Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Аргон

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Хлор◄ | Аргон / Argon (Ar)  | ►Калий |

 |
| Атом номеры | 18
 |
| Матдәнең тышкы күренеше |  |
| Атомның үзлекләре
  |
| Атом массасы (моляр масса) | 39,948 (1) а. м. б. (г/моль)
  |
| Атом радиусы | пм
 |
| Ионлаштыру энергиясе (беренче электрон) | кДж/моль (эВ)
  |
| Электрон конфигурациясе |  |
| Химик үзлекләре
  |
| Ковалент радиусы | пм
 |
| Ион радиусы | пм
 |
| Электр тискәрелеге (Полинг буенча) |  |
| Электрод потенциалы |  |
| Оксидлашу дәрәҗәсе |  |
| Матдәнең термодинамик үзлекләре
  |
| Тыгызлык | 1,66 г/л г/см³
  |
| Моляр җылы сыешлыгы | Дж/(K·моль)
  |
| Җылы үткәрүчелек | Вт/(м·K)
  |
| Эрү температурасы | K
 |
| Эрү җылылыгы | -189,4 кДж/моль
 |
| Кайнау температурасы | -185,9 K
 |
| Парга әйләнү җылылыгы | кДж/моль
 |
| Моляр күләм | см³/моль
 |
| Матдәнең кристаллик рәшәткәсе
  |
| Рәшәткә төзелеше |  |
| Рәшәткә параметрлары | Å
 |
| Дебай температурасы | K
 |

**Аргон** (лат. *Argon*, Ar) — Менделеевның периодик таблицасының 3 период, 18 төркем элементы. Тәртип номеры - 18.

## Символы

Аргон элементының символы - Ar (*Аргон* дип укыла).

## Тарих

Аргон 1894 елда сэр Вильям Рамзай һәм лорд Рэлей тарафыннан ачыла.

## Чыганаклар

* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.(ингл.)
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  2008 елның 5 март көнендә архивланган (2005).(ингл.)

Бу —  Химия буенча мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*
# Микеланджело Караваджо

| Микеланджело да Караваджо |
| --- |
|  |
| Туган телендәге исеме | Michelangelo Merisi de Caravaggio |
| Туган | 28 сентябрь 1571(1571-09-28) Милан |
| Үлгән | 18 июль 1610(1610-07-18) (38 яшь) Порто Эрколе (Гросето), Область Президий[d], Неаполитанское королевство[d] |
| Күмү урыны | Порто Эрколе (Гросето) |
| Милләт | итальян |
| Ватандашлыгы | Миланское герцогство[d] |
| Һөнәре | рәссам, сынчы |
| Өйдәш | Maddalena Antognetti[d] |
| Ата-ана | * Felipe duram[d] (әти)
* Lucia Aratori[d] (әни)
 |
|  |
|  **Микеланджело да Караваджо**  Викиҗыентыкта |

**Микела́нджело да Караваджо** (итал. *Michelangelo Merisi de Caravaggio*; тулы исем Микеланджело Меризи Караваджо) 1571 елның 28 сентябрендә Милан — 1610 елның 18 июлендә Гроссето, Тоскана) — Италия рәссамы, Европа рәссамлыгының реформаторы, барокко стиленә нигез салучыларның берсе.

* Лютняда уйнаучы.
* Җимешләр белән кәрзин (1596). Пинакотека Амброзиана. Милан

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)

## Искәрмәләр
# Үлем

| Үлем |
| --- |
|  |
|  |
| Нәрсәнең сәбәбе | үлү һәм клиник үлем[d] |
| Кайда өйрәнелә | үлем социологиясе[d], мәхкәмә медицинасы[d], танатология[d] һәм үлем фәлсәфәсе[d] |
| Нинди веб-биттә тасвирланган | leanlogic.online/glossary/death/​(ингл.) һәм baike.sogou.com/v69726.htm |
| WordLift сылтамасы | data.thenextweb.com/tnw/entity/death |
| ICPC 2 идентификаторы | A96 |
| Моның каршысы | туу |
|  Үлем Викиҗыентыкта |

**Үлем** — Организмның тормышын тәэмин итүче барлык биологик функцияләренең тулы туктавы.

Тере организмнарның үлеменнән соң аз вакыт узуга тәннәрендә таркалу процессы башлана.

