Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Һанча

| Һанча |
| --- |
| **Lua хатасы: expandTemplate: template "lang-ko-hani" does not exist.** |
| Нигезләнү датасы | БЭК IV гасыр |
|  |
| Нәрсә нигезендә эшләнгән | кытай язуы |
| Чыгыш иле | Корея |
| Әсәр яки аның атамасы теле | корея теле |
|  Һанча Викиҗыентыкта |

**Ханча́** (кор. 한자 /hɐːn.t͈͡ɕɐ/) — корей теленең язуында кулланыла торган кытай иероглифлары. Бу хәнзы (ханьцзы, кытай язуы) дигән кытай сүзенең корей телендәге укылышы..

Ханча корей теленең лексикасын 50%ка якын өлешен тәшкил иткән кытай чыгышлы сүзләрне язганда кулланыла.

Көньяк Кореядә һанча нигездә гәҗит-журналларда һәм фәнни әдәбиятта гына кулланыла.

Төньяк Кореядә ханча кулланыштан төшеп калган.

## Искәрмәләр
# Халыкара фонетика әлифбасы

| Халыкара фонетика әлифбасы |
| --- |
| Нигезләнү датасы | август 1888 |
|  |
| Кыскача исем | IPA, API, AFI, AFI, AFI, AFI, AFI, AFI, AFI, AFI, API, IFA, IFA, IPA, IPA, IFA, IFA, IPA, AFI, AFI, IPA, AFI, AFI, AFE, IPA, ASE, YFA, NAF, BFƏ, AFI, AFI, EFE, UFA, PPA, IPA, AFI, TFA, AAI, AFA, AFI, IPA, IPA, LFE, MAF, MFA, AFN, МФА, MFA, AFE, MFA, AFN, XFA, ХФА, LFB, МФА, МФА, MAF, МФА, МФА, ХАФӘ́, АОБ, AOB, ХФА, ХФӘ, XFÄ, ХДФА, МФА, ᱡ.ᱟ.ᱪ, আধ্বব, अ॰ध्व॰व॰, ΔΦΑ, आयपीए, ໄອພີເອ, أصد, آی‌پی‌اِی һәм আই-পি-এ |
| ХФӘ билгесе | ˌɪn.tɚˈnæʃ.(ə.)n(ə)l fəˈnɛt.ɪk ˈæl.fə.bɛt |
| Нәрсә нигезендә эшләнгән | Romic alphabet[d], латин язуы[d] һәм юнан әлифбасы |
| Булдыручы | Александер Джон Эллис[d], Генри Суит[d] һәм Дэниэл Джонс[d] |
| Автор | Международная фонетическая ассоциация[d] |
| Ачучы яки уйлап табучы | Отто Есперсен[d] |
| Рәсми веб-сайт | internationalphoneticassociation.org/content/ipa-chart​(ингл.) |
| Символизирует | фон |
|  |
|  Халыкара фонетика әлифбасы Викиҗыентыкта |

**Халыкара фонетик әлифбасы** (ингл. *International Phonetic Alphabet* яки **IPA**) — бөтендөнья телләрендә фонетик транскрипция өчен кулланылган билгеләр системасы. Бу транскрипция системасында латин әлифбасы кулланыла.

Халыкара фонетик ассоциация тарафыннан 1886 елда Париж шәһәрендә авазларны чагылдыру өчен стандартлаштырылган ысул буларак булдырылган; 1900, 1932, 1989 елларда зур үзгәртүләр кертелде, 1993 һәм 2005 елларда аерым үзгәртүләр кертелде.

2005 елдагы хәле буенча Халыкара фонетик әлифбасында 107 аерым тартык һәм сузык авазны билгеләүче хәреф, 52 диакритик һәм 4 просодик билге бар.

## Тышкы сылтамалар

* Халыкара фонетик ассоциациясе
* Халыкара фонетик әлифбасы плакатлары җыелмасы
* IPA bilgeläre Unicode'da  2007 елның 2 декабрь көнендә архивланган
* Omniglot.com: IPA älifbası
# Кытайлар

