Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Инфузорияләр

| Инфузорияләр |
| --- |
|  |
| Халыкара фәнни исем | Ciliophora Doflein, 1901 |
| Таксономик ранг | тип |
| Югарырак таксон | альвеоляты[d] |
| Коллаж |  |
| Куллана | реснички[d] |
| Шушы чыганакларда тасвирлана | Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге[d], Британ энциклопедиясенең XI басмасы (1910-1911)[d] һәм Армянская советская энциклопедия, том 4[d] |
| Башлану вакыты | 630000 тысячелетие до н. э. |
|  **Инфузорияләр**  Викиҗыентыкта |

**Инфузо́рияләр** яки **керфеклеләр** (лат. *Ciliophora*) — бер күзәнәкле хайваннар төркеме. Alveolata төркеменә керә. 6 меңгә якын төре бар, Татарстанда 70 тән артык төре билгеле.

Инфузорияләр башка бер күзәнәкле хайваннардан органеллалары — хәрәкәт функциясен башкаручы керфекчәләр һәм икеләтелгән төше булу белән аерылып тора. Инфузорияләрнең 2 астибын билгелиләр: иркен йөзүче керфеклеләр (*Ciliata*) һәм беркетелүче имүчеләр (*Suctoria*), аларның калынайган очында корбанын параличлый һәм үтерә торган матдәләр бүлеп чыгаручы ау кармавычлары бар.

Инфузорияләр әйләнә-тирәлек пычрануның органик индикаторы булып тора. Бактерияләр белән тукланып сулыкларны чистартуда һәм сәламәтләндерүдә, агым суларны биологик чистартуда мөһим роль уйныйлар.

## Төзелеш

Инфузорияләрнең тәне тышкы яктан пелликула белән капланган цитоплазмадан тора. Цитоплазмада су балансын, сулышны көйләүче һәм осмотик басымны көйләүче 1-3 кыскарту вакуольләре, һәм 2 тип төш бар: макронуклеуслар - тереклек процессларын көйләүче һәм микронуклеуслар - җенси процесста, ягъни нәсел информациясен тапшыруда катнашучылар.

Инфузорияләр бактерияләр, иң түбән төзелешлеләр һ.б. микроорганизмнар белән күзәнәкнең өске ягында урнашкан авыз куышлыгы (цитост) аша туклана. Ашкайнату процессы ашкайнату вакуольләрендә бара. Җенессез (күзәнәкнең икегә бүленүе) һәм җенси юл белән үрчи.

## Чыганаклар

* Татар энциклопедиясе  2016 елның 4 март көнендә архивланган

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)
# Ылыслылар

| Ылыслылар |
| --- |
|  |
| Халыкара фәнни исем | Pinophyta Reveal, 1996 |
| Таксономик ранг | бүлек |
| Югарырак таксон | Cycadophytanae[d] |
| Таксонның халык атамасы | المخروطيات, İynəyarpaqlılar, qozadaşıyanlar, Spīglėnē augalā, Хвойныя, Иглолистни, Pinòpsida, Tanom nga pino, jehličnany, Nåletræer, Nadelholzgewächse, Κωνοφόρα, Conifers, Pinofitoj, Conífera, Paljasseemnetaimed, Pinofito, مخروطیان, Havupuut, Nõglapuuq, Näädelbuumer, Konifearen, Cónaiféar, Conífera, Bearkanagh, מחטנאים, कोणधारी, Četinjače, Toboztermők, Մերկասերմեր, Tumbuhan runjung, Berfrævingar, Conifere, 球果植物門, Tetanduran runjung, წიწვოვნები, Қылқан жапырақтылар, 구과식물, Ттарлил мурхь, Cunifer, Pušūnai, Skujkoku klase, Иман кушкыл, Четинари, കോണിഫർ, Coniferen, Naaldbomen, Bartrær, Iglaste, Conìfera, کھنگرے, Conífera, Akwayuq, Conifere, Хвойные, Conpingiferus, conifers, Četinari, Borovicorasty, Iglavci, Четинари, Barrväxter, สน, Açık tohumlular, Ылыслылар, Хвойні, Ngành Thông, Koniefeern һәм 松柏门 |
| Нәрсәнең чыганагы | естественная смола[d], conifer root[d], мягкая древесина[d], аромат вечнозеленой хвои[d] һәм хвойная смола[d] |
| Синоним для таксона | Coniferopsida[d] һәм Coniferae[d] |
| Digital Atlas of Idaho URL | digitalatlas.cose.isu.edu/bio/plants/coniphyt/coniphyt.htm |
|  Ылыслылар Викиҗыентыкта |

