Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bötendönya bankıКириллицада уку

Bötendönya bankı baş yortı, Waşington
**Bötendönya bankı** (inglizçä *The World Bank*) — üseştäge illärgä texnik häm finans yärdäm itü maqsatınnan buldırılğan xalıqara finans oyışma.

Bötendönya bankı Räsäygä birgän kreditlar
1944 yılda nigezlänä. Baştaraq Üsterü häm tözekländerü xalıqara bankına oxşaş bulıp, İkençe Bötendönya suğışınnan soñ Könbatış Awrupa häm Yapunstan illären tözäkländerügä yärdäm itä.

1960 yılda Üsterü xalıqara oyışması banknıñ qayber wazifaların üzenä ala.

Xäzerge waqıtta Bötendönya bankına 5 oyışma kerä:

* Üsterü häm tözekländerü xalıqara bankı
* Üsterü xalıqara berläşmäse
* Xalıqara finans korporatsiä
* İnvestitsiälärne tä'min itü buyınça xalıqara agentlıq
* İnvestitsion bäxäslärne xäl itü buyınça xalıqara üzäk

## Taswir

Bötendönya bankına 184 il-äğza kerä.

İdärä yortı AQŞ Waşington şähärendä urnaşqan.

Räsmi tel - inglizçä.

Prezident - Cim Yon Kim.

## Maqsatlar

* Fäqirlek häm açlıqnı beterü
* Xatın-qızlar xoquqların kiñäytü
* Ülüçe balalar sanın kimetü
* Analıqnı saqlaw
* AİDS, bizgäk häm başqa çir belän köräş itü
* tabiğätne saqlaw

## Sıltamalar

* Официальный сайт Всемирного банка на русском языке  2009 елның 4 август көнендә архивланган
* Карта деятельности Всемирного банка  2009 елның 14 июнь көнендә архивланган (ингл.)
* World Bank Data and Analysis on Poverty and Economic Growth in South Asia(ингл.).
* Группа Всемирного Банка  2013 елның 8 октябрь көнендә архивланган
# Бор (элемент)

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Бериллий◄ | Бор / Borum (B)  | ►күмер тудыргыч |

 |
| Атом номеры | 5
 |
| Матдәнең тышкы күренеше |  |
| Атомның үзлекләре
  |
| Атом массасы (моляр масса) | 10,811 (7) а. м. б. (г/моль)
  |
| Атом радиусы | пм
 |
| Ионлаштыру энергиясе (беренче электрон) | кДж/моль (эВ)
  |
| Электрон конфигурациясе |  |
| Химик үзлекләре
  |
| Ковалент радиусы | пм
 |
| Ион радиусы | пм
 |
| Электр тискәрелеге (Полинг буенча) |  |
| Электрод потенциалы |  |
| Оксидлашу дәрәҗәсе |  |
| Матдәнең термодинамик үзлекләре
  |
| Тыгызлык | 2,46 г/см³
  |
| Моляр җылы сыешлыгы | Дж/(K·моль)
  |
| Җылы үткәрүчелек | Вт/(м·K)
  |
| Эрү температурасы | K
 |
| Эрү җылылыгы | 2300 кДж/моль
 |
| Кайнау температурасы | 2550 K
 |
| Парга әйләнү җылылыгы | кДж/моль
 |
| Моляр күләм | см³/моль
 |
| Матдәнең кристаллик рәшәткәсе
  |
| Рәшәткә төзелеше |  |
| Рәшәткә параметрлары | Å
 |
| Дебай температурасы | K
 |

Кристалл хәлендәге бор
**Бор** (лат. *Borum*, B) — Менделеевның периодик таблицасының 2 период, 13 төркем элементы. Тәртип номеры - 5.

## Символы

Бор элементының символы - B (*Бор* дип укыла).

## Тарих

Бор 1808 елда Дэви һәм Гей-Люссак тарафыннан ачыла.

## Чыганаклар

* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.(ингл.)
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  2008 елның 5 март көнендә архивланган (2005).(ингл.)

Бу —  Химия буенча мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*
# Geografik koordinatalarКириллицада укуLatinitsada uqu

Geografik koordinatalar sferası
**Geografik koordinatalar** - cir öslegendä noqtanıñ urnaşu urının bilgelilär.

Geografik koordinatlar sferik koordinatalar kebek tözelä. Başqa planetalarda häm kük sferasında oxşaş koordinatalar qullanıla.

## Kiñlek

**Kiñlek** - zenit häm ekvator yünäleşläre arasında φ poçmağı, ekvatordan 0° dan 90° ga qädär sanala.

**Tönyaq yarımşar**da geografik kiñlek - **uñay**, **Könyaq yarımşar**da - **tiskäre**.

**Qotıpqa yaqın** kiñleklär - **yuğarı**, **ekvatorga yaqın** - **tübän** dip yörtelä.

**Kön ozınlığı urın kiñlegenä häm yıl zamanına bäyle.**

## Ozınlıq

**Ozınlıq** - şuşı noqtanıñ meridian yassılığı häm nul' meridian yassılığı arasında λ poçmağı.

Nul' meridiannan könçığışta yatqan ozınlıqlar (0° - 180°) - **könçığış ozınlıqları**, könbatışta yatqan - **könbatış ozınlıqları** dip yörtelä.

**Könçığış ozınlıqları - uñay**, **könbatış ozınlıqları - tiskäre.**

Xalıqara kileşü buyınça Nul' meridian Grinviç aşa bara.

## Bieklek

**Diñgez östendä bieklek** yä **absolüt bieklek** - diñgezneñ raslanğan nul' tigezlege östendä bieklek, öç poçmaqlı fäzanıñ ülçäneşe.

Bieklek artqanda hawa basımı töşä.

## Ädäbiät

* Широта // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Геоцентрические координаты // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* 1 2 Salychev. O.S. Applied Inertial Navigation: problems and solutions. — Moscow:: BMSTU Press, 2004. — 304 с. — ISBN 5-7038-2395-1
# Азатлык сыны

Азатлык сыны
**Азатлык сыны** (ингл. *Statue of Liberty*, тулы исеме — **Дөньяны яктыртучы азатлык**, ингл. *Liberty Enlightening the World*) — АКШның иң мәшһүр сыны, шулай ук «Нью-Йорк һәм АКШ символы», «Азатлык һәм демократия символы» дип атала. Америка инкыйлабының йөзьеллыгына Франциядән бүләк булып бирелгән. 1886 елның 28 октябрендә аны АКШ президенты Гровер Кливленд ача.

Азатлык утравы
Чагыштырма биеклекләре: Яз сарае Буддасы, Азатлык сыны, "Ватан-Ана чакыра" сыны, Христос-Йолучы һәйкәле, Давид (Микеланджело эше)
Азатлык сыны Нью-Йоркның Азатлык утравында, Манхэттеннан 3 км ераклыкта урнаша. 1956 елга кадәр «Бедлоу утравы» дип аталган.

Сында хатын бер кулы белән чырак, икенчесендә скрижаль (китап) тота. Китапта **«JULY IV MDCCLXXVI»** («1776 елның 4 июле»), Бәйсезлек декларациясен имзалаган көн.

Җирдән чыракка кадәр биеклек 93 метрны тәшкил итә.

Шулай ук Парижда дүрт, Кольмарда, Токиода, Ригада берешәр Азатлык сыннары бар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

|  |  |
| --- | --- |
|  | ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы, 307  номерлы  объект рус. • ингл. • фр. |

* Statue of Liberty National Monument
*   2007 елның 10 июнь көнендә архивланган