# Корпускуляр-дулкынча дуализм

|  |
| --- |
| **Квант механикасы** |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| **Билгесезлек принцибы** |
|  Математик нигезләр |
|

| Нигез |
| --- |
| Классик механика · Планк даими зурлыгы · Интерференция · Гамильтониан (квант механикасы) |

| Фундаменталь төшенчәләр |
| --- |
| Квант халәте · Дулкынча функция · Квант кушуы · Квант буталчылыгы · Катнаш халәт · Үлчәнеш · Билгесезлек · Паули мәсләге · Дуализм · Декогеренция · Эренфест теоремасы · Туннель эффекты· Джозефсон эффекты |

| Тәҗрибәләр |
| --- |
| Дэвиссон — Джермер тәҗрибәсе · Поппер тәҗрибәсе · Штерн — Герлах тәҗрибәсе · Юнг тәҗрибәсе · Белл тигезсезлекләрен тикшерү · Фотоэффект · Комптон эффекты |

| Тәгъбирләр |
| --- |
| Шрөдингер мәсләге · Һейзенберг мәсләге · Үзара тәэсир итешү мәсләге · Матрицалы квант механикасы · Хәрәкәт юллары буенча интеграллар · Фейнман диаграммалары |

| Тигезләмәләр |
| --- |
| Шрөдингер тигезләмәсе · Паули тигезләмәсе · Клейн — Гордон тигезләмәсе · Дирак тигезләмәсе · фон Нейман тигезләмәсе · Блох тигезләмәсе · Линдблад тигезләмәсе · Һейзенберг тигезләмәсе |

| Аңлатмалар |
| --- |
| Копенгаген аңлатмасы · Яшерелгән параметрлар теориясе · Күпгаләм аңлатмасы |

| Теория үсеше |
| --- |
| Кырның квант теориясе · Квант электродинамикасы · Глэшоу — Вайнберг — Салам теориясе · Квант хромодинамикасы · Стандарт моделе · Квант гравитациясе |

| Катлаулы темалар |
| --- |
| Кырның квант теориясе · Квант гравитациясе · Барлык теориясе |

| Билгеле галимнәр |
| --- |
| Планк · Эйнштейн · Шрөдингер · Һейзенберг · Йордан · Бор · Паули · Дирак · Фок · Борн · де Бройль · Ландау · Фейнман · Бом · Эверетт |

 |
| Шулай ук карагыз: *Портал:Физика* |

**Корпускуляр-дулкынча дуализм** (*tat.lat. Kisäkçä-dulqınça dualizm(үле сылтама)*) - һәрбер объект дулкынча һәм корпускуляр (кисәкчә) үзлекләрен күрсәтә ала.

Мисал өчен: яктылык электромагнит дулкын буларак һәм фотоннар (корпускуллар) агымы буларак тасвирланып була.
Дулкын озынлыгы масштабында яктылык дулкынча үзлекләрен күрсәтә: дифракция һәм интерференция. Ләкин зур ешлыклы электромагнит дулкын кыска дулкын озынлыгы белән карпускуляр үзлекләрен күрсәтә: Фотоэффект, Комптон эффекты. Фотон кисәкчек үзлекләрен күрсәтә.

## Луи де Бройль дулкыннары

Француз галиме Луи де Бройль (1892—1987) 1923 елда корпускуляр-дулкынча дуализмның универсализмы гөманын тәкъдим итә. Луи де Бройль корпускуляр-дулкынча дуализм мәсләген фотоннар гына өчен түгел, ә бөтенесе җисемнәр өчен тәкъдим итә.

Луи де Бройль буенча һәр объектта кисәкчек үзлекләре - энергия Е һәм импульс р, башка яктан дулкын үзлекләре - дулкын ешлыгы һәм озынлыгы - бар.

## Луи де Бройль тигезләмәләре

Луи де Бройль буенча һәр объектта дулкын озынлыгы WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 бар:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4
биредә

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 — кисәкчек массасы
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 — кисәкчек тизлеге
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 - кисәкчек импульсы
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 — Планк даимие.
яки

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_14
биредә

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 — дулкынча вектор, аның модуле WIKINIUM\_MATH\_PH\_18 — дулкынча сан
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_20 — дулкын юнәлеше векторы
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_22 Дж·с.
Релятив түгел WIKINIUM\_MATH\_PH\_24 -кинетик энергияле кисәкчек өчен:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_26
Электр WIKINIUM\_MATH\_PH\_28 -көчәнешле кырында электрон өчен:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_30

Луи де Бройль дулкыннары фаза тизлеге:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_32
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_34 — әйләнү тизлеге
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_36 — кинетик энергия
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_38 — тулы энергия
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_40 — импульс
Луи де Бройль дулкыннары төркем тизлеге WIKINIUM\_MATH\_PH\_42 кисәкчек тизлегенә WIKINIUM\_MATH\_PH\_44 тигез:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_46 .
Луи де Бройль дулкыннары энергиясе

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_48
Луи де Бройль дулкыннары амплитудының квадраты кисәкчек табышы ихтималлыгына тигез.

Луи де Бройль тигезләмәләре күп тәҗрибәләрдә исбатлана.

Макроскопик җисемнәрдә дулкынча үзлекләр күренми, чөнки аларның дулкын озынлыгы бик аз.

## Моны да карагыз

* Квант кушуы
* Шрөдингер мәчесе
* Шрөдингер тигезләмәсе
* Гамильтониан (классик механика)
* Билгесезлек принцибы
* Паули мәсләге
* Бозе — Эйнштейн бүленеше
* Ферми — Дирак бүленеше

## Әдәбият

* Блохинцев Д. И. Основы квантовой механики. 5-е изд. Наука, 1976. — 664 с.
* Боум А. Квантовая механика: основы и приложения. М.: Мир, 1990. — 720 c.
* Дирак П. Принципы квантовой механики. 2-е изд. М.: Наука, 1979. — 480 с.
* Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Квантовая механика (нерелятивистская теория). — Физматлит, 2008. — 800 с. — («Теоретическая физика», том III). — 3000 экз. — ISBN 978-5-9221-0530-9