Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Роден (кратер)Latinitsada uqu

|  |
| --- |
|  Роден  |
| 22°′″ т. к. 18.5°'" кб. о.  |
| Күк җисеме | Меркурий  |
| Диаметры | 240 км |
| Эпонимнар | Франсуа Роден  |
|  |

**Роден** — Меркурий планетасының 22°00′ т. к. 18°30′ кб. о.﻿ / ﻿22° т. к. 18,5° кб. о.﻿ / 22; -18.5 координаталары буенча урнашкан 240 километрлы кратеры.

## Исеме

Кратер француз сынчысы Франсуа Роден хөрмәтенә аталган.

## Моны да карагыз

* Меркурий кратерлары исемлеге

## Чыганаклар

* Batson R.M., Russell J.F. (1994), *Gazetteer of Planetary Nomenclature*, United States Geological Survey Bulletin 2129.
* Davies M.E., Dwornik S.E., Gault D.E., Strom R.G. (1978), *Atlas of Mercury*, NASA Scientific and Technical Information Office.  2011 елның 9 март көнендә архивланган
* А.Квасников. Меркурий харитасындагы исемнәр.
# Шолом-Алейхем (кратер)Latinitsada uqu

|  |
| --- |
|  Шолом-Алейхем  |
| 50.4°′″ т. к. 87.7°'" кб. о.  |
| Күк җисеме | Меркурий  |
| Диаметры | 200 км |
| Эпонимнар | Шолом-Алейхем  |
|  |

**Шолом-Алейхем** — Меркурий планетасының координаталары буенча урнашкан 200 километрлы кратеры.

## Исеме

Кратер яһүд язучысы Шолом-Алейхем хөрмәтенә аталган.

## Моны да карагыз

* Меркурий кратерлары исемлеге

## Чыганаклар

* Batson R.M., Russell J.F. (1994), *Gazetteer of Planetary Nomenclature*, United States Geological Survey Bulletin 2129.
* Davies M.E., Dwornik S.E., Gault D.E., Strom R.G. (1978), *Atlas of Mercury*, NASA Scientific and Technical Information Office.
* А.Квасников. Меркурий харитасындагы исемнәр.

50°24′ т. к. 87°42′ кб. о.﻿ / ﻿50,4° т. к. 87,7° кб. о.﻿ / 50.4; -87.7
# Верди (кратер)

|  |
| --- |
|  Верди  |
| 64.5°′″ т. к. 169°'" кб. о.  |
| Күк җисеме | Меркурий  |
| Диаметры | 150 км |
| Эпонимнар | Джузеппе Верди  |
|  |

**Верди** — Меркурий планетасының координаталары буенча урнашкан 150 километрлы кратеры.

## Исеме

Кратер итальян композиторы Джузеппе Верди хөрмәтенә аталган.

## Моны да карагыз

* Меркурий кратерлары исемлеге

## Чыганаклар

* Batson R.M., Russell J.F. (1994), *Gazetteer of Planetary Nomenclature*, United States Geological Survey Bulletin 2129.
* Davies M.E., Dwornik S.E., Gault D.E., Strom R.G. (1978), *Atlas of Mercury*, NASA Scientific and Technical Information Office.
* А.Квасников. Меркурий харитасындагы исемнәр.

64°30′ т. к. 169°00′ кб. о.﻿ / ﻿64,5° т. к. 169° кб. о.﻿ / 64.5; -169
# Радиацион билбау

Җирнең тышкы һәм эчке радиацион билбаулары
Радиацион билбау видеосы
**Радиацион билбау** - югары энергияле коргылы кисәкчекләр (күбесенчә протоннар һәм электроннар) туплаган планета магнитосферасының өлкәсе.

Юпитерның үзгәрүчән радиацион билбавы
Җирнең радиацион билбавы көнбатыш әдәбиятында еш кына **Ван Аллен билбавы** дип атала.

Җирнең радиацион билбавында бик югары энергияле протоннар һәм электроннар булганга күрә АКШның Айга Аполллон миссиясен күп галимнәр шик астына куялар, чөнки шундый көчле радиация аша үтсен өчен галәми кораб шактый калын кургаш катламы белән капларга тиеш, шуңа күрә авыр корабның массасын Айга китереп булмый. 1963 елда кургаш катлам белән капланмаган АКШ галәми корабында радиацион билбау аша очкан барлык маймыллар 10 көннән үлгән, ә кешеләр иртәрәк вафат булырга тиеш иде.

