Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Иртә

Иртәнге таулар
**Иртә** - тәүлекнең сәгать 6дан 12гә кадәр булган вакыт аралыгы.

Тәүлектә иртә төн белән өйлә арасында тора.

## Моны да карагыз

* Сәхәр

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# Кич

| Кич |
| --- |
|  |
| Әүвәлгесе | төштән соңгы[d] |
| Киләсе | Кояш бату һәм ночные часы[d] |
|  Кич Викиҗыентыкта |

Кичке Сейшел утраулары
**Кич** - көн белән төн аралыгында булган вакыт аралыгы. Шулай ук, эңгер белән дә тәмамлана дип әйтеп була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Кич утыру
* Эңгер
# Тереклек

| Тереклек |
| --- |
|  |
|  |
| Нәрсәнең сәбәбе | әлегә билгеле түгел[d] |
| Кайда өйрәнелә | тереклек турында фәннәр[d] һәм биология |
| Нинди веб-биттә тасвирланган | baike.sogou.com/v101896393.htm |
| Һәштәге | life |
| Нинди вики-проектка керә | Проект:Фән, Википедия:Проект:Биология, Проект:Табигать[d], Википедия:Проект:Мәдәният, Проект:Философия/Этика[d], Проект:Фәлсәфә[d], Проект:Палеонтология[d], Проект:Таксономия[d], Проект:Хайваннар[d], Портал:Микробиология, Проект:Ботаника[d], Проект:Микология[d], Проект:Суүсемнәр[d] һәм Проект:Диңгез биологиясе[d] |
| Моңа өлешчә туры килә | реальная жизнь[d] |
|  Тереклек Викиҗыентыкта |

Биологик классификацияның төп сигез таксономик рангы.
**Тереклек** (шулай ук Биота) - биологик процесслары булган һәм булмаган объектларны аеручы үзенчәлек, биология фәне тарафыннан өйрәнелә.

## Төркемнәре

Тереклекне гадәттә астагы зур төркемнәргә бүләләр:

* тереклекнең күзәнәксез формасы (вируслар)
* Күзәнәкле организмнар:
	+ Бактерияләр
	+ Архебактерияләр
	+ Эукариотлар
	+ Протистлар
	+ Гөмбәләр
	+ Үсемлекләр
	+ Хайваннар

## Шулай ук карагыз

* Биотөрлелек
* Тормыш
* Гомер
* Яшәү

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Kauffman, Stuart. The Adjacent Possible: A Talk with Stuart Kauffman
* Walker, Martin G. *LIFE! Why We Exist...And What We Must Do to Survive*  2011 елның 24 июль көнендә архивланган Dog Ear Publishing, 2006, ISBN 1-59858-243-7

## Сылтамалар

* Wikispecies – a free directory of life
* "The Adjacent Possible: A Talk with Stuart Kauffman"
* Stanford Encyclopedia of Philosophy entry
* Life under extreme conditions  2007 елның 4 октябрь көнендә архивланган An in depth look at how life can form under the most extreme conditions and circumstaces.
# Төн уртасы

Төн уртасын күрсәтүче сәгать
**Төн уртасы** - тәүлекнең алмашуы белән бәйле вакыт аралыгы.

Төн уртасы дип 00:00 (24:00 дип тә атала) сәгатьне атыйлар.

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# Өйлә

Төнге Җир күренеше
**Өйлә** яки **төш вакыты** - көннең уртасы булып тора. Кояш чыкканнан алып кояш батканга кадәр булган вакыт аралыгының уртасы. Бүгенге заманда өйлә дип көндезге сәгать 12не әйтәләр.

## Моны да карагыз

* Өйлә намазы
# Хронометрия

Ком сәгате, дөньяда танылган вакыт сиволы, һәм электән кулланылган вакытны күзәтү өчен җайланма.
**Хронометрия** (Грек теленнән χρόνος *хронос*, "вакыт" һәм μέτρον *метрон,* "үлчим") — вакытны үлчәү турында фән. Үлчәүдән тыш шулай ук, күп һәм төрле фән өлкәләре өчен мөһим ориентир булып хезмәт итеп, вакытны стандартлаштыру өчен кулланыла.