**Ылыслылар** (лат. *Pinóphyta* яки *Coníferae*) — 13-14 биологик бүлекләрнең берсе.

Хәзерге ачыкорлыклылар арасында ылыслылар — иң күп санлы төркем. Алар — иртә карбонда барлыкка килгән гаять борынгы үсемлекләр классы. Ул ике аскласска: кордаитларга (Cordaitidae) һәм ылыслыларга (Pinidae) бүленә. Кордаитлар (*Cordaitidae*) асклассы — тулысынча үлеп беткән үсемлекләр. Алар, иртә карбон, хәтта девон азагында ук барлыкка килеп, пермь чорының азагына кадәр яшәгән.

Ылыслылар асклассы (*Pinidae*) — хәзерге заман ачыкорлыклыларның иң киң таралган һәм күн санлы төркеме. Ылыслы үсемлекләрнең асклассында 7 семьялык, 55 ыруг һәм якынча 500 төр исәпләнә. Табигатьтә һәм кеше тормышында әһәмияте буенча ылыслылар чәчәкле үсемлекләрдән кала икенче урында. Ылыслы урманнарда органик матдәләр биомассасы күн күләмдә туплана. Ылыслыларның үзагачы сәнагатьнең күп тармаклары әчеп кыйммәтле чимал булып хезмәт итә.

Ылыслылар күбесенчә Төньяк ярымшарда таралган. Алар еш кына бер төрдән торган киң урманнар тәшкил итә. Борынгы һәм эндемик ыругларның күбесе Тын океан бассейны буенча, бигрәк тә Көньяк-көнчыгыш һәм Үзәк Кытай, Япония, Төньяк Америка, Чили, Яңа Зеландия, Көнчыгыш Австралиядә таралган. Болар — мәсәлән, секвойя (Sequoia), мета-секвойя (Metasequoia), криптомерия (Cryptomeria), араукария (Araucaria), агатис (Agathis) ыруглары. Бу исә Тын океан өлкәләре климатының мезозой чорына карата аз үзгәреше белән аңлатыла. Мондый климат кайчандыр ылыслыларның гөрләп үсешенә китергән.

Ылыслылар асклассының хәзерге вәкилләрен Голландия ботанигы A. Паул 1950 елда тәкъдим иткәнчә, биш рәткә: араукарияләр (Araucariales), наратлар (Pinales), кипарислар (Cupressales), подокарплар (Podocarpales), тисслар (Taxales) рәтләренә бүләләр.

## Искәрмәләр

**Бу мәкаләдә тематик төркемнәр куелмаган.**Сез аларны табып яки яңаларын ясап һәм мәкаләгә өстәп, проектка булыша аласыз.
# Һерберт Спенсер

| Һерберт Спенсер Herbert Spencer |
| --- |
|  |
| Туган телендәге исеме | ингл. *Herbert Spencer* |
| Туган | 27 апрель 1820(1820-04-27)[…] яки 28 апрель 1820(1820-04-28) Дерби, Англия |
| Үлгән | 8 декабрь 1903(1903-12-08)[…] (83 яшь) Брайтон, Англия |
| Күмү урыны | Һайгейт зираты[d] |
| Ватандашлыгы |  Бөекбритания һәм Ирландиянең берләшкән корольлеге[d] |
| Һөнәре | фәлсәфәче |
| Эш бирүче | The Economist |
| Ата-ана | * William George Spencer[d] (әти)
 |
|  |
|  **Һерберт Спенсер Herbert Spencer**  Викиҗыентыкта |

**Һе́рберт Спе́нсер** (ингл. *Herbert Spencer*) — британ фәлсәфәчесе, социолог, идеалистик фәлсәфә вәкиле, эволюционизмга нигез салучыларның берсе, либерализм идеологы.