ССРБ галимнәре С. Вернов һәм А.Чудаков, шулай ук АКШ галиме Җеймс ван Аллен Җирнең радиацион билбавын фараз иткәннәр.

## Тасвир

### Җирнең радиацион билбавы

Җирнең радиацион билбавы көнбатыш әдәбиятында еш кына **Ван Аллен радиацион билбавы** (инг. *Van Allen radiation belt*). дип атала.

Критик энергиядән ким кинетик энергияле кисәкчекләр *E* < *Е*кр магнитосфераның кайбер өлкәләренә керә алмый. Шулай ук критик энергиядән ким кинетик энергияле кисәкчекләр *E* < *Е*кр бу магнитосфераның өлкәләреннән китә алмый.

Магнитосфераның бу тыелган өлкәләре **алу зоналары** дип атала. Җирнең магнит диполь (квазидиполь) кырының өлкәләрендә шактый күп коргылы кисәкчекләр агымнары (протоннар һәм электроннар) тотыла.

* **Эчке радиацион билбау**: ≈ 4000 км биеклегендә **дистәләр МэВ** энергияле протоннардан тора
* **Тышкы радиацион билбау**: ≈ 17 000 км биеклегендә **дистәләр МэВ** энергияле электроннардан тора

Җирнең әйләнүе һәм магнит кыры күчәре авышлыгы сәбәпле радиацион билбауның түбән чиге географик киңлек һәм озынлык буйлап үзгәрә. Мәсәлән, Атлантик океан өстеннән радиацион билбау 500 км биеклегендә, Индонезия өстеннән 1300 км биеклегендә башлана.

Тышкы һәм эчке радиацион билбаулар арасында 2-3 Җир радиуслы ярык бар.

Тышкы билбауда электроннар агымнары күбрәк, эчке билбауда электроннар һәм протоннар бар.

### Планеталарның радиацион билбаулары

Көчле магнит кыры булганга күрә гигант-планеталар Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун көчле радиацион билбавына ия, алар Җирнең тышкы радиацион билбавына охшаш.

ССРБ һәм АКШ галәми аппаратлары Чулпан, Марс, Меркурий, Айның радиацион билбау булмавын күрсәткән.

## Әдәбият

* Мурзин С. В. Введение в физику космических лучей. М.: Атомиздат, 1979.
* Модель космического пространства — М.: изд-во МГУ, в 3-х томах.
* Вернов С. Н., Вакулов П. В., Логачев Ю. И. Радиационные пояса Земли, в сборнике: Успехи СССР в исследовании космического пространства, М., 1968, с. 106;
* Космическая физика, пер. с англ., М., 1966;
* Тверской Б. А. Динамика радиационных поясов Земли, М., 1968;
* Редерер Х. Динамика радиации, захваченной геомагнитным полем, пер. с англ., М., 1972;
* Хесс В. Радиационный пояс и магнитосфера, пер. с англ., М., 1972;
* Шабанский В. П. Явления в околоземном пространстве, М., 1972;
* Гальперин Ю. И., Горн Л. С., Хазанов Б. И. Измерение радиации в космосе, М., 1972.
# Билгесез очучы объектлар

| Билгесез очучы объектлар |
| --- |
|  |
| Кыскача исем | UFO, OHE, ovni, ovni, OVNI, UNO, НЛА, ՉԹՕ, ამო, НЛО, NLO, NLP, НЛО, НЛО, OZN, OVNI, NZP, NSO, UFO һәм NFO |
| Исемне бирүче | Edward J. Ruppelt[d] |
| Кайда өйрәнелә | уфология[d] |
| Нинди веб-биттә тасвирланган | archives.gov/news/topics/ufos​(ингл.) |
|  Билгесез очучы объектлар Викиҗыентыкта |

1952 елның 31 июльдә Пассория, Нью-Җерсидә күзәтелгән БОО**Билгесез очучы объектлар** (ингл. *Unidentified Flying Object, UFO*) - феномен, траекториясе, гомуми динамикасы вә януы белгечләр тарафыннан өйрәнелүгә карамастан аныклана алынмаган, һичнинди мантыйгый, һәммәгә төшенерлек булган мәгънәгә ия булмаган күктә яки Җир йөзендә күзәтелгән җисем яки яктылык. Билгесез очучы объектларның пәйда булуы — аномаль күренеш.