### Геохронометрия

 Геология аша Җир тарихын күзәтүнең сәнгатьле иллюстрациясе.
 Көндезге вакыт 12 өлешкә бүлегән, Борынгы Мисырның кояш сәгате.
# Йолдыз вакыты

| Йолдыз вакыты |
| --- |
|  |
|  |
|  Йолдыз вакыты Викиҗыентыкта |

1. «Йолдызлы» сәгать теле горизонтка беркетелгән уйдырма циферблатта әйләнә: 15° ка борылганда (шкаласы 0°, 15°, 30° һәм башкалар) бер сәгать йолдыз вакыты үтә (шкаласы 23, 0, 1 һәм башкалар).
 2. «Йолдызлы» сәгать теле Кояшка беркетелгән уйдырма циферблатта әйләнә: якынча бер ай эчендә (шкала 06, 07, 08 һәм башкалар) ук 30° га күчә (шкала 0°, 15°, 30° һәм башкалар).
**Йолдыз вакыты, s —** язгы көн белән көн тигезлеге ноктасының сәгат почмагы. **Йолдыз вакыты** астрономнар тарафыннан кирәкле объектны күрү өчен телескопны кая юнәлтергә кирәклеген билгеләү өчен файдаланыла.

## Билгеләмә

Урыннарына карап аералар:

* **Җирле йолдыз вакыты** (ингл. Local Sidereal Time, LST) — билгеле бер урын өчен (җирле меридиан өчен) язгы көн белән көн тигезлеге ноктасының сәгатьлек почмагы.
* **Гринвич йолдыз вакыты** йәки «Гринвич буенча Йолдызлы вакыты» (ингл. Greenwich Sidereal Time, GST) — Гринвич меридианындагы язгы көн-төн тигезлеге ноктасының сәгать почмагы.

Шунысын да билгеләп үтәргә кирәк, йолдыз вакыты Җирнең әйләнүенә бәйле, шуңа күрә йолдыз вакыты шкаласы *тигез түгел*.

Язгы көн-төн тигезлег ноктасын билгеләгәндә, нутация төрлечә исәпкә алынырга яки бөтенләй исәпкә алынмаска мөмкин. Моңа карап, *чын*, *квази-дөрес* һәм *уртача* йолдыз вакыты арасында аерма ясала. Беренче очракта, чын язгы көн-төн тигезлеге ноктасы ♈ ist карала, ул прецессион һәм нутацион хәрәкәткә ия. Ул эклиптика яссылыгында озынлыгы буенча гомуми прецессия нәтиҗәсендә елына 50,25" тизлек белән күчә һәм бер үк вакытта нутация аркасында периодик рәвештә тирбәнә. Икенче очракта, квази-дөрес йолдыз вакыты карала, анда нутациянең кыска период өлеше аның исәпләвеннән чыгарыла. Ниһаять, барлык нутацияне чыгарып ташлау уртача йолдыз вакытын билгеләүче язгы көн-төн тигезлеге ноктасын ♈ med бирә.

Шулай итеп без түбәндәгене алабыз:

* **Җирле чын йолдыз вакыты** (ингл. Local Apparent Sidereal Time, LAST) — билгеле бер урын өчен (җирле меридиан өчен) чын язгы көн-төн тигезлеге ноктасының сәгать почмагы ♈ IST.
* **Гринвич чын йолдыз вакыты** яки **Гринвич буенча чын йолдыз вакыты** (ингл. Greenwich Apparent Sidereal Time, GAST) — Гринвич меридианындагы чын язгы көн-төн тигезлеге ноктасының ♈ IST сәгать почмагы.
* **Җирле урта йолдызлы вакыт** (ингл. Local Mean Sidereal Time, LMST) — язгы көн-төн тигезлеге урта ноктасының сәгат почмагы ♈ уртача .
* **Гринвич урта йолдыз вакыты** яки **Гринвич буенча йолдызлы уртача вакыт** (ингл. Greenwich Mean Sidereal Time, GMST) —Гринвич меридианындагы язгы көн-төн тигезлегенең урта ноктасының сәгатьлек почмагы.

## Шулай ук карагыз

* Звёздные сутки

## Сылтамалар

* Калькулятор расчета звёздного времени
* Сферическая астрономия. Звездное время 2008 елның 3 ноябрь көнендә архивланган
* Сферическая астрономия. Связь всемирного и звездного времени 2009 елның 13 май көнендә архивланган
* Время
# Күк йөзе

Күк экваторы белән бүленгән күк йөзе
Күк йөзе глобусы (1594)
**Күк йөзе** (*фәләк*) — күктәге җисемнәр проекциясе белән һәртөрле радиуслы күзаллау сферасы. Төрле астрометрия мәсьәләләре чишелеше өчен хезмәт итә. Сфераның үзәге күзәтүченең күзе булып тора. Җир өстендәге күзәтүче өчен күк йөзенең әйләнүе күктә яктырткычларның бер тәүлеклек хәрәкәте күчереп ясый.

