Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Футбол

| Футбол |
| --- |
|   |
| Халыкара федерация | ФИФА |
| Беренче тапкыр искә алына | 1872 ел |
| Сыйфатламасы |
| Командадагы уенчылар саны | 11 |
| Категория | команда уены |
| кирәк-ярак | футбол тубы |
| Уйналу вакыты | төп вакыт - 90 мин |
| Максаты | Каршы як такымның капкасына үз капкасына караганда күбрәк туп кертү |
| Олимпия уеннарында | 1908 |

Футбол тубы
**Футбо́л** (ингл. *football*, «футбол») — такымлы спорт төре. Футбол уеның максаты – көндәш такымның капкасына тупны көндәшләрдән күбрәк ату (гол ату).

## Футбол тарихы

Футболга охшаган уеннар төрле халыкларда элек-электән булган. Хәтта Борынгы Мисыр һәм Борынгы Кытайда да хәзерге футболга охшаган уеннар булган.

Футболның туган җире дип Англия санала. Анда 1863 елда Футбол ассоциациясе төзелгән иде.

1908 елдан бирле футбол Олимпия уеннары программасына кертелә.

## Уен кагыйдәләре

Футбол кыры метрикасы
Футбол уйный торган мәйдан футбол кыры дип атала. Аның озынлыгы 90-120 метр, киңлеге 45-90 метр.

Футбол уенында ике такым катнаша. Бер такым 11 уйнаучыдан тора, шуларның берсе капкачы. Капкачылар гына кул белән дә уйный алалар.

Ике такымның да максатлары бер: көндәш такымның капкасына күбрәк туп кертү һәм үз капкаңны туп кертүдән саклау. Күбрәк туп керткән такым җиңүче була.

Уен башланыр алдыннан капка сайлау һәм уен башлау хокукын алу өчен жирәбә уздырыла.

Уенның дәвамы 90 минут (матч). Матч 45 минуттан торган ике таймнан тора. Таймнар арасында 15 минутлык тәнәфес бар. Тәнәфестән соң такымнар капкалары белән алышыналар.

## Футбол дөньяда

Футбол дөньяда
Хәзерге вакытта футбол дөньяда иң популяр спорт төрләренең берсе буларак санала. Җиңел атлетикадан соң киң таралу буенча ул икенче урында тора дигән фикерләр дә бар.

Футбол уенын дөньякүләм үстерү, төрле футбол оешмаларын берләштерү, зур футбол ярышлары уздыру белән Футбол Ассоциацияләренең Халыкара Федерациясе шөгыльләнә. Аның карамагында 208 милли ассоциация тора.

## Футболның башка атамалары

Тулы ингл. *association football* исеме башка аяк уеннарынан аеру өчен уйлап чыгарырган. 1880-елларда ингл. *soccer* «соккер» аталышы туып чыккан. Ул Англиядән башка бөтен инглиз телле дәүләтләрдә таралган.

Башка телләрдә:

* аталыш инглиз теленнән алынма (тат. *футбол*, порт. futebol);
* аталыш инглиз теленнән тәрҗемә ителгән (алман. *Fußball*, грек. *ποδόσφαιρο*);
* аталыш аяк һәм туп сүзләреннән ясалмасы (итал. calcio, хорв. nogomet)

«Football» сүзен ФИФА һәм Бөтендөнья Олимпия Комитеты кулланалар.

## Футбол структуралары

## Ярышлар

* Дөнья Чемпионаты
* Европа Чемпионаты
* Чемпионнар Лигасы

## Футбол төрләре

* Футзал (AMF)
* Футзал (FIFA) (мини-футбол)
* Пляж футболы

## Моны да карагыз

* Футбол бүләкләре
* Гандбол
* Россиянең Футбол Премьер-Лигасы
* Россиянең беренче футбол дивизионы
* Футбол буенча Европа чемпионаты 2012