Дербида укытучы гаиләсендә туа. Кембриҗ университетында белем алудан баш тарта, фәннәрне үзлектән өйрәнә.

Спенсер фәлсәфәсе Кант, Юм, Шеллинг һәм Конт карашлары йогынтысында формалаша. Спенсер гомуми (уртак) эволюция теориясен тәкъдим итә. Бу теория күбрәк механистик характерда иҗат ителгән. Ул, материаль һәм рухи дөньяның төрле өлкәләрендә яшәгән (нәорганик материя, органик материя, әхлак, социаль тормыш өлкәләрендәге) предметларны һәм күренешләрне бер рәткә куеп барысы өчен дә «уртак» булган тигезлеккә бару тенденциясен исбатларга тырыша.

Спенсерның эволюция теориясе диалектика гыйлеме тарафыннан каралган һәм исбатланган теориядән күпкә аерыла. Спенсерның эволюция теориясе метафизик, механистик принципларга корылган, ул объектив дөньяның һәр өлкәсенә характерлы үзенчәлекләрне инкяр итә, шунлыктан аларның үзләренә генә хас булган тенденцияләрне ачудан ерак булып кала.

Танып белү теориясендә Спенсер Кант карашларын, аның агностик фикерләрен, «әйбернең асылы үзендә кала» формуласын нигезгә куярга тырыша.

Социология фәнендә галим органик мәктәпкә нигез салучы булып санала. Бу мәктәпнең төп карашлары механистик принципларга нигезләнгән. Җәмгыятьнең структурасын ул тере организм структурасына җәмгыять кануннарын органик материя кануннарына кайтарып калдыра.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
# Чалмабаш

| Чалмабаш |
| --- |
|  |
|  |
| Халыкара фәнни исем | Paeonia L., 1753 |
| Таксономик ранг | ыру |
| Югарырак таксон | чалмабашчалар[d] |
| Таксонның халык атамасы | peony, Peònia, pivoňka, Pfingstrosen, Pionit, Pivoine, Peonia, 牡丹, Bijūniniai augalai, Peonfamilien, Piwonia, Пион, Божур, Pionsläktet, Şakayık, Півонія, 芍药属[…], 芍药属 һәм potonika |
| Таксономик төр | P. ofﬁcinalis[d] |
| Җимеш төре | табакча[d] |
| Нәрсәнең чыганагы | запах пиона[d], peony flower[d] һәм peony scent[d] |
| Омоничный таксон | Paeonia[d] |
| GRIN URL | npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomygenus.aspx?id=8758 |
|  Чалмабаш Викиҗыентыкта |

**Чалмабаш** (*чалма чәчәк*, *пион*, лат. *Paeonia L., 1753*) — казаякчалар гаиләлегеннән кызыл, алсу яки ак эре чәчәкле декоратив үлән үсемлек.

## Искәрмәләр

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# Үрдәкборын

| Үрдәкборын |
| --- |
|  |
| Халыкара фәнни исем | Ornithorhynchus anatinus G.Shaw, 1799 |
| Әйтелеш |  |
| Таксономик ранг | төр |
| Югарырак таксон | утконосы[d] |
| Шушы чыганакларда тасвирлана | Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге[d], Брокгауз һәм Ефронның кече энциклопедик сүзлеге[d] һәм Британ энциклопедиясенең XI басмасы (1910-1911)[d] |
| Башлану вакыты | 9000 тысячелетие до н. э. |
| Нәрсәнең чыганагы | яд утконоса[d] |
|  **Үрдәкборын**  Викиҗыентыкта |