## Тарих

Күк йөзе (күк сферасы) турында күзаллауы борын заманда хасил булды. Аның нигездә күк гөмбәзе булуы күрү үзләштерүе иде. Күктәге йолдызлар гаять зур ераклыкта урнашу сәбәпле кеше күзе аларга ераклыкларны чамалап алмый. Шуңа күрә алар бер ераклыкта булу күренәләр. Борынгы халыклар бу күренешне чынбарлыкта булган күп йолдызлы сфера белән бәйләнгәннәр. Гыйльми белемнәр үсеше белән мондый караш юкка чыккан. Әмма борынгы заманнарда нигезләнгән күк йөзе геометриясе үзенең үсеше һәм камилләштерүе нәтиҗәсендә хәзерге күренешне алды һәм астрометриядә куллана.

## Моны да карагыз

* Күк
* Экватор
* Котып йолдызы

## Тышкы сылтамалар

* MEASURING THE SKY A Quick Guide to the Celestial Sphere Jim Kaler, University of Illinois
* General Astronomy/The Celestial Sphere Wikibooks
* Rotating Sky Explorer University of Nebraska-Lincoln
* Interactive Sky Chart SkyandTelescope.com
* Monthly skymaps  2007 елның 13 сентябрь көнендә архивланган for every location on Earth
# Исланд теле

|  |
| --- |
| Исланд теле |
| Үзисем: |
íslenska
 |
| Илләр: |  Исландия,  Дания,  Канада
 |
| Төбәкләр: |
Аурупа, Төньяк Амерерика
 |
| Рәсми халәт: |  Исландия
 |
| Күзәтүдә тора: | Исланд тел институты |
| Сөйләшүчеләр саны: | 306 000 |
| Дәрәҗә: |
–
 |
| Халәт: | иминлектә[d] |
|  Классификация |
| Төркем: | ??? |
| Язу: | латин язуы[d], исландский алфавит[d] һәм исландский шрифт Брайля[d] |
| Тел кодлары |
| ГОСТ 7.75–97: | исл 225 |
| ISO 639-1: | is |
| ISO 639-2: | isl һәм ice |
| ISO 639-3: | isl |

**Исланд теле** (үзатамасы *íslenska*) — исландлар теле, Исландиянең дәүләт теле. Герман телләренең Скандинав төркеменә керә.

Гомуми сөйләшүчеләр саны — якынча 306 мең кеше (2007 ел фаразлары). Исланд телендә сөйләшүчеләрнең абсолют күпчелеге Исландиядә яши (якынча 290 мең кеше). Шулай ук әлеге телне белүчеләр Даниядә (8165 кеше), АКШта (5655 кеше), Канадада (2385 кеше) яшиләр.

Ике диалект аерыла: төньяк һәм көньяк.

## Язу

XII гасырдан бирле исланд теле язуы латин әлифбасына нигезләнә.

Әлифба:

| Зур хәрефләр |
| --- |
| A | Á | B | D | Ð | E | É | F | G | H | I | Í | J | K | L | M | N | O | Ó | P | R | S | T | U | Ú | V | X | Y | Ý | Þ | Æ | Ö |
| Кече хәрефләр |
| a | á | b | d | ð | e | é | f | g | h | i | í | j | k | l | m | n | o | ó | p | r | s | t | u | ú | v | x | y | ý | þ | æ | ö |

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар

* Исландия университеты: (English) (Icelandic)
* Исланд исемнәре мәгънәләре  2006 елның 17 июль көнендә архивланган (ингл.)
* Mimir — Онлайн Исланд грамматикасы (ингл.)
# Борынгы инглиз теле

**Борынгы Инглиз теле** яки **Англо-Саксон теле** ул Инглиз теленең иң борынгы язылып калган формасы, иртә урта гасырларда Англиядә һәм көнчыгыш Шотландиядә сөйләшелгән. Аны Бөекбританиягә Англо-Саксон күчеп килүчеләр 5-енче гасыр уртасында алып килгән һәм беренче борынгы инглиз теле әдәби эшләре 7-енче гасыр уртасы белән даталана. 1066 ел Нормандия яулап алуыннан соң югары катламнарда инглиз теле француз теле кардәше англо-норман теле белән алыштырылган булган. Бу борынгы инглиз теле эрасының ахыры дип карала, чөнки шул чорда инглиз теленә англо-норман теле көчле йогынты ясаган һәм ул хәзер урта инглиз теле буларак мәгълүм фазага үскән.