Массакүләм мәдәнияттә НЛО астында еш кына танылмаган очучы объект күз алдында тотыла, аның барлыкка килүе акыллы существа җирләренә визит белән ассоциацияләнә. Күп кенә кешеләр, шул исәптән рәсми затлар һәм галимнәр, шикләнеп карый мөмкинлекләренә әлеге визитлар һәм ышанабыз, дип НЛО — бу неизученное табигый яки аэрокосмик күренеш. Киресенчә, элеккеге кайбер рәсми затлар, Хәрби һәм космонавтлар (шул исәптән ай астронавты Эдгар Митчелл, аннан парапсихология белән мавыккан), хезмәттән киткәннән соң, НЛОНЫҢ башка планетадан чыккан Тарафдарлары була.

## Искәрмәләр
# Аньези (кратер)

|  |
| --- |
| -39.4°′″ ю. к. 37.7°'" кб. о.  |
| Күк җисеме | Венера  |
| Диаметры | 42,4 км |
| Эпонимнар | итальян математигы Мария Агнези  |
|  |

**Аньези** (лат. *Agnesi*) — Венера планетасының 39°24′ к. к. 37°42′ кб. о.﻿ / ﻿39,4° к. к. 37,7° кб. о.﻿ / -39.4; -37.7 координаталары буенча урнашкан, диаметры якынча 42,4 километр озынлыкта булган кратеры.

## Исеме

Аньези кратеры итальян математигы Мария Агнези хөрмәтенә аталган.

## Моны да карагыз

* Венера кратерлары исемлеге

## Чыганаклар

* USGS: Венера планетасы номенклатурасы: Кратерлары.(ингл.)
# Де Лаланд (кратер)

|  |
| --- |
| 20.5°′″ ю. к. 355°'" кб. о.  |
| Күк җисеме | Венера  |
| Диаметры | 21,3 км |
| Эпонимнар | француз астрономы Мари-Жанна де Лаланд  |
|  |

**де Лаланд** (лат. *de Lalande*) — Венера планетасының координаталары буенча урнашкан, диаметры якынча 21,3 километр озынлыкта булган кратеры.

## Исеме

де Лаланд кратеры француз астрономы Мари-Жанна де Лаланд хөрмәтенә аталган.

## Моны да карагыз

* Венера кратерлары исемлеге

## Чыганаклар

* USGS: Венера планетасы номенклатурасы: Кратерлары.(ингл.)

20°30′ к. к. 355°00′ кб. о.﻿ / ﻿20,5° к. к. 355° кб. о.﻿ / -20.5; -355
# Мид (кратер)Latinitsada uqu

|  |
| --- |
|  |
| 12.5°′″ ю. к. 57.2°'" кб. о.  |
| Күк җисеме | Венера  |
| Диаметры | 270 км |
| Эпонимнар | Маргарет Мид  |
|  |

**Мид** (лат. *Mead*) — Венера планетасының координаталары буенча урнашкан, диаметры якынча 270 километр озынлыкта булган кратеры.

## Исеме

Кратер антрополог Маргарет Мид хөрмәтенә аталган. Исеме рәсми рәвештә 1991 елда билгеләнә.

## Моны да карагыз

* Венера кратерлары исемлеге

## Чыганаклар

* USGS: Венера планетасы номенклатурасы: Кратерлары.(ингл.)