**Үрдәкборын** (лат. *Ornithorhynchus anatinus* — Австралиядә туган беркатлы су имезүчесе . Ул үрдәк томшыклылары гаиләсенең (Ornithorhynchidae) бердәнбер заманча вәкиле; ехидналар белән бергә ул Monotremata отрядын тәшкил итә — берничә үзенчәлеге буенча сөйрәлүчеләргә охшаган имезүчеләр һәм цинодонтлар . Бу уникаль хайваны Австралия символларының берсе; ул Австралиянең 20 центлык тәңкәсенең арткы ягында сурәтләнгән.

## Искәрмәләр
# GitHub

| GitHub |
| --- |
| Нигезләнү датасы | 19 октябрь 2007 |
|  |
|  |
| Рәсми исем | GitHub |
| Кана белән язылган исем | ギットハブ |
| ... хөрмәтенә аталган | Git |
| Нигезләүче | Tom Preston-Werner[d], Chris Wanstrath[d] һәм P. J. Hyett[d] |
| Башкарма мөдир | Нэт Фридман[d] |
| Дәүләт |  Америка Кушма Штатлары |
| Хуҗасы | GitHub Inc.[d] |
| Штаб-фатирының урнашуы | Сан-Франциско, Калифорния, Америка Кушма Штатлары |
| Нәрсә нигезендә эшләнгән | Git |
| Әсәр яки аның атамасы теле | инглиз теле |
|  |
| Тәнкыйтьчеләр бәясе | 3.6 |
| Коллекцияләре | Social Sciences and Humanities Open Marketplace[d] һәм Text Analysis Portal for Research[d] |
| Талисман персонажы | Octocat[d] |
| Чыганак кодның саклану урыны | github.com/github/explore |
| Кулланмага сылтама | docs.github.com/en​(ингл.) |
| Рәсми ачылу датасы | 10 апрель 2008 |
| Рәсми веб-сайт | github.com​(ингл.) |
| Рәсми блог | github.blog​(ингл.) |
| Куллану шартларына сылтама | docs.github.com/en/github/site-policy/github-terms-of-service​(ингл.) |
| Яшеренлек сәясәте URL-ы | docs.github.com/en/github/site-policy/github-privacy-statement​(ингл.), docs.github.com/en/github/site-policy/global-privacy-practices​(ингл.) һәм docs.github.com/en/site-policy/privacy-policies/github-privacy-statement​(ингл.) |
| Нинди веб-биттә тасвирланган | tapor.ca/tools/1410​(ингл.), marketplace.sshopencloud.eu/tool-or-service/HuuGPE​(ингл.) һәм consumerrights.wiki/w/GitHub​(ингл.) |
| Рәсми кибет URL-ы | thegithubshop.com​(ингл.) |
| Еш соралганы URL-ы | support.github.com​(ингл.) |
| URL страницы входа | github.com/login |
| URL страницы регистрации | github.com/signup |
| Һәштәге | github |
| Лицензия | 🅭🅯 4.0[d] |
| Авторлык хокуклары статусы | авторлык хокуклары белән якланган[d] |
| Хезмәт күрсәтү зонасы | бөтен дөнья[d] |
| Нинди вики-проектка керә | Проект:Программное обеспечение[d] |
| Статус ограничения доступа | ачык керү[d] |
|  |
| Теркәлгән катнашучылар саны | 40 000 000 |
| Alexa урыны | 77 |
| Социаль медиаларда күзәтүчеләре | 2 487 854 һәм 545 000 ± 999 |
| API ирешү ноктасы | api.github.com |
| Сервис статусы URL-ы | githubstatus.com​(ингл.) |
| DMCA takedown policy URL | docs.github.com/articles/dmca-takedown-policy​(ингл.) |
| Эзләү калыбы |  |
|  GitHub Викиҗыентыкта |

Интернетка чыгучылар арасында GitHub кулланучылары буенча илләр харитасы.
**GitHub** — IT-проектлар урнаштыру һәм бергә эшләү өчен иң зур веб-сервис. Git версияләр контрле системасына нигезләнгән һәм *Ruby on Rails* белән Erlangта, GitHub, Inc компаниясе тарафыннан (элегрәк Logical Awesome). язылган.