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

|  |  |
| --- | --- |
|  | Викиҗыентыктагы медиафайллар? |

* FIFA, Футбол Ассоциацияләрең Халыкара Федерациясе (ингл.)
# Канәфер

| Канәфер |
| --- |
|  |
| Халыкара фәнни исем | Dianthus L., 1753 |
| Таксономик ранг | ыру |
| Югарырак таксон | гвоздичные[d] |
| Таксонның халык атамасы | pink, قرنفل, Qərənfil, Nagele, Гваздзік, Карамфил, ཟིང་དཀར།, Clavell, مێخەک, hvozdík, Nellike, Nelken, Dianto, Clavel, Nelk, Krabelin, گل میخک, Neilikat, Œillet, ציפורן, Nalika, Eyè, Szegfű, Dianto, Garofano, ナデシコ, მიხაკი, Қалампыр, Graffiaot, Gvazdikas, Anjer, Nellikslekta, Nellikslekta, Даричин, Goździk, Klawil, Гвоздика, Nellehat, klinček, Karafil, Каранфил, Nejliksläktet, Karanfil, Гвоздика, Chi Cẩm chướng, Djalofrene, 石竹属[…], Каранфил, 石竹属 һәм klinček |
| Алмаштырылган синонимы | Caryophyllus[d] |
| Таксономик төр | D. caryophyllus[d] |
| Цвет цветков | кызыл |
| Җимеш төре | тартмачык[d] |
| Нәрсәнең чыганагы | carnation smell[d] һәм carnation[d] |
| GRIN URL | npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomygenus.aspx?id=3568 |
|  Канәфер Викиҗыентыкта |

**Канәфер** (лат. *Dianthus L., 1753*) — канәферчәләр гаиләлегенә караган үсемлекләр ыруы.

## Яшәү тирәлеге

Румыния, Болгария, Греция, Молдавия, Россия, Төркия, Украинада һәм Үзәк Азия илләрендә таралган. Латвиягә кертелгән. Россиядә Европа өлешендә һәм Көнбатыш Себердә очрый. Таш һәм урман кишәрлекләрендә, болыннарда, куаклар арасында үсә.

Болын кәнәфере ( Dianthus campestris)
## Ботаника тасвирламасы

Күпьеллык үлән үсемлеге. Яфраклары гади. 1-2 см зурлыгында чәчәкләре, ак һәм кызыл төсләрдә. Хромосом саны-2n=30.

## Мәгънәсе

Декоратив үсемлек буларак үстерелә

## Табигать саклау вәзгыяте

Мордовия Республикасы, Пермь ягы (Россия) һәм Житомир өлкәсе (Украина) Кызыл китапларына кертелгән.

## Искәрмәләр
# Тристан-да-Кунья утраулары

|  |
| --- |
|  Тристан-да-Кунья ингл. *Tristan da Cunha* |
| 37°06′00″ ю. к. 12°16'00" кб. о.  |
| Акватория | Атлантик океаны |
| Иң эре утрау | Тристан-да-Кунья  |
| Гомуми мәйдан | 207 км² |
| Ил | Изге Елена, Күккә ашу һәм Тристан-да-Кунья утраулары Изге Елена, Күккә ашу һәм Тристан-да-Кунья утраулары |
|  |
| Халык саны (2008 ел) | 264 кеше |
| Халык тыгызлыгы | 1,275 кеше/км² |
|  **Тристан-да-Кунья**  Викиҗыентыкта |

**Тристан-да-Кунья** (ингл. *Tristan da Cunha*) — Атлантик океанының көньяк өлешендәге 4 янартау (вулканик) утраудан гыйбарәт утраулар төркеме. Бөекбритания биләмәсе.

Гомуми мәйдан — 207 км². Биеклек 2055 метргача. Халык балык тоту белән шөгыльләнә. Бердәнбер кеше даими яшәгән торак пункт — Эдинбург. Утрауларны 1506 елда португал диңгез сәяхәтчесе Тристан да Кунья кәшеф иткән.