## Кешеләрдә

*Доктор Николаэс Тулпның анатомия дәресе (ингл.)* исемле китапка аутопсия сурәтенең Рембрандт тасвирлавы
Дөньяда кешеләрнең үлемгә китерүче сәбәпләрнең алдынгылары — йөрәкнең ишемия хасталыгы (ингл.), икенчелекне инсульт һәм башка кан әйләнеше системасы хасталыклары, өченчелекне — сулау органнарның инфекцияләре (ингл.) тота.

Үсештәге илләрдә үлемнең төп сәбәбе — инфекцион хасталыклар. Югары үсештәге илләрдә төп үлем сәбәпләре — атеросклероз, йөрәк хасталыгы һәм инсульт, яман шеш, артык авырлык һәм картаюга бәйле башка хасталыклар.

БСО хисабы күрсәткәненчә, 20нче гасыр дәвамында дөнья буйлап 100 миллион кеше тәмәке тартудан үлде, 21нче гасырда бу сәбәп 1 миллиард кешенең вафат булуына китерә ала.

## Галерея

* Kuoleman puutarha, Hugo Simberg (1906)
* Тормыш, үлем һәм вакыт символлары — чәчәк, баш сөяге һәм ком сәгате, 17 гасыр рәссамы Филипп де Шампань (en) әсәре
* Чәчәкнең тормыш циклын сурәтләгән анимация
* Үле карга

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Bondeson, Jan (2001). *Buried Alive: the Terrifying History of our Most Primal Fear*. W. W. Norton & Company.
* Mullin, Glenn H. (2008) [1998]. *Living in the Face of Death: The Tibetan Tradition*. Ithica, New York: Snow Lion Publications.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)
**Бу мәкаләдә хаталар һәм/яки ялгышлыклар бар.**Мәкалә эчтәлегенең татар теле грамматик нормаларына туры килүен тикшерергә кирәк.
# Тимер гасыр

| Тимер гасыр |
| --- |
|  |
| ... хөрмәтенә аталган | тимер |
| Урын | Урта Көнчыгыш |
| Әүвәлгесе | бронза гасыры |
| Башлану вакыты | БЭК 1200, БЭК 800, БЭК 1050, БЭК 900 һәм БЭК 500 |
|  |
|  Тимер гасыр Викиҗыентыкта |

ТИМЕР ГАСЫР, кешелек тарихының тимер металлургиясен беренчел үзләштерүгә бәйле этабы. Таш гасырга һәм бронза гасырга алмашка килә. «Тимер гасыр» атамасын фәнни әйләнешкә 1830–1850 елларда археолог К.Ю.Томсен кертә. Бер төркем галимнәр тимер гасыры башлануны теге яки бу төбәктә беренче тимер эшләнмәләр барлыкка килү белән, икенчеләре – даими рәвештә тимер җитештерелә башлау белән, өченчеләре – бронза хезмәт һәм сугыш коралларының тимердән эшләнгәннәре белән кысрыклап чыгарылуына бәйләп карыйлар. Тимер гасыры ахырын археологларның күпчелеге Халыкларның бөек күчеше чорына (II–VI йөзләр) нисбәт итә.

Борынгы кеше башта саф килеш табылган металл һәм метеорит тимер белән таныш була. Соңрак тимер алу өчен төп материал булып тимер рудалары: карбонатлы (тимер шпаты), гематитлы (кызыл тимер рудасы), магнетитлы (магнитлы тимер рудасы), лимонитлы (көрән тимер рудасы) яисә башка металлурглар тарафыннан барысыннан да ешрак кулланылган сазлык рудалары хезмәт итә башлый.