Сервис ачык кодлы проектлар өчен тулысынча бушка һәм аларга барлык мөмкинлекләне дә ача (шул исәптән SSLны да). Ә шәхси (частный) проектлар өчен төрле тарыф планнары тәкъдим итә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

**Ошибка Lua в Модуль:External\_links на строке 666: attempt to call field 'getRefHtml' (a nil value).**

## Моны да карагыз

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)
# Бөекбритания (утрау)Latinitsada uqu

Бөекбритания|  |
| ...хөрмәтенә аталган | FETCH\_WIKIDATA |
| Халык саны | 65 121 000 (2021)  |
| Җәгърафия |
| Моның өлеше | Британия утраулары  |
| Ил | Бөекбритания |
| Мәйдан | 228,938 км² |
| Сулык | Төньяк диңгез, Ирланд диңгезе |
| Координатлар | 53.83°N 2.42°W  |
| 0°0′0″N 0°0′0″E |

**Бөекбритания** (ингл. *Great Britain* вал. *Prydain Fawr*, гэльча *Breatainn Mhòr*, корн. *Breten Veur*, шотл. *Great Breetain*) — 218 595 км² мәйданлы Бөекбритания утрауларының иң зур утравы. Утрауда Берләшкән Патшалыкның иң зур өлеше урнашкан: Англия, Шотландия һәм Велс.

Утрауның озынлыгы 900 км (төньяктан көньякка). Төньякта һәм көнбатышта Атлантик океаны сулары белән, көнчыгышта Төньяк диңгезе сулары белән юыла. Көньякта Аурупадан Ла-Манш белән аерылган.
# СократLatinitsada uqu

| Сократ |
| --- |
|  |
| Туган телендәге исеме | бор. гр. Σωκράτης |
| Туган | як. б.э.к. 469 ел Афиннар |
| Үлгән | б.э.к. 399 ел Афиннар |
| Үлем сәбәбе | hemlock poisoning[d] |
| Яшәгән урын | Борынгы Афиналар[d] |
| Милләт | грек |
| Ватандашлыгы | Борынгы Афиналар[d] |
| Һөнәре | фәлсәфәче |
| Җефет | Ксантиппа[d] һәм Мирто |
| Балалар | Лампрокл[d] һәм Менексен[d] |
| Ата-ана | * Софрониск[d] (әти)
* Фенорета[d] (әни)
 |
|  **Сократ**  Викиҗыентыкта |

**Сокра́т** (бор. гр. Σωκράτης, як. б.э.к. 469 ел, Афиннар — б.э.к. 399 ел, шунда ук) — борынгы грек фәлсәфәчесе, аның тәгълиматы фәлсәфәдә табигатьне карап үтүдән кешене өйрәнүгә борылыш була. Илаһларны санламаган һәм яшьләрне аздырганы өчен үлем җәзасына хөкем ителә.

Сократның әтисе Афинада сынлы сәнгать белән шөгыльләнә торган кеше булган. Сократ үзе бернинди хезмәт тә язып калдырмаган. Ул үзенә кәсеп итеп урамнарда, мәйданнарда кешеләргә вәгазь сөйләп, аларны хаклыкка өйрәтеп йөрүне сайлаган. Сократның фәлсәфи фикерләре аның шәкертләре, замандашлары, шулай ук соңрак чорда яшәгән кайбер галимнәр тарафыннан язып калдырылган (мәсәлән, Платон, Ксенофонт әсәрләре).