Борынгы инглиз теле традицион англлар, сакслар һәм ютлар буларак мәгълүм германик кабиләләр сөйләшә торган англо-фриз һәм ингвеоник диалектлардан килеп чыккан. Англо-сакслар Англиядә доминант була башлагач, аларның телләре Рим Британиясенең телләрен алыштырган: кельт теле гади бриттоник теле һәм Британиягә Рим явы белән килгән латин телен. Борынгы инглиз теленең билгеле Англо-сакс патшалыгы белән бәйле дүрт төп диалекты булган: Мерсиан, Нортумбриан, Кент һәм Көнбатыш Саксон. Нәкъ менә көнбатыш саксон диалекты соңрак борынгы инглиз периодының әдәби стандартының нигезен формалаштырган, гәрчә урта гасыр һәм хәзерге инглиз теленең доминант формалары күбесенчә мерсиан диалектыннан килеп чыккан. Англиянең көнчыгыш һәм төньяк өлешләренең сөйләшенә борынгы норвег теле көчле йогынты ясаган, чөнки 9-ынчы гасырда көчле Скандинав хөкеме һәм күчеп килүе булган.

Борынгы инглиз теле Көнбатыш Герман телләренең берсе һәм аның якын кардәшләре булып борынгы фриз теле һәм борынгы саксон теле тора. Башка борынгы Герман телләре кебек үк ул хәзерге инглиз теленнән бик аерылып тора һәм хәзерге инглиз телендә сөйләшүчеләр өчен өйрәнүдән башка аңлаешлы түгел. Борынгы инглиз теле грамматикасы эчендә исемнәр, сыйфатлар, бәйлекләр һәм фигыльләрнең күп инфлекцион формалары бар һәм сүз тәртибе күпкә иркенрәк. Иң элеккеге борынгы инглиз теле язмалары рун системасы белән язылган булган, әмма якынча 8-енче гасырдан ул латин әлифбасы юрамасы белән алмаштырылган булган.

## Шулай ук карарга мөмкин

Борынгы инглиз Википедиясе

## Искәрмәләр
# Alman teleКириллицада укуLatinitsada uqu

| Alman tele (*Deutsch [Doytç]*) |
| --- |
| İllärdä: | Almaniä, Şveytsariä, Avstriä, wä başqa 38 ildä. |
| Töbäklär: | böten dönyada |
| Tulayım söyläşä: | 120 million |
| Däräcä: | 9 |
| Tel ğäiläse: | Hind-Awrupa

```
German
 Batış German
  Biek German
   Alman
    Urta Alman
     Çığış Urta Alman
      **Almança**
```
 |
| Räsmi xälät |
| Räsmi tel sanala: | Almaniä, Lixtenşteyn, Avstriä, Belgiä, İtaliä, Şveytsariä, Lüxemburg, Daniä, Namibiä, Pol'şa wä başqa |
| Küzätüdä tora: | - |
| Tel kodları |
| ISO 639-1 | de |
| ISO 639-2 | ger, deu |
| SIL | GER |

**Alman tele** (almança *Deutsch* [Doyç]) German telläre törkemenä kerä häm bügenge dönyada iñ kiñ qullanıla torğan tellärenä kerä. Awrupa Berlegendä dä ul kiñ qullanıla häm räsmi telläre arasına kerä. Almança söyläşüçeläreneñ kübese Almaniä, Avstriä, Lixtenşteyn illärendä yäşi. Alardan tış Şveytsariä, Lüksemburg, İtaliäneñ Südtirol töbägendä, Çığış Belgiä, Rumıniä töbäklärendä, Frantsiäneñ Elzass häm Lorraine töbäklärendä dä Almança söyläşüçelär baytaq.

## Tarix

## Törkemläw

Alman tele German telläre ğäiläseneñ Batış törkemenä kerep, Hind-Awrupa tellär ğäiläsenä kertelä.