Пасха утравы һәм Питкерн утравы белән берлектә җир йөзендә иң ерак урнашкан җирләреннән берсе. КАҖдан 2816 км, Көньяк Америкадан 3360 км һәм Изге Елена утравыннан 2161 км ераклыкта урнашкан.
# Мамык (үсемлек)

| Мамык |
| --- |
|  |
| Халыкара фәнни исем | Gossypium L., 1753 |
| Таксономик ранг | ыру |
| Югарырак таксон | Gossypieae[d] |
| Таксонның халык атамасы | cotton, 棉属, 棉属[…], bombaževec һәм algodonero |
| Җимеш төре | тартмачык[d] |
| Нәрсәнең чыганагы | cottonseed[d] |
| GRIN URL | npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomygenus.aspx?id=5113 |
|  Мамык Викиҗыентыкта |

Мамык куагы
**Мамык** (*Gossypium*) — мальвалар үсемлек төреннән булган, көньякта игелә торган берьеллык үләнчел үсемлек, яки куак. Мамык — мөһим техник культура, дөньякүләм җитештерелгән сүснең 50% ын тәшкил итә.

Үзәк тамыр системасы көчле. Чәчәкләре эре, ак, сары төсләрдә. Үзеннән серкәләнүче үсемлек. Җимеше — тартмачык, 3—5 капкач белән ачыла. Күн санлы орлыклар озын ак төкчәләр белән канланган, алар — орлык тарату өчен җайланма. Төкчәләрнең озынлыгы 50—60 мм га җитә.

Мамык үсемлеге җылылык, кояш, уңдырышлы туфрак һәм дым ярата. Гадәттә аны җирне ясалма сугару юлы белән үстерәләр. Мамык үсемлегенең биеклеге — метр яки метр ярым. Чәчәкләре эре. Җимеше булып орлык тартмачыгы пәйда була. Өлгергәннән соң аның капкачлары ачыла һәм аннан йомшак сүсле ак масса килеп чыга. Барыннан да элек аны Һиндстанда, аннан сон Кытайда һәм Мисырда үстерә башлаганнар. Башка илләрдән элегрәк һиндстанда киҗе-мамыктан җинел, нәфис тукымалар һәм төрле төстәге менә дигән ситсылар эшли башлаганнар. Хәзер мамыкны Һиндстанда, АКШта, Кытайда, Бразилиядә һәм башка илләрдә үстерәләр. Элекке ССРБда ул Урта Азия республикаларында һәм Кавказ артында үсә.

Тартмачыктагы йомшак массаны астында орлыклары бул. Орлыгын гомуми массадан аерып алуы бик җиңел түгел. Олыклары җепселләр, ягъни бик нечкә, озын һәм кыска сүсләр белән чуалган. Киндер һәм җитеннең сүсләре — сабакларында булса, мамык үсемлегенең — орлыкларында була.

Орлыкларыннан шулай ук май сыгып чыгаралар. Ул консерв сәнәгатендә кулланыла һәм маргарин эшләүгә китә. Болардан тыш, мамык маен сабын кайнатуда кулланалар, аннан гөлсирин һәм стеарин алалар. Мамык маен сыкканнан соң *түп* кала. Ул — туклыклы терлек азыгы. Майны сыгу процессында калган башка калдыклардан гудрон аерып алалар. Аны юлның каты түшәмәсенә һәм кызуга түзүчән лаклар җитештерүдә кулланалар. Орлык кабыклары этил һәм метил спирты ясауга китә. Сабаклары — ягулык һәм төзү материалы булып хезмәт итә. Яфракларыннан исә алма һәм лимун кислотасы алырга була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Кем ул? Нәрсә ул? : балалар энцикл.: 3 т.: кече яшьтәге мәкт. балалары өчен / СССР ПФА; редкол.: А. А. Дорохов, Т. А. Куценко, С. В. Михалков һ. б.; русчадан С. С. Гайфуллина, С. К. Хәкимов, Г. М. Ханов һ. б. тәрҗ. – Казан : Татар. кит. нәшр., Т. 3 : Р – Я. – 1987. – 224 б. – 11800 д.
# Fauna Europaea

**Fauna Europaea** ул барлык яши торган Европа күп-күзәнәкле җир һәм төче су хайваннарының фәнни исемнәренең һәм таралышының бирелгән мәгълүмат базасы. Ул Пан-Европа Төрләр Директориясе Инфраструктурасында (PESI) хайваннар таксономиясе өчен стандарт таксономик бирелгән мәгълүмат базасы булып хезмәт итә.