Сократның өйрәнү максаты — объектив идеализм. Аның фикеренчә, дөньяда беренче чиратта универсаль акыл хәрәкәт итә. Илаһ, аның аңлавы буенча, борынгы грек мифологиясендәге күп аллалык «вәкиле» дә, шулай ук дин тәгълиматы яссылыгында аңлашыла торган монотеистик Ходай та түгел.

Сократ кешенең тәнен һәм җанын бер-берсенә каршы куя. Тойгылар, аффектлар — тән фигыле, ә җан фигыле ул — акыл.

Сократ үзенең фәлсәфәсендә яхшылык, гаделлек принципларына зур игътибар бирә. Аныңча, бу кыйммәтләр үзләрен белемдә, акыллылыкта табалар. Яхшылыкның һәм яманлыкның нәрсәдән килеп чыкканын белгән кеше тормыш тәҗрибәсендә начар эшләр эшләмәс. Моны фәндә Сократның беркатлылыгы белән аңлаталар.

Идарә итүдә Сократ барлык (монархия, тиранлык, аристократия, демократия) формаларны да тәнкыйтьли. Моның нигезе — шушы формаларның һәркайсына хас булган гаделсезлек. Сократ җәмгыятьтә, гомумән, дәүләт органы булуына каршы түгел. Ләкин ул гаделлек принципларында хәрәкәт итәргә тиеш һәм хакимлек итү эше халыкның иң яхшы, тәҗрибәле, намуслы, гадел кешеләренә йөкләнергә тиеш, дип фикер йөртә.

Сократның әхлакый мәсьәләләр буенча кайбер фикерләре бүгенге көн өчен дә гыйбрәтле. Мәсәлән, ул болай дигән: «Мин сезгә — олыга да, кечегә дә — шул нәрсәне әйтеп килдем: беренче чиратта байлык яки тәнегез турында түгел, бәлки җаныгыз турында кайгыртыгыз. Мин сезгә әйтә идем: кешенең даны акчадан тормый, нәкъ киресенчә, дан үзе кешеләргә байлыкны да, шулай ук башка яхшылыкларын да китерә. Бу — кешеләрнең шәхси тормышында да, аның иҗтимагый эшендә дә шулай».

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек.
# Уэльс

Велс|

Байрак

Илтамга
 |
| Шигарь | Wales Forever!  |
| Башкала | Кардифф |
| Халык саны | 3 131 640 (бәя, 2022)  |
| Нигезләнгән | **Ошибка Lua в Модуль:I18n/complex\_date на строке 1381: attempt to call upvalue 'Roman' (a nil value).** |
| Рәсми тел | велс теле, инглиз теле |
| География |
| ИҖБ | Бөекбритания |
| Мәйдан | 21,218 км² |
| Координатлар | 52.35°N 3.63°W  |
| Cod SYG | W92000004  |
| GB-WLS  |
| Сәясәт |
| Башкарма орган | Уэлс хөкүмәте |
| Канун чыгару органы | Уэлс милли мәҗлесе |
| Дәүләт башлыгы исеме | Бөекбритания патшасы |
| Дәүләт башлыгы | III Карл |
| Башлык исеме | Уэлсның беренче министры |
| Хөкүмәт башлыгы | Rodri Morgan |
| 0°0′0″N 0°0′0″E |
|  |
| Икътисад |
| ТЭП | £92 800 million (2023)  |
| Акча берәмлеге | стерлинг фунты |
|  |
| Башка мәгълүмат |
| Ярдәм телефоннары |  |

**Уэльс, Уэлс, Вәлс**, яки **Кымры** (велсчә *Cymru* [ˈkəmrɨ], инглизчә *Wales* [ˈweɪlz], французча *Pays de Galles*) — ил, Бөекбритания һәм Төньяк Ирландия Бердәм Патшалыгының дүрт төп идарә-сәяси өлешенең берсе, электә бәйсез кельт патшалыклары берлеге.

Уэлс Бөекбритания көньяк-көнбатышында урнашкан, Чешир, Шропшир, Һерефордшир, Глостершир инглиз графлыклары белән чиктәш, көньякта Бристоль култыгы, көньяк-көнбатышта Изге Георгий бугазы, көньякта Ирланд диңгезе урнашкан.