12°30′ к. к. 57°12′ кб. о.﻿ / ﻿12,5° к. к. 57,2° кб. о.﻿ / -12.5; -57.2
# Инфракызыл нурланыш

| Электромагнит нурланыш |
| --- |
| Синхротрон |
| Циклотрон |
| Тормозлау |
| Җылылык |
| Монохроматик |
| Черенков |
| Күчү |
| Радионурланыш |
| Микродулкын |
| Терагерцлы |
| Инфракызыл |
| Күренмә |
| Ультрашәмәхә |
| Рөнтген |
| Гамма-нурланыш |
| Ионлаштыру |
| Реликт |
| Магнит-дрейфлы |
| Икефотонлы |
| Спонтан |
| Мәҗбүр |

Ике кешенең инфракызыл сурәте
**Инфракызыл нурланыш** — күзгә күренүче нурланышның кызыл очы (дулкын озынлыгы λ = 0,74 мкм) белән микродулкынлы нурланыш (λ ~ 1—2 мм) арасындагы өлкәне алып торучы нурланыш төре.

Инфракызыл нурланышның диапазоны өч өлкәгә аерыла:

* кыска дулкынлы өлкә: λ = 0,74—2,5 мкм;
* урта дулкынлы өлкә: λ = 2,5—50 мкм;
* озын дулкынлы өлкә: λ = 50—2000 мкм;

Инфракызыл нурланыш шулай ук «җылылык нурланышы» буларак билгеле, чөнки җылынган әйберләрнең инфракызыл нурланышы кеше тарафыннан җылылык буларак хис ителә. Җисемнән таралган нурларның дулкын озынлыгы җылыну температурасына бәйле: температура югарырак булган саен дулкын озынлыгы шулкадәр кыскарак һәм нурланышның интенсивлыгы югарырак.

## Кулланылыш

### Ерактан идарә

Инфракызыл диодлар һәм фотодиодлар ерактан идарә итү өчен пультларда, автоматика һәм саклау системаларында, кайбер кесә телефоннарында һ.б. кулланыла. Алар күзгә күренмәү сәбәпле кешенең игътибарын җәлеп итмиләр.

### Буяу киптерү

Инфракызыл нурланыш сәнәгатьтә лакланган яки буялган өслекләрне киптерү өчен кулланылырга мөмкин. Бу ысул гадәти булган конвекцион ысул белән чагыштырганда өстенлекләргә ия. Болар киптерү тизлеге зуррак һәм сарыф ителгән энергия гадәти ысулдагыга караганда кимрәк булуында чагыла.

### Ашамлыкларны стерилизацияләү

Инфракызыл нурланыш ярдәмендә ашамлыкларны инфекцияләрдән арындыру максаты белән стерилизациялиләр.

## Ачу тарихы

Инфракызыл нурланыш 1800 елда Уильям Гершель исемле астроном тарафыннан ачыла. Кояшны өйрәнү вакытында ул күзәтү алып барылган әсбабның җылынуын киметү өчен чара эзли торган була. Күзгә күренүче спектрның төрле өлешләреннән килгән җылылыкны термометр ярдәмендә үлчәп, ул «җылылык максимумы»ның спектрда кызыл төс артындагы күзгә күренмәгән өлкәдә ятуын ачыклый.

## Искәрмәләр

Бу —  Физика буенча мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*
# (5261) Эврика

| (5261) Эврика |
| --- |
| ... хөрмәтенә аталган | Эврика[d] |
| Әүвәлгесе | (5260) Филверон |
| Киләсе | (5262) Брюсголдберг |
| Ачучы яки уйлап табучы | Дэвид Леви[d] һәм Генри Хольт[d] |
| Ачыш датасы | 20 июнь 1990 |
| Астраномик ачыш урыны | Паломар обсерваториясе[d] |
| Кече планета төркеме | астероиды, пересекающие орбиту Марса[d] һәм троянские астероиды Марса[d] |
| Ана җисем | Кояш |
| Апоүзәк | 1,622 а.б. һәм 1,622324024112 ± 5,8499E−10 а.б. |
| Периүзәк | 1,4247921 а.б. һәм 1,424655697336 ± 4,4915E−9 а.б. |
| Периүзәк аргументы | 95,48507 ° һәм 95,542747600317 ± 2,8938E−6 ° |
| Точки Лагранжа | точка L5 системы Марс-Солнце[d] |
| Орбита эксцентриты | 0,065, 0,064809 һәм 0,064873528821 ± 2,6555E−9 |
| Орбита авышлыгы | 20,282 ± 0,001 °, 20,28204 ° һәм 20,28191958842 ± 9,6588E−8 ° |
| Орбита дәвере | 1,88 ел һәм 686,8434787518 ± 3,715001E−7 тәүлек |
| Әйләнү периоды | 2,6902 сәг |
| Зур ярымкүчәр | 1,5235306 а.б. һәм 1,523489860724 ± 5,4935E−10 а.б. |
| Калка төен озынлыгы | 245,0438 ° һәм 245,01317685155 ± 2,2993E−7 ° |
| Уртача аномалия | 204,56674 ° һәм 232,03011274222 ± 3,4472E−6 ° |
| Астероидның спектраль төре | S-төре астероиды[d] |
| Абсолют йолдыз зурлыгы | 16,1 |
| Альбедо | 0,39 һәм 0,182 ± 0,054 |
| Диаметры | 1,878 ± 0,231 km |
| Чор | 21 ноября 2025 года[d] |
| Периастр вакыты | 2 461 244,6535626 ± 6,6264E−6 JD |
| Вакытлыча атамасы | 1990 MB |
|  Викиҗыентыкта |