Аны ясау башта Европа Шурасы (2000–2004) тарафыннан финансланган. Проект Амстердам Университеты тарафыннан координацияләнгән, ул беренче юраманы 2004 елда чыгарган, шуннан соң бирелгән мәгълүмат базасы 2015 елда Берлинның Табигать Тарихы Музеена күчерелгән булган.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* Fauna Europaea
* Fauna Europaea – all European animal species on the web (article)
* Contributions on Fauna Europaea (data papers)
* PESI - a taxonomic backbone for Europe

**Бу мәкаләдә тематик төркемнәр куелмаган.**Сез аларны табып яки яңаларын ясап һәм мәкаләгә өстәп, проектка булыша аласыз.
**Бу мәкаләдә тематик төркемнәр куелмаган.**Сез аларны табып яки яңаларын ясап һәм мәкаләгә өстәп, проектка булыша аласыз.
# BCHE

| BCHE |
| --- |
|  |
| Нинди таксонда бар | H. sapiens |
| Кодлаучы ген | Бутирилхолинэстераза[d] |
| Молекуляр функция | carboxylic ester hydrolase activity[d], amyloid-beta binding[d], cholinesterase activity[d][…], choline binding[d], активность катализатора[d], связывание похожих белков[d][…], acetylcholinesterase activity[d], enzyme binding[d], гидролазная активность[d] һәм hydrolase activity, acting on ester bonds[d] |
| Күзәнәк компоненты | endoplasmic reticulum lumen[d], blood microparticle[d], мембрана[d], күзәнәк тышындагы өлкә[d], эндоплазматик челтәр, nuclear envelope lumen[d], күзәнәк тышындагы мохит[d] һәм blood microparticle[d] |
| Биологик процесс | choline metabolic process[d], response to nutrient[d], neuroblast differentiation[d], response to glucocorticoid[d], negative regulation of synaptic transmission[d], белем алу, cocaine metabolic process[d], response to alkaloid[d], response to folic acid[d] һәм негативная регуляция пролиферации клеток[d] |
| Тәэсир итешә | bambuterol[d], физостигмин[d], пиридостигмина бромид[d], ривастигмин[d] һәм такрин[d] |

**BCHE** (ингл. ) —  аксымы, шул ук исемдәге ген тарафыннан кодлана торган югары молекуляр органик матдә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Степанов В.М. (2005). Молекулярная биология. Структура и функция белков. Москва: Наука. ISBN 5-211-04971-3.(рус.)
* Bruce Alberts, Alexander Johnson, Julian Lewis, Martin Raff, Keith Roberts, Peter Walter (2002). Molecular Biology of the Cell (вид. 4th). Garland. ISBN 0815332181.(ингл.)

Бу —  аксым турында мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*
# Ричард Никсон

| Ричард Никсон |
| --- |
|  |
| Туган телендәге исеме | ингл. *Richard Nixon* |
| Туган | 9 гыйнвар 1913(1913-01-09)[…] Йорба-Линда, Ориндж (округ, Калифорния), Калифорния, Америка Кушма Штатлары |
| Үлгән | 22 апрель 1994(1994-04-22)[…] (81 яшь) Манхэттэн, Нью-Йорк, Нью-Йорк, Америка Кушма Штатлары |
| Үлем сәбәбе | инсульт |
| Күмү урыны | Ричард Никсонның президент китапханәсе һәм музее[d] |
| Ватандашлыгы |  Америка Кушма Штатлары |
| Әлма-матер | Виттиер көллияте[d], Дьюк үнивирситите, Дьюк үнивирсититенең хокук мәктәбе[d], Whittier High School[d] һәм Fullerton Union High School[d] |
| Һөнәре | сәясәтче, офицер, адвокат, автобиограф, дәүләт эшлеклесе, хокук белгече |
| Сәяси фирка | АКШ Республика фиркасе |
| Җефет | Пэт Никсон[d] |
| Балалар | Tricia Nixon Cox[d] һәм Джули Никсон[d] |
| Ата-ана | * Фрэнсис Никсон[d] (әти)
* Ханна Милхауз Никсон[d] (әни)
 |
| Кардәшләр | Donald Nixon[d] һәм Edward Nixon[d] |
| Катнашкан сугышлар/алышлар | Икенче бөтендөнья сугышы, Икенче бөтендөнья сугышының Тын океан хәрби хәрәкәтләр театры[d] һәм Вторая Индокитайская война[d] |
| Хәрби дәрәҗә | литинан-камандир[d] һәм 3 нче рәнек капитаны[d] |
| Спорт такымы әгъзасы | Whittier Poets football[d] |
|  |
|  |
|  **Ричард Никсон**  Викиҗыентыкта |

