз төркемнәре

**Сүз төркемнәре** — уртак семантик һәм грамматик үзенчәлекләре буенча тупланган сүзләр класслары.

Сүз төркемнәреннән исем, фигыль, сыйфат, рәвеш, сан, алмашлык* *һәм аваз ияртемнәре чынбарлыктагы предмет һәм эш-хәлләрне, аларның билгеләрен, санын белдерәләр''. *Бу сүзләрне үзара бәйләүдән сөйләм туа. Сөйләм оештырудагы рольләреннән чыгып, аларны мөстәкыйль мәгънәле сүзләр яки мөстәкыйль сүз төркемнәре дип атап йөртәләр. Бу сүзләр аерым сорау­га җавап бирәләр һәм җөмлә кисәге булып киләләр.*

Җир, су, кеше сүзләре — исемнәр. Алар предмет һәм затларны белдерәләр, килеш, тартым белән төрләнәләр, берлектә я күплектә киләләр.

Баралар, чәчәк ата, елмайдың сүзләре — фигыльләр. Болары эш-хәл, хәрәкәтне белдерәләр, зат-сан белән төрләнәләр, хәзерге, үткән һәм киләчәк заманда киләләр.

Ак, кызыл, сары — сыйфатлар. Бу сүзләр предмет һәм затның билгесен белдерәләр, гади, чагыштыру, артыклык һәм кимлек дәрәҗәсендә килә алалар.

Бүген, озак, әкрен — рәвеш (сүз төркеме). Алар эш-хәлнең билгесен белдерәләр.

Бер, икенче, кырыклап — сан (сүз төркеме). Бу сүзләр предметларның санын белдерәләр.

Бәйлек һәм теркәгечләр мөстәкыйль мәгънәле сүзләрне үзара бәйләү өчен хезмәт итәләр. Шуңа күрә аларны бәйләгеч сүзләр яки бәйләгеч сүз төркем­нәре дип атыйлар. Хәбәрлек сүз, ымлык һәм кисәкчәләр сөйләүче­нең чынбарлыкка мөнәсәбәтен — модальлек бел­дерәләр һәм модаль мәгънәле сүзләр яки модаль сүз төркемнәре дип аталалар.

Болардан тыш, сүз төркемнәренә тагын алмашлык (мин, син, кем? нәрсә?), аваз ияртемнәре (чатыр-чотыр, даң-доң, ялт-йолт), бәйлек (кебек, белән, аша), теркәгеч (һәм, ләкин, чөнки), хәбәрлек сүз (юк, кирәк, тиеш), кисәкчә (гына, генә; ук, үк, нәкъ) һәм ымлык (уф, эх, и) керә.

Татар телендә барлыгы 12 сүз төркеме бар.

## Чыганаклар

* Д.Г. Тумашева, Ф.Ю. Юсупов, К.З. Зиннәтуллина, Б.М. Мифтахов. Татар теле. Татар урта гомуми белем мәктәбенең 6нчы сыйныфы өчен дәреслек.  2012 елның 18 июль көнендә архивланган