Баштарак тимер сугыш һәм хезмәт кораллары бронзадан эшләнгәннәреннән кайтышрак була, шуңа күрә тимер эшләнмәләрнең сыйфатын яхшырту максатында махсус алымнар кулланыла башлый: цементлау (углерод белән туендыру), пакетлау (тимер калай кисәкләрен беркетү, эретеп ябыштыру). Эретелгән тимер өеме яңадан чүкеп ясау юлы белән күчереп йөртү, алмашу, сату өчен уңайлы (очлы башлы дүрт кырлы кисәкле) бер формага китерелә. Бронза гасырында башланган тимер үзләштерү процессы шактый озакка сузыла. Металлургиянең иң борынгы чыганаклары Шәрекъ илләрендә урнашкан була. Урта Идел буенда тимер гасыр культурасы фин-угор кабиләләренә бәйләп карала.

Тимер куллана башлау игенчелек һәм терлекчелекнең роле күтәрелүгә китерә. Ә ит ризыклары җитештерү чыганагы буларак, аучылыкның роле кими, тик урман зонасына кергән кайбер урыннарда кыйммәтле мехлы җәнлекләрне аулау үсеш ала.

Безнең эраның I меңьеллыгында тимер һәм корычның Урта Идел буенда киң таралыш алуы кискен техник үзгәрешләргә китерә: шактый зур урман мәйданнарын чәчүлек җирләр өчен әзерләүгә, туфрак эшкәртүне яхшыртуга мөмкинлекләр туа; һөнәрчелек үсеше, аерым алганда тимерчелек һәм кораллар җитештерү, тизләнә төшә. Торак төзелеше, транспорт чаралары (суднолар, зур экипаж) җитештерү, төрле кирәк-яраклар ясау өчен агач эшкәртү камилләшә. Юллар төзү активлаша, товар алмашу киңәя.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
# Укчы йолдызлыгы

| Кавәс
  |
| --- |
| Кавәс
сурәтне зурайтырга өчен чиртегез |
| Латинча исем
  | *Sagittarius* (иял. к.: *Sagittarii*)
  |
| Кыскартма
  | *Sgr* |
| Нигез
  | Укчы
 |
| Туры калкулык
 | 17сәг 36мин тан 20сәг 20мин кача
  |
| Авышлык
 | −45° 30′ тан −12° 2′ кача
  |
| Мәйдан
  | 867 кв. градус (15 урын)
  |
| Иң якты йолдызлар (зурлык < 3m)
  | * Кавәс Җәнүби (*ε*) — 1,79m
* Нунки (*σ*) — 2,05m
* Аскелла (*ζ*) — 2,60m
* Кавәс Мөтәвәссыйт (*δ*) — 2,72m
* Кавәс Шимали (*λ*) — 2,82m
* Әлбалта (*π*) — 2,88m
* Әлнәсыл (*γ*²) — 2,98m
 |
| Метеор агымнары
 | * Сагиттарилар
* Фи-Сагиттарилар
 |
| Янәшә йолдызлыклар
  | * Каракош
* Калкан
* Елан (койрык)
* Еланлы
* Гакрәп
* Көньяк Таҗ
* Телескоп
* Микроскоп
* Җәди
* Һинд (почмак)
 |
| Йолдызлык +45° тан −90° кача киңлекләрендә күренә. Русия территориясендә иң яхшы күренүчәнлек вакыты — июнь–июль.
  |
|  |

**Укчы йолдызлыгы** (гарәп. القوس‎ *әл-қәўәс* — «җәя»; бор. төрк. *Ya (~җәя),* шулай ук *Кавәс йолдызлыгы*; лат. *Sagittarius*) — Җәди һәм Гакрәп йолдызлыклары арасындагы зодиак йолдызлыгы. Аның иң якты йолдызлары 2 нче дәрәҗә зурлыктагы йолдызлар булып ялтырыйлар. Бу йолдызлыкта кышкы кояш торгынлыгы ноктасы һәм безнең Галактиканың үзәге (30 000 яктылык елы ераклыгында) урнашкан.

## Астеризмлар

Чәйнек астеризмы
**Чәйнек астеризмы** Укчы йолдызлыгының түбәндәге йолдызларыны эченә ала: *ζ* (Аскелла), *φ*, *δ* (Кавәс Мөтәвәссыйт) һәм *ε* (Кавәс Җәнүби) — чәйнек үзе, *λ* (Кавәс Шимали) — капкач, *τ* һәм *σ* (Нунки) — тотка һәм *γ*² (Әлнәсыл) — борын. Әлнәсыл йолдызы янындагы Киек каз юлы полосасы — кайнар су агымы.