|  |
| --- |
| Кытайлар |
| Үз аталышы | **Хань(漢族 яки 汉族)* |
| яшәү җире |  Кытай: 1 207 541 842
-- Гонконг: 7 593 410
-- Макао: 933 641
Тайвань: 24 575 365
Сингапур: 2 684 936
Индонезия: 14 566 200
Таиланд: 13 999 240
Малайзия: 11 590 500
АКШ: 3 900 000
Канада: 1150000
Вьетнам: 2 263 570
Филипин: 2 146 250
Мьянма: 2 101 314
Россия: 109 000
Япония: 991 561
Бөекбритания: 200 000
Камбоджа: 889 855
Франция: 176 000
Һиндстан: 689 470
Лаос: 585 765
Бразилия: 551 649
Италия: 545 000
Нидерландлар: 94 000
Көньяк Корея: 337 790
Яңа Зеландия: 90 000
Панама: 135 000
Сербия: 100 000 — 175 000
Коста-Рика: 40 000
Ирландия: 14 000
 |
| Теле |
кытай теле
 |
| Дине |
нигездә буддизм һәм даосизм. Чагыштырмача аз санда христианнар бар. Шулай ук конфуций тәгълиматы һәм җирле кытай ышанулары таралган.
 |
|  Кытайлар Викиҗыентыкта |

**Хань** (кыт. трад. 漢族 яки 漢人, гади. 汉族 яки 汉人, пиньинь *hànzú яки hànrén*) яки **кытайлар** (**чинлылар**) — Җирдәге халыкларның иң күпсанлысы (барлык кешелекнең 19%). Кытай Халык Республикасының иң эре этник төркеме (якынча 92%).

## Атаманың килеп чыгуы

Халыкның **хань** атамасы Кытайны берләштергән Хань династиясенең атамасыннан килеп чыга.

## Тарих

## Сылтамалар
# Язу

| Язу |
| --- |
|  |
|  |
| Кайда өйрәнелә | эпиграфика[d] һәм графология[d] |
| Stack Exchange'да | writing.stackexchange.com |
|  Язу Викиҗыентыкта |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Викиҗыентыктагы медиафайллар? |
|  | **«Телләр»** проекты  |

**Язу** — теге яки бу мәгълүматларны формалаштыру, үзләштерү һәм җиткерү өчен кулланылган знаклар системасы. Язу — тел яшәеше формаларының берсе. Язу кешелек тарихында иң зур казанышларыннан берсе булып санала.

## Төп этаплар

Хәзерге язу, әлеге халәткә килгәнгә кадәр, шактый озак һәм катлаулы үзгәрешләргә дучар булды. Галимнәр түбәндәге чорларны аералар:

* Әйбер язуы
* Пиктографик язу
* Иероглифлар язуы
* Иҗек язуы
* Әлифба язуы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Тел гыйлеменә кереш  2011 елның 5 ноябрь көнендә архивланган

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Тел
* Палеография
* Язу системасы
# Язу системасы

| Язу системасы |
| --- |
|  |
|  |
| Кайда өйрәнелә | графемика[d] |
| Берләшмәләре | исемлекне карагыз[d] |
|  Язу системасы Викиҗыентыкта |

**Язу системасы** — ул теге яки бу мәгълүматне формальләштерү, саклау, вакыт сыйфаты бирү һәм тапшыру өчен кулланылган тамгалар системасы.

## Төзелеше

Язу — төрле телләр яшәп килүнең бер формасы. Авазларның чак кына да аермаларын күрсәтә торган тамгалар - графемалар дип атала.

## Тарихы

Язу барлыкка килгәнче кешеләр төрле әйбер җибәрү юлы белән мәгълүмат тапшырырга тырышканнар. Мәсәлән, вампум (ирокезларның төрле кабырчыклар ярдәмендә тапшырылган мәгълүмате); кипу (перу язмасы - җептәге төеннәр һәм төсләр белән хәбәр белдерү). Финикия язуында сузык авазлар булмаган. Греклар бу авазлар өчен хәрефләр уйлап таба һәм язма тагын да уңайлырак төс ала. Әлифба язуы уңайлы булуы белән дөнья йөзендә киң таралып китә.

## Татарларда

Татарлар берничә әлифба кулланган: иң борынгысы — төрки рун язуы, X йөздән 1927 елга кадәр — гарәп язуында, 1928-1939 елларда — латин графикасы, аннан соң — кириллица.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Реформатский А. А. Введение в языковедение, М.: Аспект Пресс, 2006. — с.352 — 353

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
# Алынма

**Алынма**  — халыклар арасында барган иҗтимагый-сәяси, мәдәни багланышлар нәтиҗәсендә бер телдән икенче телгә үтеп кергән сүзләр.