### Räsmi bulu

### Cirle söylämnär

## Sarıf

*Töp mäqälä: Alman teleneñ sarıfı*

## Yazu

Almança yazu öçen Latinälif qullanıla. Latinäliftäge ğädäti 24 xäreftän tış, Almançada öç “umlaut” («ä», «ö», «ü») häm «ss» öçen maxsus «ß» bilgese qullanıla. Soñğı ğömerlärenä tikle Almança bastıru eşendä “qara xäreflär” wä Sütterlin qullanılğan. Latinälif xärefläreneñ bu törläre bügenge ğädäti şäkellärdän bik ayırıla häm alarnı uqu künekmägän keşegä şaqtıy awır.

## İmlä

*Töp mäqälä: Alman imläse*

Latıyn grafikası

## Monı da qara

* Umlaut, ß
* Almançanıñ ímla üzgäreşläre
* Alman xalqı

## Päräwezdä

* German 101 Learn German online (İnglizçä)
* Ethnologue.com tarafınnan Alman telenä küzätü
* Öyränüçelär öçen buşlay belem  2004 елның 17 февраль көнендә архивланган (İnglizçä)
* Verein Deutsche Sprache (Almança)

*Bu bit mäqälä töpçege genä. Sez anı tulılandırıp, Wikipediägä yärdäm itä alasız.*
# Норвег теле

|  |
| --- |
| Норвег теле |
| Үзисем: |
norsk
 |
| Илләр: |  Норвегия
 |
| Төбәкләр: |
Төньяк Европа
 |
| Рәсми халәт: |
Норвегия
 |
| Күзәтүдә тора: | Норвег тел шурасы, Норвег академиясе |
| Сөйләшүчеләр саны: | 4,6 млн. |
| Дәрәҗә: |
–
 |
| Халәт: | иминлектә[d] |
|  Классификация |
| Төркем: | ??? |
| Язу: | латин язуы[d] |
| Тел кодлары |
| ГОСТ 7.75–97: | нор 506 |
| ISO 639-1: | no |
| ISO 639-2: | nor |
| ISO 639-3: | nor |

**Норвег теле** (үзатамасы *norsk*) — норвеглар теле, Норвегиянең дәүләт теле. Герман телләренең Скандинав төркеменә керә. Норвегиянең кануннары һәм хөкүмәт сәясәте буенча норвег теленең ике «рәсми» формасы бар — букмол (норв. bokmål, китап сөйләме) һәм нюнорск (норв. nynorsk, яңа норвег теле).

Тарихи яктан фарер һәм исланд телләренә якын. Ләкин дат һәм швед телләре йогынтысы нәтиҗәсендә шулай ук бу телләргә якын.

Килешләр — баш килеш, төшем килеше, иялек килеше, юнәлеш килеше.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар

* Норвег-Инглиз сүзлеге (ингл.)
* Норвег теле турында (рус.)
# Дания телеLatinitsada uqu

|  |
| --- |
| Дания теле |
| Үзисем: |
dansk
 |
| Илләр: |
Дания, Гренландия,Алмания, Фарер утраулары
 |
| Рәсми халәт: |
Дания, Европа берлеге
 |
| Күзәтүдә тора: | Dansk Sprognævn |
| Сөйләшүчеләр саны: | 5,7 миллион. |
| Дәрәҗә: |
2-4 (исәпләү методикасына бәйле)
 |
| Халәт: | иминлектә[d] |
|  Классификация |
| Төркем: | ??? |
| Язу: | латин язуы[d] |
| Тел кодлары |
| ГОСТ 7.75–97: | дат 178 |
| ISO 639-1: | da |
| ISO 639-2: | dan |
| ISO 639-3: | dan |

**Дания теле́** (*dansk*) — даниялеләрнең теле. Скандинавия телләренең берсе. Даниядә, Алманиядә киң таралган. Сөйләшүчеләр саны — якынча 5,7 миллион кеше.