## Күренүчәнлек

Гадәттә, Кояш бу йолдызлыкта 18 декабрьдән 18 гыйнварга кадәр була. Йолдызлыкны февраль ахырыннан ноябрь башына кадәр күзәтеп була. Иң яхшы күренүчәнлек шартлары июнь–июль айларында була. Россиядә тулысынча көньяк өлкәләрендә күренә.

## Тарих һәм исемнәр

Кавәс йолдызлыгы (*күк йөзенең тышкары ягыннан караганда*). Әл-Суфинең «Кузгалмас йолдызлар китабының» 1730 елдагы кулъязмасы. АКШ Конгрессы китапханәсе
**Укчы**

## Искәрмәләр

|  |
| --- |
| **Зодиак йолдызлыклары** |
| Хәмәл | Сәвер) | Җәүза | Саратан | Әсәт | Сөмбелә | Мизан | Гакрәп | Кавәс | Җәди | Дәлү | Хут |
| Еланлы йолдызлыгы зодиак йолдызлыкларына керми, әмма Кояш аннан үтеп бара |
# Милади тәкъвим

**БүгенШимбә**

13 июнь

2026 AD

---

23 җәүза

1405 SH

---

27 Зөлхиҗҗә

1447 AH

**Милади тәкъвиме** — Христиан дине буенча, Гайсә пәйгамбәр тууыннан башланган ел хисабы.

## Айлар

| № | Европа исеме | Гарәп исеме | Көннәр исәбе |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | гыйнвар | кануне сани | 31 |
| 2 | февраль | шөбат | 28 яки 29 |
| 3 | март | азар | 31 |
| 4 | апрель | нисан | 30 |
| 5 | май | әйяр | 31 |
| 6 | июнь | хәзиран | 30 |
| 7 | июль | тәммуз | 31 |
| 8 | август | аб | 31 |
| 9 | сентябрь | әйлүл | 30 |
| 10 | октябрь | тәшрине әүвәл | 31 |
| 11 | ноябрь | тәшрине сани | 30 |
| 12 | декабрь | кануне әүвәл | 31 |

## Искәрмәләр

|  |
| --- |
| Милади айлар |
| Гыйнвар | Февраль | Март | Апрель | Май | Июнь | Июль | Август | Сентябрь | Октябрь | Ноябрь | Декабрь |
| Һиҗри тәкъвим | Шәмси тәкъвим | Татар тәкъвиме |
# NadirКириллицада уку

Zenit häm Nadir nisbäte
**Nadir** yä **Nädir** (ğäräpçä *نظير*, *nädir* - "**qarşı**") - şuşı urınnan asqa yünältüçe küçär - yatma yassılıqqa ortogonal' tübän yünäleş.

İärçennän nadir yünäleşenä küzätü
Astronomiädä, geofizikada "tübän yünäleş" - gravitatsiä yünäleşenä tigez.

Nadirğa qarşı yaqtağı yünäleş - zenit dip yörtelä.

Nadir töşençäse orbital' iärçen eşendä häm açıq ğälämgä çığu waqıtında qullanıla.

Qayçaqta *nadir* - ruxi töşenkelek xälen bilgeli.

Şulay uq kük ciseme xäräkät itkändä iñ tübän urnaşu urını nadir dip yörtelä.

## Ädäbiät

* Дагаев М.М. Наблюдения звёздного неба. М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1988.—176 с.
* Huschke, Ralph E. (1959) Glossary of Meteorology, American Meteorological Society, Boston, Second printing-1970.
* McIntosh, D. H. (1972) Meteorological Glossary, Her Majesty's Stationery Office, Met. O. 842, A.P. 897, 319 p.
* Picoche, J. (1992) Dictionnaire Etymologique du Français, Le Robert, Paris, ISBN 2-85036-458-4.
# Diana

|  |
| --- |
| Diana Traviä |
|
Diana awçı, Senyak räseme |
| Awlaw, näfislelek, uñdırış, üsemleklär häm xaywannar dönyası alihäse |
| Mifologiä |
Borınğı Rim
 |
| Bütän mädäniätlärdä |
Artemida, Selena, Hekata
 |
| Ätise |
Yupiter
 |
| Änise |
Laton
 |
| Үрнәк: Карау • Бәхәс • Үзгәртү |

**Diana** (latinça *Diana*) - borınğı Rim mifologiäsendä üsemleklär häm xaywannar dönyası alihäse, awlaw, näfislelek, uñdırış alihäse, bala tabarğa yärdäm itüçe, Ay gäwdäläneşe.