**(5261) Эврика** (лат.  *Eureka*) — Кояш системасының Марс һәм Юпитер орбиталары арасындагы өлкәсендә урнашкан астероид.

## Тарихы

1990 елның 20 июнендә Дэвид Леви, Генри Хольт тарафыннан Паломар обсерваториясендә ачыла. Астероидның вакытлыча атамасы булып баштан «*1990 MB*» саналган.

## Чыганаклар

* Lutz D. Schmadel. Dictionary of Minor Planet Names. — Fifth Revised and Enlarged Edition. — B., Heidelberg, N. Y.: Springer, 2003. — 992 p. — ISBN 3-540-00238-3.
* Lutz D. Schmadel. Dictionary of Minor Planet Names. — Springer Science & Business Media, 2012-06-10. — 1458 с. — ISBN 9783642297182
* Chapman, C. R., Morrison, D., & Zellner, B. Surface properties of asteroids: A synthesis of polarimetry, radiometry, and spectrophotometry// Icarus : journal. — Elsevier, 1975. — Vol. 25. — P. 104—130.
* Kerrod, Robin. Asteroids, Comets, and Meteors (неопр.). — Lerner Publications Co., 2000. — ISBN 0585317631.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* Кояш системасының кече объетлары турында JPL НАСА мәгълүмат базасы (5261)(ингл.)
* Кояш системасындагы кече объектлар буенча MPC мәгълүмат базасы (5261)

## Шулай ук карагыз

* (5262) Брюсголдберг астероиды
# 1764 ел

| Еллар
 |
| --- |
|  1760 · 1761 · 1762 · 1763 —  **1764**  — 1765 · 1766 · 1767 · 1768
 |
| Унъеллык
 |
| 1740-еллар · 1750-еллар — **1760-еллар** — 1770-еллар · 1780-еллар
 |
| Гасырлар
 |
| XVII гасыр — **XVIII гасыр** — XIX гасыр
 |

|  |
| --- |
| 2 меңьеллык
 |
| XVI гасыр — XVII гасыр — **XVIII гасыр** — XIX гасыр — XX гасыр
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1690-еллар
 |  1690
 |  1691
 |  1692
 |  1693
 |  1694
 |  1695
 |  1696
 |  1697
 |  1698
 |  1699
 |
|  |
| 1700-еллар
 |  1700
 |  1701
 |  1702
 |  1703
 |  1704
 |  1705
 |  1706
 |  1707
 |  1708
 |  1709
 |
| 1710-еллар
 |  1710
 |  1711
 |  1712
 |  1713
 |  1714
 |  1715
 |  1716
 |  1717
 |  1718
 |  1719
 |
| 1720-еллар
 |  1720
 |  1721
 |  1722
 |  1723
 |  1724
 |  1725
 |  1726
 |  1727
 |  1728
 |  1729
 |
| 1730-еллар
 |  1730
 |  1731
 |  1732
 |  1733
 |  1734
 |  1735
 |  1736
 |  1737
 |  1738
 |  1739
 |
| 1740-еллар
 |  1740
 |  1741
 |  1742
 |  1743
 |  1744
 |  1745
 |  1746
 |  1747
 |  1748
 |  1749
 |
| 1750-еллар
 |  1750
 |  1751
 |  1752
 |  1753
 |  1754
 |  1755
 |  1756
 |  1757
 |  1758
 |  1759
 |
| 1760-еллар
 |  1760
 |  1761
 |  1762
 |  1763
 |  1764
 |  1765
 |  1766
 |  1767
 |  1768
 |  1769
 |
| 1770-еллар
 |  1770
 |  1771
 |  1772
 |  1773
 |  1774
 |  1775
 |  1776
 |  1777
 |  1778
 |  1779
 |
| 1780-еллар
 |  1780
 |  1781
 |  1782
 |  1783
 |  1784
 |  1785
 |  1786
 |  1787
 |  1788
 |  1789
 |
| 1790-еллар
 |  1790
 |  1791
 |  1792
 |  1793
 |  1794
 |  1795
 |  1796
 |  1797
 |  1798
 |  1799
 |
|  |
| 1800-еллар
 |  1800
 |  1801
 |  1802
 |  1803
 |  1804
 |  1805
 |  1806
 |  1807
 |  1808
 |  1809
 |

