Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Чулпан (планета)Latinitsada uqu

|  |
| --- |
| Венера  |
|  Венераның чын төсендәге күренеше |
| Башка атамалар |
Чулпан, Зөһрә
 |
| Орбиталь үзенчәлекләре |
|
Дәвер: J2000.0
 |
| Перигелий |
107 476 259 км 0,71843270 а. б.
 |
| Афелий |
108 942 109 км 0,72823128 а. б.
 |
| Периастр |
108 208 930 км 0,723332 а. б.
 |
| Орбитаның эксцентриситеты (*e*) | 0,0068 |
| Әйләнешнең сидерик чоры |
224,698 көн
 |
| Әйләнешнең синодик чоры |
583,92 көн
 |
| Орбиталь тизлек (*v*) |
35,02 км/с
 |
| Авышу (*i*) |
3,86° Кояш экваторына карата; 3,39458° эклиптика буенча; 2,5 инвариант өслек буенча |
| Калка төен озынлыгы (Ω) |
76,67069°
 |
| Периүзәк аргументы (ω) |
54,85229°
 |
| Нәрсәнең иярчене | Кояш |
| Иярченнәре | юк |
| Физик үзенчәлекләре |
| Поляр тыгызлану | 0 |
| Экваториаль радиус |
6051,5 км
 |
| Уртача радиус |
6051,8 ± 1,0 км
 |
| Өслекнең мәйданы (*S*) |
4,60×108 км² 0,902 Җирнекеннән |
| Күләм (*V*) |
9,38×1011 км³ 0,857 Җирнекеннән |
| Масса (*m*) |
4,8685×1024 кг 0,815 Җирнекеннән |
| Уртача тыгызлык (ρ) |
5,24 г/см³
 |
| Экваторда ирекле төшү тизләнеше (*g*) |
8,87 м/с² 0,904 g
 |
| Беренче галәми тизлек (*v*1) |
7,328 км/с
 |
| Икенче галәми тизлек (*v*2) |
10,363 км/с
 |
| Экваториаль әйләнү тизлеге |
6,52 км/сәг
 |
| Әйләнү периоды (*T*) |
243,023 көн
 |
| Күчәр авышы |
177,36°
 |
| Төнъяк котыпның туры калкуы (α) |
8 сәг 11 мин 2 с 272,76°
 |
| Төнъяк котыпның авышлыгы (δ) |
67,16°
 |
| Котыпның күк озынлыгы |
0,65
 |
| Күренүчән йолдызча зурлык |
−4,7
 |
| Почмак диаметры | 9.7"–66.0" |
| Температура |
| Өслектә |
737 К (464 °C)
 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | 765 К(461,85°C) |  |

 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |
| Атмосфера |
| Атмосфера басымы |
9,2 МПа (92 бар)
 |
| **Составы**:~96,5 % углерод диоксиды (СO2) ~3,5 % азот (N2) ~0,015 % сера оксиды (SO2) ~0,007 % аргон (Ar) ~0,002 % су парлары (H2O) ~0,0017 % сөрем газы (СО) ~0,0012 % гелий (Не) ~0,0007 % неон (Ne) углерод сероксиды (OCS) бик аз хлороводород (HCl) бик аз фтороводород (HF) бик аз |
|  |

**Чулпан** яки **Венера**, **Зөһрә** (лат. *Venus*) — Кояш системасының икенче эчке планетасы. Кояш тирәсендә 224,7 җирдәге тәүлек эчендә әйләнеп чыга. Көнбатыш Аурупада планетаның исеме Борынгы Рим мифологиясендәге матурлык һәм мәхәббәт Венера алиһәсе хөрмәтенә кушылган.

Чулпан — Җирнең күк йөзендә яктырыш буенча Кояш һәм Ай соңыннан өченче объект, аның күренмә йолдызча зурлыгы −4,6m җитә. Венера Җиргә караганда Кояшка якынрак булуы сәбәпле, җирдәге күзәтүче өчен Кояштан беркайчан да 47,8° ка артыграк ераклашмый. Аның иң югары яктырышы Кояш чыгу алдыннан гына яки Кояш бату озак вакыт үтмәстән була, шуңа күрә аны шулай ук *Таң йолдызы* һәм *Шәфәкъ йолдызы* дип атыйлар.