Borınğı yunan mifologiäsendä Artemidağa tiñ. Soñraq Diana Selena, Hekata belän tiñlänä başlağan.

Şulay uq Diana **Traviä** - öç yul alihäse (küktä, cir östendä, cir astında) dip yörtelä, yul çatında Diana suräte quyılğan. Karfagenda **Tselesta** belän tiñlägän. Yış qına "Urman xucabikäse" Diana dip atalğan.

## Taswir

Dianağa tabınu ayıruça qollar arasında taralğan bulğan.

Patşa **Serviy Tulliy** Rimdağı Aventin türendä Diana ğibädätxänäsenä salğan, salu yıllığı qollar bäyrämenä äylänä.

Diana başındağı yarım ay belän häm fakellar belän surätlängän.

Diana - äsirlär, totqınnar, plebeylar, qollarnı yaqlawçı alihä.

Başqa mädäniätlärdä Diana belän bäylängän kult bar (Wikka, Stregeriä).

## Surätlär

Räsem sänğätendä Dianağa küp surätlär bağışlanğan.

* Diana awçı, Lefebvre
* Diana - Ay gäwdäläneşe, Mengs
* Diananıñ töne
* Diana
* Diana awçı
* Diana sunarçı

## Sıltamalar

* Викиҗыентыкта **[[Commons:Category: Diana Викиҗыентыкта|Diana]]** темасына медиафайллар бар

* Диана, в мифологии // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
# Ай тотылу

Ай тотылу
**Ай тотылу** — айны Җир шәүләсе тулысынча каплау нәтиҗәсендә айның күктән тотылуы. Ай тотылу вакытында кояш нурлары айга барып җитә алмый, чөнки айны Җир шәүләсе каплый.

Ай тотылу фәкать тулы ай булганда гына мөмкин. Кояш белән айның орбита яссылыклары туры килмәү сәбәпле генә бу күренеш ай саен кабатлана алмый.

## Рәсемнәр

* Тулы булмаган ай тотылу
* Тулы ай тотылу

## Искәрмәләр

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)
# Күзәтү эффекты

| Күзәтү эффекты |
| --- |
|  |
| Нигә сәбәп була | inspiration[d] |

АКШның төньяк-көнбатыш ярыннан Көньяк Америкага кадәр төнге күренеш
**Күзәтү эффекты** (ингл. *Overview effect*) ул Җир планетасының зәгыйфьлеген аңлаудагы үзгәрешләр, алар җирне орбитадан яки ай өслегеннән үз күзләре белән тикшергәндә барлыкка килә.

Эффект Җирнең космостан килгән күренешеннән барлыкка килгән хисләргә нигезләнә, ул шунда ук «бушлыкта эленеп торган» һәм атмосфераның нечкә катламы белән генә саклана торган зәгыйфь кеше яши торган шар итеп күрсәтелә. Космостан, астронавтлар әйтүенчә, дәүләтләр арасындагы чикләр һәм милли конфликтлар әһәмиятсез булып күренә, шул ук вакытта планетаның зәгыйфьлеге һәм аны яклау кирәклеге ачык һәм мәҗбүри булып күренә.