**Ричард Никсон(9 гыйнвар 1913(1913-01-09)[…], Йорба-Линда, Ориндж (округ, Калифорния), Калифорния, Америка Кушма Штатлары — 22 апрель 1994(1994-04-22)[…] (81 яшь), Манхэттэн, Нью-Йорк, Нью-Йорк, Америка Кушма Штатлары*) — сәясәтче, офицер, адвокат, автобиограф, дәүләт эшлеклесе, хокук белгече, АКШ вәкилләр пулаты әгъзасы (3 гыйнвар 1947 – 1 декабрь 1950), АКШ президенты (20 гыйнвар 1969 – 9 август 1974), АКШ президенты урынбасары (20 гыйнвар 1953 – 20 гыйнвар 1961), АКШ Санаты әгъзасы (1 декабрь 1950 – 3 гыйнвар 1951), АКШ Санаты әгъзасы (3 гыйнвар 1951 – 1 гыйнвар 1953), (5 ноябрь 1968 – 20 гыйнвар 1969).

## Искәрмәләр
# Hawa transportıКириллицада уку

Airbus A380 — dönyada iñ zur seriäle oçqıç
Aerostatlar - hawa şarları
Dirijabl - *Zeppelin NT*
Qanatlı boralaq - Eurocopter X3
**Hawa transportı** yäki **hawa sudnosı** — atmosferada hawa belän tä'sir iteşü säbäple xäräkätkä kilä torğan oçuçı apparat (Xalıqara aviatsiä federatsiäseneñ añlatması).

Räsäy Federatsiäse hawa kodeksı buyınça:

**Hawa sudnosı** - cirneñ yäki hawanıñ östennän kire qaytarılğan hawadan ayırmalı bularaq atmosferada hawa belän tä'sir iteşü säbäple xäräkätkä kilä torğan oçuçı apparat.

Ğälämi qorablar, raketalar, ekranoplannar, hawa mendäre sudnoları hawa sudnolarına qaramıylar.

## Törlär

Ğomumi hawa sudnoları:

* avtojir
* aerostat
* boralaq
* qanatlı boralaq
* dirijabl
* ornitopter
* planer
* oçqıç

Barısı çağıştırmalı awırlığı, qüät caylanması bulu-bulmawı, Kütärü köçen buldıru ısulı belän ayırılıp toralar.

### Hawadan ciñelräk

* aerostat
* dirijabl

### Hawadan awırraq

Hawadan awırraq sudnolar aerodinamik köçlär yärdämedä kütärü köçen buldıralar.

### Xäräkätsez qanat

* oçqıç
* planer

### Kütärep baruçı rotor

Rotor (rusça *vint*) yörtkeçneñ qüäten tartu köçenä äwelderä.

* Boralaq
* Avtojir

## Ädäbiät

* Вартанян Н. В. Классификация воздушных судов (рус.) // Транспортное право. — 2010. — № 4.

* «Воздушный кодекс Российской Федерации» от 19.03.1997 № 60-ФЗ (ред. от 06.12.2011, с изм. и доп., вступающими в силу с 23.02.2012)