## Атамалар

Татар халкы, бөтен гарәп-мөселман мәдәнияте бер өлеше буларак, әүвәл планетаның гарәпчә *Зөһрә* (иске тат. *زهرە*‎; «Зөһрә йолдызы») исемен кулланган. Шулай ук төрки *Чулпан* («Чулпан йолдызы») исеме кулланылышта булган. Хәзер исә бу исемнәр тик нәфис әдәбиятта һәм гади сөйләмдә очрыйлар.

## Искәрмәләр

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)
# Юпитер (планета)

Юпитер |  |
| Тәртип саны | 5 |
| Кояштан уртача ераклык | 778 570 000 км |
| Максималь ераклык | 816 620 000 км |
| Минималь ераклык | 740 520 000 км |
| Радиус | поляр: 66 854 ± 10 км, экваториаль: 71 492 ± 4 км |
| Масса | 1,8986×1027 кг |
| Тыгызлык | 1,326 г/см³ |
| Тәүлек озынлыгы | 9,925 сәг. |
| Ел озынлыгы | 4332,589 җир тәүлеге (11,86 көн) |
| Иярченнәр | 63 |
|  |
| v • d • e |

**Юпитер** (борынгы төркичә *oñğay, оңгай*) — Кояш системасында урнашкан, Кояштан бишенче планета. Кояш системасында иң зур планета. Сатурн, Уран һәм Нептун планеталары белән зур газлы планеталар исәбенә керә. Планетаның исеме Борынгы Рим мифологиясендәге күк йөзе һәм күкрәү Юпитер югары алласы хөрмәтенә кушылган.

Юпитерның экватордагы радиусы 71,4 мең км тәшкил итә. Бу җирнең радиусыннан 11,2 тапкыр зуррак.

## Иярченнәр

2005 елның мәгълүматлары буенча Юпитерның 63 иярчене бар. Бу Кояш системасы өчен рекордлы сан. 4 иң зур иярчен — Ио, Европа, Ганимед һәм Каллисто инде 1610 елда Галилео Галилей тарафыннан ачылган.

## Атамалар

Татар халкы, гарәп-мөселман мәдәниятенең бер өлеше буларак, әүвәл планетаны *Мөштәри* (иске тат. *مشتری*‎) исеме белән дә атап йөрткән., әмма хәзерге вакытта бу исем кулланылмый.

## Искәрмәләр

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)
# NASAКириллицада укуLatinitsada uqu

NASA möhere
NASA bilgese
NASA töp binası
**NASA** yäki **Ğälämi fäzanı tikşerenü häm hawada oçu buyınça Milli idärä** (inglizçä *National Aeronautics and Space Administration, NASA*) — AQŞ federal' xökümätenä buysınğan idärä tarmağı, AQŞ vitse-prezidentına turı buysına. Däwlät kosmik programması öçen cawaplı.

"Kolumbiä" şatlın cibärü
Teleskoplar, interferometrlar yärdämendä NASA alğan mäğlümat cämäğät qazanışı, milege bularaq irek itep bastırıla, küçermäse alına.

NASA citäkçese - **Maykl Griffin** (2005 yıldan).

## Tarix

1958 yılda SSRB Cirneñ berençe yasalma iärçenen cibärgännän soñ, kosmik uzışu qısalarında nigezlänä. İrtäräk oyışqan **DARPA** agentlığı da NASAğa küçerelä.

## Ğälämi programmalar

* Merkuriy
* Gemini (Cemini)
* Apollon
* Skylab (Skayleb)
* Soyuz-Apollon
* Şattl (Space shuttle)
* Yoldızlıq

## Aqça

NASA barlıq dönya kosmik agentlıqlarınnan iñ zur büdjetqa iä:

* 2005 - $16,2 mlrd;
* 2007 - $17,4 mlrd;
* 2008- $17,3 mlrd;
* 2009 - $17,6 mlrd;
* 2010 - $18,7 mlrd;
* 2011 - $19 mlrd.
* 2012 - $17,770 mlrd;
* 2013 - $17,711 mlrd;
* 2014 - $17,7 mlrd