> Җирне юлдаш корабта әйләнеп чыккач, мин планетабызның никадәр матур булуын күрдем. Кешеләр, без бу матурлыкны саклыйбыз һәм арттырачакбыз, аны җимермибез!— Юрий Алексеевич Гагарин
>
>

>
> Ул бик матур, безнең планета, һәм ул кечкенә һәм яклаусыз тоела. Безнең атмосфера бу нечкә-нечкәеләк кабыгы. Һава безнең өчен шундый гадәти әйбер. Йөгерәсең — сулыйсың, барасың — сулыйсың. Ә аңа читтән карасаң, нинди зәгыйфь һәм нинди матур дип уйлыйсың.— Космонавт Александр Мисуркин белән әңгәмә
>
>

Астронавтлар белән очыш алдыннан таныш булган чит Күзәтүчеләр астронавтларның аңындагы үзгәрешне билгелиләр. Астронавтлар Рассел Швайкарт, Эдгар Митчелл, Томас Джоунс, Кристофер Хэдфилд. һәм Майкл Массимино бу эффектның тойгысы турында хәбәр итәләр.

Overview Effect термины беренче тапкыр 1987 елда язучы Фрэнк Уайт тарафыннан искә алына, ул бу эффектны үзенең «The Overview Effect — Space Exploration and Human Evolution» китабында өйрәнә.

2012 елда Космонавтлар Эдгар Митчелл, Рон Гаран, Николь Стотт, Джеффри Хоффман һәм Роберт Кимбро катнашында Җирне космостан күзәтү эффектына багышланган «Overview» документаль фильмы чыга.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* *Overview*, ссылка на фильм «Overview».
* *Speech on The Overview Effect and its Importance in Civilization*
* *Space Ecotourism*, Журнал Space.com (2006)
# Вальтер Бааде

| Вальтер Бааде |
| --- |
|  |
| Туган телендәге исеме | алман. *Walter Baade* |
| Туган | 24 март 1893(1893-03-24)[…] Шрөттиңһаузен[d], Пройсиш-Ольдендорф, Минден-Люббекке[d], Детмольд, Төньяк Райн-Вестфалия, Германия |
| Үлгән | 25 июнь 1960(1960-06-25)[…] (67 яшь) Гөттинген, Түбән Саксония, Германия |
| Ватандашлыгы |  Германия |
| Әлма-матер | Гөттинген университеты[d] һәм Мүнстер университеты[d] |
| Һөнәре | астроном, астрофизик |
| Эш бирүче | Маунт-Вилсон[d], Паломар обсерваториясе[d] һәм Гөттинген университеты[d] |
| Җефет | Иоганна Больман[d] |
|  |
|  |
| Фән өлкәсе: | астрономия һәм астрофизика[d] |
| Эш урыны: | Маунт-Вилсон[d], Паломар обсерваториясе[d] һәм Гөттинген университеты[d] |
|  **Вальтер Бааде**  Викиҗыентыкта |

**Вальтер Бааде** (алман. *Walter Baade*; 24 март 1893(18930324), Шрөттиңһаузен, Алман империясе — 25 июнь 1960, Гөттинген, АФҖ) — алман астрономы. 1931—58 елларда АКШта яшәгән. 1943 елда Андромеда спираль галактикасының үзәк өлешен һәм аның иярченен йолдызларга таркаткан, галактикалардагы йолдызларның чыгышы ягыннан төрле икәнлеген ачыклаган. Үзгәрүчән һәм үтә яңа йолдызларны фәнни яктан тикшергән, 10 астероидны ачкан.

## Искәрмәләр
# Вильям Шокли

| Вильям Шокли |
| --- |
|  |
| Туган телендәге исеме | ингл. *William Bradford Shockley* |
| Туган | 13 февраль 1910(1910-02-13)[…] Лондон, Бөекбритания һәм Ирландиянең берләшкән корольлеге[d] |
| Үлгән | 12 август 1989(1989-08-12)[…] (79 яшь) Стәнфорд, Санта-Клара (округ, Калифорния), Калифорния, Америка Кушма Штатлары |
| Үлем сәбәбе | простата яман шеше |
| Күмү урыны | Альта-Меса[d] |
| Ватандашлыгы |  Бөекбритания  Америка Кушма Штатлары |
| Әлма-матер | Калифорния технология институты[d] һәм Массачусетс технология институты[d] |
| Һөнәре | физик, уйлап табучы, университет профессоры |
| Эш бирүче | Лаборатории Белла[d], Стенфорд университеты һәм Shockley Semiconductor Laboratory[d] |
| Сәяси фирка | АКШ Республика фиркасе |
| Җефет | Jean Bailey[d] һәм Emmy Lanning[d] |
| Ата-ана | * William Hillman Shockley[d] (әти)
* May Bradford Shockley[d] (әни)
 |
| Гыйльми дәрәҗә: | физика буенча фәлсәфә дуктыры[d] |
|  **Вильям Шокли**  Викиҗыентыкта |