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Киң таралган телләр исемлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* Датча иң катлаулы сүз
# Швед теле

|  |
| --- |
| Швед теле |
| Үзисем: |
svenska
 |
| Илләр: |
Швеция, Финляндия
 |
| Төбәкләр: |
Төньяк Европа
 |
| Рәсми халәт: |
Швеция, Финляндия, Европа Берлеге
 |
| Күзәтүдә тора: | Шведский Совет по языковой политике[d], Швед академиясе[d] һәм Институт исконных языков Финляндии[d] |
| Сөйләшүчеләр саны: | ~ 9 млн. |
| Дәрәҗә: |
89
 |
|  Классификация |
| Төркем: |

Һинд-аурупа телләре
Герман тармагы
Скандинавия төркеме
Континенталь төркемчә |
| Язу: | латин язуы[d] һәм шведский алфавит[d] |
| Тел кодлары |
| ГОСТ 7.75–97: | шве 805 |
| ISO 639-1: | sv |
| ISO 639-2: | swe |
| ISO 639-3: | swe |

**Швед теле** (швед. *svenska*) — шведлар сөйләшкән тел. Төньяк герман телләренә карый. Финляндия һәм Швециядә рәсми тел. Сөйләшүчеләр саны 10 миллион тирәсе. Швециядән һәм Финляндиядән тыш швед теле курсларында өйрәнүче якынча 40 000 актив укучы бар.

Швед теле норвег теле һәм дат теле белән үзара аңлаешлы, гәрчә үзара аңлаешлылык дәрәҗәсе күбесенчә сөйләшүченең диалектына һәм акцентына бәйле. Тонда, акцентта һәм интонациядә аермага күрә язма норвег теле һәм дат теле швед теле сөйләшүчеләре тарафыннан гадәттә яхшырак аңлашыла.

Швед теле борынгы скандинав теленнән килеп чыккан.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Киң таралган телләр исемлеге

## Сылтамалар

* Швед телен өйрәнү (ингл.)
# Нидерланд теле

|  |
| --- |
| Нидерланд теле |
| Үзисем: |
Nederlands
 |
| Илләр: |
Нидерланд, Бельгия, Суринам, Нидерланд Антил утраулары, Аруба
 |
| Төбәкләр: |
бөтен дөнья
 |
| Күзәтүдә тора: | Нидерланд теле берлеге[d] |
| Сөйләшүчеләр саны: | 22 млн |
| Дәрәҗә: |
37–48
 |
|  Классификация |
| Төркем: | ??? |
| Язу: | нидерландский алфавит[d], нидерландский шрифт Брайля[d] һәм Голландский восьмиточечный шрифт Брайля[d] |
| Тел кодлары |
| ГОСТ 7.75–97: | нид 495 |
| ISO 639-1: | nl |
| ISO 639-2: | nld һәм dut |
| ISO 639-3: | nld |

**Нидерланд теле** (*de Nederlandse taal, het Nederlands* нидерландча ) — нидерландлыларның һәм фламандларның милли телләре. Герман телләре төркеменә карый.

Тел латин әлифбасына нигезләнгән.

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Киң таралган телләр исемлеге
* Википедияләр исемлеге

## Сылтамалар

*
* Инглиз теллеләр өчен нидерланд теле (Wikibooks)
* Dutch 101 Learn Dutch online

Бу тел турында мәкалә төпчеге.
Сез, аны тулыландырып, проектка булыша аласыз.Бу калып-хәбәрнамә "type=stub" параметрын дөрес кулланмый, төзәтергә кирәк.
# Кояш сәгате

Соловецкий монастырендә дивар (вертикаль) кояш сәгате. Фотога төшерү вакыты Мәскәү вакыты буенча 13:40.
 Алла Анасының Райфа монастырендәге оригиналь кояш сәгате.
 Кояш сәгате. 640-650 еллар, Музей экспонаты, Звартнотс,Әрмәнстан.
**Кояш сәгате** - вакытны, аның гномоннан күләгә озынлыгы һәм циферблат йөреше үзгәрүе буенча, үлчәү өчен җайланма. Бу сәгатьнең барлыкка килүе, кешенең кояш күләгәсенең озынлыгы һәм кайда торганлыгының теге-бу предметлар һәм кояшның күктәге торышы белән бәйләнешенә төшенү мизгеле белән бәйле.

 Тыйган шәһәрдәге экватор кояш сәгате.
 Төньяк ярымшар өчен экваториаль кояш сәгате.
# Күк экваторы

Күк экваторының эклиптика яссылыгына авышлык почмагы 23°26' тәшкил итә
**Күк экваторы** — күк сферасының зур түгәрәге, аның яссылыгы дөнья күчәренә перпендикуляр һәм Җир экваторы яссылыгы белән туры килә. Күк экваторы күк сферасын ике ярымшарга бүлә: түбәсе төньяк полюста урнашкан *төньяк ярымшар* һәм түбәсе дөньяның көньяк полюсында булган *көньяк ярымшар*.