 |
| Хронологик таблица
 |

**1764 ел башка тәкъвимнәрдә**| Милади тәкъвим | 1764  *MDCCLXIV*  |
| Юлиан тәкъвим | 1763—1764 (12 гыйнвардан) |
| Юлиан тәкъвим византия эрасы белән | 7272—7273 (12 сентябрьдән) |
| Римны нигезләгәннән башлап | 2516—2517 (2 майдан) |
| Яһүдләр тәкъвиме  | 5524—5525
ה'תקכ"ד — ה'תקכ"ה |
| Һиҗри тәкъвим | 1177—1178 |
| Борынгы әрмәннәр тәкъвиме | 4256—4257 (11 августтан) |
| Әрмәннәрнең чиркәү тәкъвиме | 1213 *ԹՎ ՌՄԺԳ*
 |
| Кытай тәкъвиме | 4460—4461 癸未 — 甲申 кара сарык — яшел маймыл |
| Хәбәш тәкъвим | 1756 — 1757 |
| Борынгы һинд тәкъвиме |  |
| - *Викрам-самват* | 1820—1821 |
| - *Шака самват* | 1686—1687 |
| Шәмси тәкъвим | 1142—1143 |
| Буддачылык тәкъвиме | 2307 |
| Япон ел исәбе | 1 ел Мэйва |

**1764 (бер мең җиде йөз алтмыш дүртенче) ел** — кәбисә ел, милади тәкъвим буенча якшәмбе көнне башлана. Бу безнең эраның 1764 елы, II меңьеллыкның 764 елы, XVIII гасырның 64 елы, XVIII гасырның 7 унъеллыгының 4 елы, 1760 елларның 5 елы. 1764 елдан бирле **262** ел үтте.

## Вакыйгалар

* 21 апрель — киләчәктә Бауман исемендәге МДТУ-а әйләнәчәк уку йорты ачыла.

## Туулар

*Шулай ук карагыз: Төркем:1764 елда туганнар*

## Вафатлар

*Шулай ук карагыз: Төркем:1764 елда вафатлар*

* Габдрахман Тайсугани, татар язучысы, мәгърифәтче, хаттат.
* 15 июль — Иван VI, Россия императоры.

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?:**Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска).
# Көнбатыш Африка

Көнбатыш Африка (БМО макрорегионы)

     Мәгъриб

**Көнбатыш Африка** — Африка кыйтгасының бер кисәге. Континентның көньяктан һәм көнбатыштан Атлантик океан сулары юа торган, төньякта Сахараның бер кадәресен эченә алган, көнчыгышта Чад күленә кадәр җәелгән өлешен Көнбатыш Африкага кертәләр.

Көнбатыш Африка илләре халкының күпчелек өлеше авылларда яши һәм игенчелек, терлекчелек, урман кәсебе белән шөгыльләнә. Халык Атлантик океан яр буйларында һәм елга үзәннәрендә тыгыз утырган.
Халкы гадәттән тыш күптөрле, нигездә бу — негроид расага караган халыклар. Халыкның тел составы чуар. Халыкларның тышкы кыяфәте дә төрле-төрле. Кайберләре кара тәнле һәм бөдрә чәчле, икенчеләре ак тәнле. Буйлары белән дә нык аерылалар.