**Вильям Шокли** (ингл. *William Bradford Shockley*, 13 февраль 1910(1910-02-13)[…], Лондон, Бөекбритания һәм Ирландиянең берләшкән корольлеге[d] — 12 август 1989(1989-08-12)[…] (79 яшь), Стәнфорд, Санта-Клара (округ, Калифорния), Калифорния, Америка Кушма Штатлары) — физик, уйлап табучы, университет профессоры (Бөекбритания, Америка Кушма Штатлары). Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1956).

## Белем

Калифорния технология институты, Массачусетс технология институты дигән уку йортларында белем алган.

## Оешмаларда әгъзалык

АКШ милли фәннәр академиясе, Америка сынлы сәнгать һәм фәннәр академиясе, Америка физика җәмгыяте дигән оешмаларда әгъза булган.

## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

**Ошибка Lua в Модуль:Wd2 на строке 1845: attempt to index field 'cite' (a nil value).**

## Искәрмәләр
# Параллакс

Параллакс шәкеле
Дәвамлыгы: 11 секунд0:11Параллакс мисалы (видео)
**Параллакс** (грек. *παραλλάξ*, грек. *παραλλαγή* - алмашу, чиратлашу) — күзәтүченең урнашуына бәйле рәвештә, ерактагы фонга карата объектның күренүчән урнашу урыны үзгәреше.

Күзәтү нокталары арасындагы аралыкны L һәм күчү почмагын α белеп, объектка кадәр ераклыкны исәпләргә була:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
Кечкенә почмаклар өчен (α — радианда):

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2
Параллакс геодезиядә, астрономиядә ерактагы объектларга кадәрге аралыкны үлчәү өчен кулланыла (хосусан махсус берәмлектә - парсекта).

Параллакс күренеше нигезендәге бинокуляр күрү сәләте кулланыла.

## Әдәбият

* The ABC’s of Distances — обзор об измерении расстояний до астрономических объектов.
* «Светимость» // Физическая энциклопедия. Гл. ред. Прохоров А. М. — М.: «Большая Российская энциклопедия», 1994. — Т. 4. — С. 461. — 704 с. — ISBN 5-85270-087-8.
* Светимость в астрономии // Физика космоса: Маленькая энциклопедия / Под ред. Р. А. Сюняева. — 2-е изд. — М.: Советская Энциклопедия, 1986. — С. 607. — 783 с. — ISBN 524(03). (Проверено 27 июня 2014)
* Шкловский И. С. *Звёзды: их рождение, жизнь и смерть*, М.: Наука, 1984  2005 елның 10 декабрь көнендә архивланган
* *Физика космоса. Маленькая энциклопедия*, М.: Советская Энциклопедия, 1986
* Постнов К. А. Эволюционная астрофизика
# Букмол

Норвегиия муниципалитетлары буенча норвег теленең ике формасының таралышы, 2007.
**Букмол** (норв. bokmål — «китап теле») — Норвег теленең ике (*нюнорск, норв. nynorsk, белән бергә*) стандартларыннан (формаларыннан) берсе.

Даниянең Норвегия өстеннән идарә итүенең (Дания-Норвегия униясе) дүрт йөз елыннан соң Дания теле нигезендә формалашкан.

XIX гасыр Норвегиясенең күп кенә эре язучылары, барыннан да элек, Генрик Ибсен һәм Бьернстьерне Бьернсон букмолда яздылар. Башта ул "Дания-Норвегия теле" дип аталган. «Букмол» исеме 1929 елдан алдарак кулланылган «патша сөйләме" (норв. riksmål) урынына кабул ителә .