## Тарих

Senedd Cymru
Бүгенге чикләре кысаларында Уэлс беркайчан мөстәкыйль дәүләт булмаган, ләкин 1057-1063 елларда Грифид ап Лливелин бүгенге Уэлс җирләрен биләгән.

1282 елда норман басып алуы вакытында Уэлс берничә патшалыклар арасында бүленгән булган.

1400 елда Уэлснең ике борынгы патша нәселеннән чыккан **Оуэн Глиндур** инглизләргә каршы баш күтәрүне җитәкли һәм патша итеп игълан ителә.

1542 елга кадәр Уэлс кануннары инглиз кануннары тарафыннан кысрыклап чыгарылмый.

Тик 1955 елда патшабикә рәсми рәвештә Кардифф шәһәрен Уэлс башкаласы итеп игълан итә (моңарчы илнең башкаласы булмаган), ләкин Велс шаһзадәсе инвеститура чарасын Карнарвон шәһәрендә үткәрә.

1997 елда Велс Милли җыены (ассамблеясе) булдырыла, ул кануннар һәм төзәтмәләр кертә ала, аннан соң Британия парламентында раслана.

2006 елда Уэлс белән идарә итү турында канун кабул ителгәннән соң, Уэлс Милли җыенының вазифалары киңәйтелә.

## Дин

2001 елгы җанисәп буенча, Уэльслыларның 71,9% ы үзләрен христианнар дип атаган, 2011 елда бу күрсәткеч 58% ка кадәр төшкән. Уэльста артык зур булмаган яһүдләр, мөселманнар, буддистлар, индуистлар, сикхлар җәмгыятьләре һәм Йәһвә шаһитләре яши, аларның һәрберсенә халыкның 1,5% ы туры килә.

Ислам
* Уэльста ислам

Һинд дине
* Уэльста Һинд дине

## Шулай ук карагыз

* Бөекбритания административ-территориаль бүленеше

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Национальная ассамблея и правительство Уэльса на Политическом атласе  2016 елның 4 март көнендә архивланган
* National Botanic Garden of Wales — Национальный ботанический сад Уэльса
* Cymraeg.ru — материалы об Уэльса, его культуре, истории и языке
* Русская версия гимна Уэльса
* Валлийский сепаратизм  2018 елның 14 август көнендә архивланган
# Борынгы дөнья

**Борынгы́ дөнья́** – Бөтендөнья тарихының башлангыч этабы, иң борынгы дәвер һәм урта гасырлар арасындагы чор. Әлеге чор барышында беренче цивилизацияләр һәм язулар барлыкка килә.

## Борынгы дөнья илләре һәм халыклары

### Урта диңгез илләре һәм Көнчыгыш

* Аккад
* Әссүрия
* Вавилон
* Борынгы Греция
* Борынгы Мисыр
* Борынгы Македония
* Борынгы Рим
* Этрурия
* Иудея
* Картаҗ
* Фәлестыйн
* Фарсы иле
* Скифия
* Урарту
* Финикия
* Хет патшалыгы
* Хорезм
* Шумер
* Бөек Әрмәнстан
* Иберия

### Азия

* Борынгы Һиндстан
* Борынгы Кытай

### Америка

* Майялар
# Балыкчы карчыга

| Балыкчы карчыга |
| --- |
|  |
| Кыскача исем | P. haliaetus |
| Халыкара фәнни исем | Pandion haliaetus L., 1758[…] |
| Таксономик ранг | төр[…] |
| Югарырак таксон | Карчыгалар |
| Таксонның халык атамасы | Osprey[…] |
| Тәүге атамасы | F. haliaetus[d] |
| ХТСБ саклану статусы | LC[d] |
|  |
| Канатлары киңлеге | 1,6 метр |
| Масса | 1,4 kg |
|  |
| Номенклатурный тип для | Карчыгалар |
| Wildlife Protection Act 1972 (India) schedule | Schedule I (Part III) of Wildlife Protection Act, 1972[d] |
| CITES Appendix | Appendix II of CITES[d] |
| Тәүлек циклы | көндез актив[d] |
| Таксон ареалы | Бразилия, Көньяк Кытай таулары[d], Көньяк Америка һәм Африка |
|  Балыкчы карчыга Викиҗыентыкта |