Алынма сүзләр барлык телләрдә дә бар, үтеп керү юллары төрле булырга мөмкин. Сөйләм аша кергән алынма сүз телнең грамматик, фонетик закончалыкларына буйсына, мәсәлән, *капуста (рус.) — кәбестә*; *бревно (рус.) — бүрәнә*.

Язма юл белән кергән сүзләр, нигездә, үзгәрешсез саклана: департамент, партия. Башка телгә кергән сүз тышкы яктан гына түгел, мәгънәсе ягыннан да төрле үзгәрешләр кичерергә мөмкин, мәсәлән, китап (гар.) сүзенең татар теленә *бер тыш астында берләштерелгән сәхифәләр* мәгънәсе генә алынган. Төшенчә атамасы буларак үтеп кергән алынма сүз мәгънәсе үзгәрми, әмма синоним рәвешендә алынган сүзнең мәгънәсе үзгәреш кичерә.

## Төркемнәр

Татар телендәге алынма сүз кулланылу активлыгына карап төп 3 төркемгә бүләләр:

* гарәп һәм фарсы сүзләре;
* рус теленннән кергән сүзләр;
* Европа телләренннән кергән сүзләр.
* Болардан кала татар телендә борынгы чорларда ук кергән һинд, кытай, монгол, фин-угыр сүзләре дә кулланыла.

Соңгылары, шул исәптән гарәп-фарсы сүзләре дә, татар теленә тулысынча яраклашканнар. Рус һәм Европа телләреннән кергән сүзләрнең бер өлеше (кулланылу тарихы зур булганнары) яраклашса да, ХХ гасырда алынма сүз үзгәрешсез кала. Бары тик Европа алынмалары гына, рус теле аша керү сәбәпле, шул телнең закончалыкларына буйсынган хәлдә үтеп керәләр.

Бер төркем алынма сүзләр күп кенә телләрдә кулланылалар, алар халыкара лексика буларак билгеле (демократия, конституция һ.б.).

## Шулай ук карагыз

* Варваризм
* Экзотизм
* Калька

## Чыганаклар

* Ахунзянов Э. М. Русские заимствования в татарском языке. - Казан, 1968; Гарәпчә-татарча-русча алынмалар сүзлеге. - Казан, 1993. - 1-2 томнар;
* Әүхәдиев И. Ш. Гарәп алынмаларының фонетик үзләштерелүе турында // Татар тел белеме мәсьәләләре. 3 нче китап. - Казан, 1969;
* Хайруллин М. Б. Проблемы развития лексической системы татарского литературного языка. - Казан, 1991.

## Әдәбият

* *Блумфилд Л.*, Язык, пер. с англ., М., 1968 гл. 25-27
* *Евреинова И. А.*, Заимствования в русском языке, «Slavia», 1965, № 3
* *Deroy L.*, L’emprunt linguistique, P., 1956 Haugen E., The analysis of linguistic borrowing, «Language»,1950, v. 26, № 2
* *Kuryłowicz I.*, Le mécanisme différenciateur de la langue, «Cahiers Ferdinand de Saussure», 1963, № 20.

## Сылтамалар

* Русский язык, 21 век: новые заимствованные слова
# Mäyci inqıylabıКириллицада уку

Mäyci imperatorı  Kioto şähärennän  Tokio qalasına küçü.
Tokio uramı, Mäyci däwere, 1905 yıl
**Mäyci inqıylabı** yäki **yañarışı** (yapunça 明*治維新*, *Mäyci İşin*) - 1868-1889 yıllarda / Yapun imperiäsendä ütkärelgän säyäsi, xärbi häm ictimaği-iqtisadi üzgäreşlär.

Şuşı yañarış näticäsendä arttağı agrar il dönyanıñ aldınğı däwlätenä äylänä.

Sögunat samuraylar tärtibennän **Mutsuhito imperatorı** häm anıñ xökümäte xäkimiätenä küçeş çorı.

Mäyci yañarış yıllarında Yapunstan milli däwläte formalaşa häm könbatış tsivilizatsiäse qazanışları kertelä.

1867 yılda sögun Tokugawa Yösinobu Yapunstan İmperatorına xäkimiätne tapşıra.

1868-1869 yılda Tokugawa sögunatı yaqlıları häm İmperator yaqlıları arasında watandaşlar suğışı başlana.

1868 yılda **Bosin suğışı**nda İmperator ğäskärläre sögunatnı ciñälär häm Edo şähären basıp ala.

## Ädäbiät

* Мазуров И.В. Япония в период перехода к капитализму. — 2001.