Букмол белән Норвегиядә якынча 90% халык куллана, нәкъ аны ешрак чит ил студентлары өйрәнә. Букмол нормалары Көнчыгыш Норвегия диалектларына, бигрәк тә Норвегия башкаласы Осло тирәсендә сөйләшүче вариантларга якын, гәрчә аның нигезе Дат теле булып калса да. Язма рәвештәге Дат текстлары букмолда сөйләшүчеләргә аңлаешлы, шул ук вакытта фонетика аермалары шактый көчле һәм норвегиялеләрнең телдән Дания сөйләмен аңлауда кыенлыклары бар.

XX гасырда букмолны демократияләштерүгә юнәлдерелгән тел һәм орфографик реформалары ясала, әмма аларның кайберләре килеп чыкмый һәм гамәлдән чыгарыла.

## Моны да карагыз

* Норвег теле
* Нюнорск

## Сылтамалар

* *Норвежский язык* — Кругосвет(Тикшерелгән 24 октябрь 2011)
* Эйнар Луннеби. Букмол: язык с двумя корнями  2017 елның 15 март көнендә архивланган (сокращённый перевод статьи Bokmålet – et språk med to røtter)

## Искәрмәләр
# Эпос

**Э́пос** (борынгы грекча έπος – «сүз») – әдәбиятның иртә үсеше дәрәҗәсендә язылган каһарманнар турында поэма. Эпос — тарихи жанр. Ул социаль сыйныфлар барлыкка килгәнгә тиклем, ягъни ырулар чорында туа. Күп эпосларда ыруларның үз аллы халыкка берләшү идеялары чагыла. Һәм шул сәбәптән эпосларның күпчелегендә гомүм халык мәнфәгате өчен көрәшүче героик шәхесләр үзәктә тора.

Еш кына эпик поэмаларның авторы юк (борынгы эпосларны җыючылар үзләрен автор дип танымый) . Сөйләү чын яки уйлап чыгарылган кыйссачы, күзәтүче, катнашучы яки вакыйга каһарманы тарафыннан алып барыла.

## Килеп чыгыш

Эпосның барлыкка килүе чорында кешеләр дөньяның килеп чыгышы һәм язмышы турында тулы картинага ия булмаганнар. Публий Корнелий Тацит, Герман кабиләләрен тасвирлаганда, аларның тарих урынына килүче мифик ата-бабалары һәм юлбашчылары турындагы борынгы җырларын искә ала. Чыннан да, эпоста тарихи вакыйгалар турындагы истәлекләр миф һәм әкият белән үрелгән, фантастик һәм тарихи элементлар бер дәрәҗәдә чынбарлык булып кабул ителәләр. Эпос мифология, каһарманлыклар, яшәеш турындагы афоризмнар, шаяртулар, кызыклы хикәяләр белән тулы. Нәсыйхәт функциясе дә мөһим урын били. Эпос җәмгыятьнең һәр әһеле өчен кирәк булган борынгы зирәклекне буыннан буынга тапшыра торган була.

Җырчы һәм кыйссачыларның авыз иҗатыннан "китап эпосына" күчү вакытында җырларның эчтәлеге һәм күләме үзгәрешләр кичергән. Эпик әсәрләр әле мәҗүсилек чорында ук булалар, ә язма рәвешкә гасырлар узгач кына күчәләр. . Ләкин дин идеологиясе поэмаларның эчтәлеген билгеләми, бу аеруча чиркәү рухы сеңгән Урта гасыр әдәбиятын алман эпослары белән чагыштырганда күренә..

Кайбер галимнәр каһарманнар турындагы эпос Кытайныкы сыман мәдәниятләрдә барлыкка килмәгән, дип исәпли , ә башкалары Кытай тарихында эпоска урын бар, дип саный .

## Мәшһүр эпослар

* Идегәй дастаны, Казан ханлыгы
* Илиада, Борынгы Греция
* Одиссея, Борынгы Греция
* Ролланд, Франция
* Нибелунглар турында җыр, Германия
* Сид турында поэма, Испания.
* Калевала, Финляндия
* Игорь полкы турында сүз, Борынгы Русь
* Махабхарата, Рамаяна, Һиндостан
* Олонхо, якут эпосы

## Моны да карагыз

* Урал-батыр эпосы

## Чыганаклар

* Ким Әхмәтҗанов. Әҙәбиәт теорияһы. Башҡорт халыҡ ижады.