Көнбатыш Африка илләре дөньядагы күп кенә дәүләтләр белән җанлы сәүдә алып бара. Төп диңгез портлары — Лагос, Луанда, Дакар.

БМО классификациясе буенча бу регионга түбәндәге дәүләтләр керә:

* Бенин
* Буркина Фасо
* Кот-д’Ивуар
* Кабо-Верде
* Гамбия
* Гана
* Гвинея
* Гвинея-Бисау
* Либерия
* Мавритания
* Мали
* Нигер
* Нигерия
* Сенегал
* Сьерра-Леоне
* Того

Кайчак Көнбатыш Африкага шулай ук Көнбатыш Сахра һәм Чад дәүләтләрен дә кертәләр.
# XV гасыр

|  |
| --- |
| 2 меңьеллык
 |
| XIII гасыр — XIV гасыр — **XV гасыр** — XVI гасыр — XVII гасыр
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1390-еллар
 |  1390
 |  1391
 |  1392
 |  1393
 |  1394
 |  1395
 |  1396
 |  1397
 |  1398
 |  1399
 |
|  |
| 1400-еллар
 |  1400
 |  1401
 |  1402
 |  1403
 |  1404
 |  1405
 |  1406
 |  1407
 |  1408
 |  1409
 |
| 1410-еллар
 |  1410
 |  1411
 |  1412
 |  1413
 |  1414
 |  1415
 |  1416
 |  1417
 |  1418
 |  1419
 |
| 1420-еллар
 |  1420
 |  1421
 |  1422
 |  1423
 |  1424
 |  1425
 |  1426
 |  1427
 |  1428
 |  1429
 |
| 1430-еллар
 |  1430
 |  1431
 |  1432
 |  1433
 |  1434
 |  1435
 |  1436
 |  1437
 |  1438
 |  1439
 |
| 1440-еллар
 |  1440
 |  1441
 |  1442
 |  1443
 |  1444
 |  1445
 |  1446
 |  1447
 |  1448
 |  1449
 |
| 1450-еллар
 |  1450
 |  1451
 |  1452
 |  1453
 |  1454
 |  1455
 |  1456
 |  1457
 |  1458
 |  1459
 |
| 1460-еллар
 |  1460
 |  1461
 |  1462
 |  1463
 |  1464
 |  1465
 |  1466
 |  1467
 |  1468
 |  1469
 |
| 1470-еллар
 |  1470
 |  1471
 |  1472
 |  1473
 |  1474
 |  1475
 |  1476
 |  1477
 |  1478
 |  1479
 |
| 1480-еллар
 |  1480
 |  1481
 |  1482
 |  1483
 |  1484
 |  1485
 |  1486
 |  1487
 |  1488
 |  1489
 |
| 1490-еллар
 |  1490
 |  1491
 |  1492
 |  1493
 |  1494
 |  1495
 |  1496
 |  1497
 |  1498
 |  1499
 |
|  |
| 1500-еллар
 |  1500
 |  1501
 |  1502
 |  1503
 |  1504
 |  1505
 |  1506
 |  1507
 |  1508
 |  1509
 |

 |
| Хронологик таблица
 |

**XV (унбишенче) гасыр** — 1401 елдан 1500 елга кадәр дәвам иткән гасыр.

## Вакыйгалар

* Алтын Урда кече дәүләтләргә таркала: Зур Урда, Кырым ханлыгы, Казан ханлыгы, Әстерхан ханлыгы, Себер ханлыгы.
* Казан ханлыгына нигез салына.
* Йөзьеллык сугыш дәвам итә.
* Китап басу уйлап чыгарыла.

## Туулар

## Шулай ук кара

  XV гасыр  1400-еллар  1410-еллар  1420-еллар  1430-еллар  1440-еллар  1450-еллар  1460-еллар  1470-еллар  1480-еллар  1490-еллар  XV гасыр архитектурасы  XV гасыр тарихы  XV гасыр шәхесләре  XV гасырда барлыкка килгәннәр