## Sıltamalar

* Викиҗыентыкта **[[Commons:Category: NASA Викиҗыентыкта|NASA]]** темасына медиафайллар бар
* Рәсми сәхифә(ингл.)
* База фото- и видеоматериалов NASA
* NASA Home Page
* NASA Engineering and Safety Center
* NASA Photos  2010 елның 12 ноябрь көнендә архивланган and NASA Images
* NASA Television and NASA podcasts
# Ньютон (берәмлек)

**Ньютон** (билгесе: **Н**, **N**) — үлчәү системасында көч үлчәү берәмлеге.Кабул ителгән халыкара атамасы - **newton**  (**N**).

Ньютон дигән атама Исаак Ньютон хөрмәтенә бирелгән.

## Башка берәмлекләе белән бәйлелеге

* 1 Н = 105 дин.
* 1 Н ≈ 0,10197162 кгс.
* 1 Н = 10−3 стен.
* 1 Н ≈ 8,262619×10−45 Fp.
* 1 Н ≈ 0,224808943 lbf.
* 1 Н ≈ 7,233013851 pdl.

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)
# Маятник

Маятник тибрәнүләре: тизлек (**v**) һәм тизләнеш (**a**) векторлары уклар белән күрсәтелгән
Җирнең көньяк ярымшарында урнаштырылган Фуко маятнигы моделе.
**Ма́ятник** — авырлык кыры эчендә эленгән һәм механик тибрәнүләр ясаучы система.

## Әдәбият
# 1443 ел

| Еллар
 |
| --- |
|  1439 · 1440 · 1441 · 1442 —  **1443**  — 1444 · 1445 · 1446 · 1447
 |
| Унъеллык
 |
| 1420-еллар · 1430-еллар — **1440-еллар** — 1450-еллар · 1460-еллар
 |
| Гасырлар
 |
| XIV гасыр — **XV гасыр** — XVI гасыр
 |

|  |
| --- |
| 2 меңьеллык
 |
| XIII гасыр — XIV гасыр — **XV гасыр** — XVI гасыр — XVII гасыр
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1390-еллар
 |  1390
 |  1391
 |  1392
 |  1393
 |  1394
 |  1395
 |  1396
 |  1397
 |  1398
 |  1399
 |
|  |
| 1400-еллар
 |  1400
 |  1401
 |  1402
 |  1403
 |  1404
 |  1405
 |  1406
 |  1407
 |  1408
 |  1409
 |
| 1410-еллар
 |  1410
 |  1411
 |  1412
 |  1413
 |  1414
 |  1415
 |  1416
 |  1417
 |  1418
 |  1419
 |
| 1420-еллар
 |  1420
 |  1421
 |  1422
 |  1423
 |  1424
 |  1425
 |  1426
 |  1427
 |  1428
 |  1429
 |
| 1430-еллар
 |  1430
 |  1431
 |  1432
 |  1433
 |  1434
 |  1435
 |  1436
 |  1437
 |  1438
 |  1439
 |
| 1440-еллар
 |  1440
 |  1441
 |  1442
 |  1443
 |  1444
 |  1445
 |  1446
 |  1447
 |  1448
 |  1449
 |
| 1450-еллар
 |  1450
 |  1451
 |  1452
 |  1453
 |  1454
 |  1455
 |  1456
 |  1457
 |  1458
 |  1459
 |
| 1460-еллар
 |  1460
 |  1461
 |  1462
 |  1463
 |  1464
 |  1465
 |  1466
 |  1467
 |  1468
 |  1469
 |
| 1470-еллар
 |  1470
 |  1471
 |  1472
 |  1473
 |  1474
 |  1475
 |  1476
 |  1477
 |  1478
 |  1479
 |
| 1480-еллар
 |  1480
 |  1481
 |  1482
 |  1483
 |  1484
 |  1485
 |  1486
 |  1487
 |  1488
 |  1489
 |
| 1490-еллар
 |  1490
 |  1491
 |  1492
 |  1493
 |  1494
 |  1495
 |  1496
 |  1497
 |  1498
 |  1499
 |
|  |
| 1500-еллар
 |  1500
 |  1501
 |  1502
 |  1503
 |  1504
 |  1505
 |  1506
 |  1507
 |  1508
 |  1509
 |

 |
| Хронологик таблица
 |

**1443 (бер мең дүрт йөз кырык өченче) ел** — кәбисә булмаган ел, юлиан тәкъвим буенча сишәмбе көнне башлана. Бу безнең эраның 1443 елы, II меңьеллыкның 443 елы, XV гасырның 43 елы, XV гасырның 5 унъеллыгының 3 елы, 1440 елларның 4 елы. 1443 елдан бирле **583** ел үтте.