**Балыкчы́ карчыга́** (лат. *Pandion haliaetus*) — лачынсыманнар отрядыннан зур ерткыч кош. Балыкчы карчыга кошлар гаиләнең бердәнбер төр.

Бөтен җир шарында диярлек (Африка һәм Көньяк Америка тропикларында гына юк) таралган. Татарстан территориясендә зур сулыклар янында яши. Күчмә кош. Апрельнең икенче яртысында очып килә.

Гәүдәсенең озынлыгы 60 см га кадәр, ана кош 2 кг га кадәр, ата кош 1,5 кг га кадәр авырлыкта. Канатлары тар, канат җәеме 1,3 м чамасы. Каурыйлары тыгыз, өстән кара көрән төстә, астан бүксәдән түшенә таба кара сызык сузылган саргылт ак төстә; башы ак диярлек. Баш артында очлы, каурыйлы зур булмаган бүреге бар. Көчле аяклы, озын тырнаклары бөгелгән. Бармакларының аскы ягы киртләч. Аякларының шундый булуы табышны җитез эләктереп алу һәм нык тоту мөмкинлеге бирә. Күбесенчә балык белән туклана. Балык булмаганда, кыр тычканнары, ондатра, бакалар белән туена ала. Биек агач башларында оялый. Аксыл төстәге кызгылт-көрән тимгелле 2–3, сирәк кенә 4 йомырка сала. Кышларга октябрь урталарына таба очып китә.

Татарстанның Кызыл китабына кертелгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Балыкчы карчыга аулый
 *Pandion haliaetus*
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. — Казан, 2008.  2013 елның 19 октябрь көнендә архивланган

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
# Ваба

Кешеләрне ваба белән чалгы урынына кискән үлем образы. XX гасыр башы француз журналыннан иллюстрация
**Вабá** (грек. *cholera*) - кешенең косу, эч китү кебек күренешләр хас үтә хәвефле инфекцияләр төркеменә караган кискен инфекцион авыруы.

Ваба тудыручы — *Vibrio choleraе* бактериясе, киптерүгә, кайнатуга, дезинфекция чаралары тәэсиренә сизгер.

Авыру барышы авырлыгының 4 клиник дәрәҗәсе бар, вибрион йөртүчәнлек булуы ихтимал. В. тудыручы аш сеңдерү юлына эләккәндә (ешрак — зарарланган су эчкәндә) йога. Вибрионнар эчәк тукымаларында үрчи һәм токсин бүлеп чыгара, аның йогынтысында организмнан сыеклык чыгу көчәя һәм бу сусызландыруга китерә. Инкубация чоры бер ничә сәгатьтән 5 тәүлеккә кадәр дәвам итә. Төп симптомнары: косу, гомуми хәлсезлек, еш тышка чыгу, тизәкнең сусыл, дөге пешергән саны хәтерләткән тонык ак төстә булуы. Диагностика өчен эпидемиологик анамнез, клиник һәм лаборатор (бактериологик, серологик) тикшерү мәгълүмәтләре кулланыла.

Дәвалау медикаментоз (регидратация терапиясе, бактерияләргә каршы препаратлар һ.б.). Ихтимал булган өзлегүләр: гиповолемия шогы, икенчел инфекция кушылу һ.б. Башкортстанда ваба эпидемияләре 1948, 1972 елларда билгеләнә; 1985 елда авыруның аерым очраклары теркәлә.

## Чыганаклар

* Башкорт энциклопедиясе. Уфа. 2010  2016 елның 21 апрель көнендә архивланган (башк.)