Экватор һәм эклиптика язгы һәм көзге көн-төн тигезлеге нокталарында кисешәләр, ләкин экватор яссылыгы Җир күчәренең прецессиясе аркасында үз урынын үзгәртә, һәм бу нокталар 26 000 еллык период белән хәрәкәт итәләр. Экватор һәм эклиптика яссылыклары арасындагы почмак 23°26' тәшкил итә, ул соңгы 5 миллион елда прецессия аркасында 22,0° тан 24,5° ка кадәр үзгәргән.
2010 елгы Астрономик Альманах буенча, экватор һәм эклиптика арасындагы почмак якынча түбәндәге формула белән тасвирлана:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

монда *T* — J2000.0 эпохыннан бирле үткән гасырлар саны. Бу формула берничә гасырлык чор өчен генә җитәрлек төгәл.
Күк экваторы беренче һәм икенче экваториаль күк координаталар системаларының нигезе булып тора. Икенче координата — беренче экваториаль координата системасы өчен сәгать почмагы, ул күк экваторы һәм күк меридианы кисешү ноктасыннан үлчәнә, яки икенче экваториаль координата системасы өчен туры калкулык (географик озынлыкның аналогы) — язгы көн-төн тигезлеге нокталаренән үлчәнә. Ничек кенә булмасын, күк экваторындагы барлык нокталарның да авышлыгы нульгә тигез, ягъни күк экваторындагы теләсә нинди ноктаны Җирнең теләсә нинди ноктасенән күзәтергә мөмкин.

Күк экваторы үтә торган йолдызлыклар экваториаль йолдызлыклар дип атала. J2000.0 чорына карата экваториаль йолдызлыклар исемлеге түбәндәгечә:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Балыклар
* Кит
* Үгезбозау
* Эридан
* Орион
 | * Сыңармөгөз
* Кече эт
* Гидра
* Секстант
* Арыслан
 | * Кыз
* Елан
* Змееносец
* Бөркет
* Сукояр
 |

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* \* Сурдин В.Г.. Небесный экватор. *Глоссарий Astronet.ru*. Астронет. 2013-10-02 тикшерелгән.
# Кояш системасы

| Кояш системасы |
| --- |
|  |
| Урын | Рукав Ориона[d] |
| Чикләре | Оорт болыты һәм һелиопауз[d] |
|  |
| Ана җисем | Стрелец A\*[d] |
| Масса | 1,0014 M☉ |
| Диаметры | 79 а.б. һәм 0,00124861704 яктылык елы |
| Нинди вики-проектка керә | Проект:Солнечная система[d], Проект:Астрономические объекты[d] һәм Википедия:Проект:Астрономия |
|  Кояш системасы Викиҗыентыкта |

**Кояш системасы** — Кояш йолдызы һәм аның тирәсендә әйләнә торган табигый галәми объектлар белән планеталар системасы.

Кояш системасының Кояштан тыш объектларының төп массасы сигез аерым планетада була. Алар эклиптика яссылыкта түгәрәккә якын орбиталар буенча хәрәкәт итәләр. Дүрт кечерәк эчке планета: Меркурий, Чулпан, Җир һәм Марс (җирсыман планеталар) гомумән силикатлардан һәм металлардан гыйбарәт була. Дүрт зуррак тышкы планета: Юпитер, Сатурн, Уран һәм Нептун (зур газлы планеталар) төп өлешендә водородтан һәм гелийдан гыйбарәт була һәм җирсыман планеталардан күпкә авыррак.

Кояш системасында кече җисемнәр белән ике өлкә бар. Марс һәм Юпитер арасындагы астероидлар поясы составы буенча җирсыман планеталарга охшаш, чөнки силикатлардан һәм металлардан тора. Астероидлар поясы иң эре объектлары Церера, Паллада һәм Юнона була. Нептун арты объектлары каткан су, аммиак һәм метаннан гыйбарәт. Иң эреләре — Плутон, Седна, Хаумеа, Макемаке һәм Эрида. Меңнәрчә кече җисемнәр өстенә бу ике өлкәдә башка төрле кече җисемнәр төркемнәре (кометалар, метеороидлар һәм галәми тузан) Кояш системасында урын алмаштыралар.

Сигездән алты планетада һәм өч кәрлә планетада иярченнәр бар. Һәрбер тышкы планетада тузанлы һәм кисәкчәләрле боҗралар бар.

Кояш системасы Киек Каз Юлы галактикасы эченә керә.

## Искәрмәләр

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.