## Вакыйгалар

## Туулар

*Шулай ук карагыз: Төркем:1443 елда туганнар*

## Вафатлар

*Шулай ук карагыз: Төркем:1443 елда вафатлар*

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?:**Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска).

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# 305 ел

*Бу мәкалә ел турында, шулай ук 305 саны турында да мәкаләне карагыз.*

| Еллар
 |
| --- |
|  301 · 302 · 303 · 304 —  **305**  — 306 · 307 · 308 · 309
 |
| Унъеллык
 |
| 280-еллар · 290-еллар — **300-еллар** — 310-еллар · 320-еллар
 |
| Гасырлар
 |
| III гасыр — **IV гасыр** — V гасыр
 |

|  |
| --- |
| 1 меңьеллык
 |
| II гасыр — III гасыр — **IV гасыр** — V гасыр — VI гасыр
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 290-еллар
 |  290
 |  291
 |  292
 |  293
 |  294
 |  295
 |  296
 |  297
 |  298
 |  299
 |
|  |
| 300-еллар
 |  300
 |  301
 |  302
 |  303
 |  304
 |  305
 |  306
 |  307
 |  308
 |  309
 |
| 310-еллар
 |  310
 |  311
 |  312
 |  313
 |  314
 |  315
 |  316
 |  317
 |  318
 |  319
 |
| 320-еллар
 |  320
 |  321
 |  322
 |  323
 |  324
 |  325
 |  326
 |  327
 |  328
 |  329
 |
| 330-еллар
 |  330
 |  331
 |  332
 |  333
 |  334
 |  335
 |  336
 |  337
 |  338
 |  339
 |
| 340-еллар
 |  340
 |  341
 |  342
 |  343
 |  344
 |  345
 |  346
 |  347
 |  348
 |  349
 |
| 350-еллар
 |  350
 |  351
 |  352
 |  353
 |  354
 |  355
 |  356
 |  357
 |  358
 |  359
 |
| 360-еллар
 |  360
 |  361
 |  362
 |  363
 |  364
 |  365
 |  366
 |  367
 |  368
 |  369
 |
| 370-еллар
 |  370
 |  371
 |  372
 |  373
 |  374
 |  375
 |  376
 |  377
 |  378
 |  379
 |
| 380-еллар
 |  380
 |  381
 |  382
 |  383
 |  384
 |  385
 |  386
 |  387
 |  388
 |  389
 |
| 390-еллар
 |  390
 |  391
 |  392
 |  393
 |  394
 |  395
 |  396
 |  397
 |  398
 |  399
 |
|  |
| 400-еллар
 |  400
 |  401
 |  402
 |  403
 |  404
 |  405
 |  406
 |  407
 |  408
 |  409
 |

 |
| Хронологик таблица
 |

**305 (өч йөз бишенче) ел** — кәбисә булмаган ел, юлиан тәкъвим буенча дүшәмбе көнне башлана. Бу безнең эраның 305 елы, I меңьеллыкның 305 елы, IV гасырның 5 елы, IV гасырның 1 унъеллыгының 5 елы, 300 елларның 6 елы. 305 елдан бирле **1721** ел үтте.

## Вакыйгалар

## Туулар

*Шулай ук карагыз: Төркем:305 елда туганнар*

## Вафатлар

*Шулай ук карагыз: Төркем:305 елда вафатлар*

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?:**Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска).

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# Netflix

Netflix| Нигезләнгән | 2007 һәм 29 август 1997 |
| Нигезләүче | Netflix, Inc.[d] |
| Продукциясе | Netflix recommender system[d], мультимедиа агымы[d] һәм OTT[d] |
| Сайт | netflix.com |

**Netflix Inc. (NETFLIX)** — 1997 елның 29 авгусында Калифорниянең Скоттс-Вәлли шәһәрендә Рид Һейстиңс һәм Марк Рәндолф тарафыннан нигезләнгән АКШ күңел ачу компаниясе. Төп хезмәте — онлайн-платформа аша аудиовизуаль контент тарату яки мультимедиа агымы режимында VOD хезмәте (таләп буенча видео). Штаб-фатиры Калифорния штатының Лос-Гатос шәһәрендә урнашкан.

## Искәрмәләр
# BirjaКириллицада уку

Derivativlar belän säwdä itü Çikago säwdä pulatında
Berençe tarixi birja, Brügge, Bilgiä
**Birja** (niderlandça *beurs*, almança *Börse*, fr. *bourse*, inglizçä *exchange*) - tawarlar, valütalar, qimmätle käğäzlär häm çığarılma finans qoralları tärtipkä salınğan bazarı eşläwen tä'min itüçe yuridik zat.

Криптовалютная биржасы - бу виртуаль мәйданчык, ул гамәлгә ашыру өчен билгеләнгән сәүдә-алмашу операцияләре белән цифрлы һәм фиатными акчалата.

Säwdä standart kontraktlar yäki **lotlar** yärdämendä alıp barıla.

Elek kileşülär maxsus binada teldän tözelgän bulğan. Xäzer sanaqlar yärdämendä yasala.

Birjada qatnaşuçılar - brokerlar dip yörtelä.

Birja ütälgän kileşülärgä xisap yasıy, tüläwlär tärtipkä sala, xisaplarğa iminiät tä'min itä (**kliring**).

Ğädättä birja här kileşüdän maxsus **komissiä tüläwe**n ala.

## Tarix

XIII-XV ğasırda Venetsiä, Genuya, Florentsiä, Şampan şähärlärendä veksellär yärminkälärennän birja tarixı başlana.

Brügge şähärendä veksellär yärminkäse **van der Burse** ğäiläsenä iä bulğan yort yanındağı mäydanda uza. Şuña kürä säwdägärlär cıyılışı "Borsa" - Birja (dimäk **yançıq**) dip atalğan. 1406 yılda näq bu urında berençe birja nigezlänä.

1921 yılda SSRBdä Yaña İqtisadi Säyäsät çorında sovet birjaları açılalar.

1991 yılda zamança Rusiädä birjalar yänä açıla.

## Wazifalar

* Säwdä öçen urın birü
* birja säwdäsen oyıştıru
* säwdä qağidälären quyu
* ürnäk konraktlar eşkärtü
* bäyä quyu
* bäxäslär xäl itü (arbitraj)
* mäğlümatlaştıru
* iminiät birü

## Törlär

* tawar birjası
* fond birjası
* valüta birjası
* fyuçers birjası
* optsion birjası

Läkin härwaqıtta universal' birjalar bulğan.

## Kileşülär törläre

* **Ozın pozitsiä** - finans qoralın (aktsiä, obligatsiä, valüta, fyuçers, optsion) alu
* **Qısqa pozitsiä** - finans qoralın (aktsiä, obligatsiä, valüta, fyuçers, optsion) satu

## Sıltamalar

* Джон К. Халл. Опционы, фьючерсы и другие производные финансовые инструменты, 8-е издание = Options, Futures, and Other Derivatives, 8th Edition. — М.: «Вильямс», 2013. — 1072 с. — ISBN 978-5-8459-1815-4.
* Дэниел Сигел, Дайан Сигел. Фьючерсные рынки: Портфельные стратегии, управление рисками и арбитраж = The Futures Markets: The Professional Trader's Guide to Portfolio Strategies, Risk Management and Arbitrage. — М.: «Альпина Паблишер», 2012. — 627 с. — ISBN 978-5-9614-1451-6.
* Хеджирование на срочных рынках. Васильев А. В. Москва, 2001 год
* Деривативы: Курс для начинающих = An Introduction to Derivatives. — М.: «Альпина Паблишер», 2009. — 208 с. — (Серия «Reuters для финансистов»). — ISBN 978-5-9614-1092-1.

## Искәрмәләр