Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Акулалар

| Акулалар |
| --- |
|  |
| Халыкара фәнни исем | Selachimorpha Джозеф С. Нельсон, 1984 |
| Таксономик ранг | өстәртип[d] |
| Югарырак таксон | Neoselachii[d] |
| Коллаж |  |
| Шушы чыганакларда тасвирлана | Зур совет энциклопедиясе (1926-1947)[d], Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге[d], Классик антик чор турында практик белем энциклопедиясе[d], Гуцзинь тушу цзичэн[d], Мейер энциклопедик сүзлеге (1888-1889)[d], Брокгауз һәм Ефронның кече энциклопедик сүзлеге[d], Отто фәнни энциклопедиясе[d], Британ энциклопедиясенең XI басмасы (1910-1911)[d] һәм Домашняя энциклопедия, или Словарь фактов и полезных знаний[d] |
| Башлану вакыты | 425000 тысячелетие до н. э. |
| Нәрсәнең чыганагы | shark liver oil[d] һәм sharkskin[d] |
| Туры килүче исемлек | список акул[d] |
|  **Акулалар**  Викиҗыентыкта |

**Аку́лалар** (лат. *Selachii*) — торпедосыман озынча тәнле, күпсанлы тешле, эре һәм уртача зурлыктагы балыклар өсотряды. Скатлар белән балыкларның кимерчәкләр классын (Chondrichthyes) тәшкил итәләр. Ерткыч балыклар арасында иң киң таралганы.

«Акула» (hákall) сүзе борынгы исланд теленнән кергән. Иң борынгы акулалар 420-450 млн. ел элек пәйда булалар.

250 төр акуланың 50 төре кеше өчен куркыныч. Кеше өчен куркынычлы: юлбарыс-акула, ак акула, сирәгрәк башка төрләре.

Иң зурлары – гигант акула (15 м га кадәр) һәм китсыман акула (20 м га кадәр),— суны саңаклары аша сөзеп, вак планктон организмнар белән тукланалар; кеше өчен куркынычлы түгел. Башка акулалар балыклар белән тукланалар, еш кына кораблар артыннан ташландыкларны чүпләп баралар. Иң кечкенә акула Etmopterus perryi, буйга 17 сантиметрга җитә.

29 төренең кешегә һөҗүм итү очраклары теркәлгән. Шунысы кызык: акуланың иң зур төренә караучы кит акуласы (10-15 метр) планктон белән генә туклана. Иң куркынычы – озынлыгы 11 метрга кадәр җитүче ак акула.

Россия территориаль сулары Кара диңгез һәм Япон диңгезендә катран-акуланы (озынлыгы 1 м га кадәр) аулыйлар.

Барлык акулалар диңгездә яши, тропикларның төче суларына бары тик аерым вәкилләре генә йөзеп керә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

*  сылтама)
* БИОЛОГИЯ. В.Б. Захаров, Н.И. Сонин(үле сылтама)

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
# Урта гасырлар

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)

| Урта гасырлар |
| --- |
|  |
| Урын | Европа |
| Әүвәлгесе | Борынгы дөнья һәм поздняя античность[d] |
| Киләсе | Ренессанс[d], Яңа вакыт һәм Великие географические открытия[d] |
| Башлану вакыты | 476 |
| Тәмамла(н)у вакыты | 1500 |
| Кайда өйрәнелә | медиевистика[d], урта гасырлар тарихы[d] һәм урта гасырлар археологиясе[d] |
| WordLift сылтамасы | data.thenextweb.com/tnw/entity/middle\_ages |
| Аталуы | Mittelalter |
|  Урта гасырлар Викиҗыентыкта |

1328 елда Европа харитасы
**Урта́ гасырла́р** (*Урта гасыр*, лат. *medіum aevum*) — Борынгы дөньядан соң һәм Яңа вакытка кадәр булган тарих чоры. Урта гасырларның башы V гасырда Көнбатыш Рим империясе җимерелүе белән билгеләнә. Урта гасырларның ахыры турында исә тарихчыларның уртак фикере юк. Версияләр арасында Константинопольны алу (1453), Американы ачу (1492), Реформация башлануы (1517), Инглиз инкыйлабы башлану (1640) кебек вакыйгалар әйтелә. Шулай ук бу чорда яңа империя — Госманлы империясе (1299) барлыкка килә. Бу дәүләт куәтле чагында өч кыйтганы (Европа, Азия һәм Африка) иңләп алган.

## Чыганаклар

Урта гасырлар чоры буенча чыганаклар биш төргә бүленә:

1. табигый-географик;
2. этнографик;
3. матди (әйбер) чыганаклары;
4. рәсемле-нәфис (архитектура, рәсем сәнгате, скульптура, кулланма сәнгать)
5. язма.

Язма чыганаклар, үз чиратында, түбәндәге төркемнәргә бүленә:

1. нарратив, ягъни тарихи хикәятләр (анналлар, хроникалар, биографияләр, шәҗәрәләр һ.б.), агиография язмалары, эпистоляр язмалар, вәгазьләр һәм нәсыйхәтләр, фәнни һәм матур әдәбият;
2. документаль;
3. кануни.

## Искәрмәләр

**Башка телле бүлектә тулырак мәкалә бар: Middle Ages (ингл.)**Сез тәрҗемә ярдәме белән бу мәкаләне язып бетереп проектка ярдәм итә аласыз.
**Башка телле бүлектә тулырак мәкалә бар: Средние века (рус.)**Сез тәрҗемә ярдәме белән бу мәкаләне язып бетереп проектка ярдәм итә аласыз.
# Мәгърифәтчелек чоры

Дени Дидро һәм Жан Д’Аламбер әзерләгән энциклопедиянең баш бите
Рене Декарт бастырган «Ысул турында төшенүләр».
**Мәгърифәтчелек чоры** — Европа мәдәнияте тарихында төп чорларының берсе, фәнни, фәлсәфи һәм иҗтимагый фикер үсеше белән бәйле. Бу интеллектуаль хәрәкәтенең нигезендә рационализм һәм ирекле фикерләү төшенчәләре ята.

Франция мәгърифәтчеләре тәэсире аеруча көчле була. Бу принциплары АКШның бәйсезлек декларациясе, французларның Кеше һәм ватандаш декларациясе нигезен булдыра.

Бу чорның интеллектуаль хәрәкәте Европа һәм Америка җәмгыятьләренең этикасы һәм иҗтимагый тормышларындагы үзгәрешләренә зур тәэсир булдыра:

* Европа илләренең Америкадагы колонистлары үзләрен милләт дип күрә һәм үз милли бәйсезлеге өчен көрәшен башлый,
* коллыкны юк итүгә каршы хәрәкәт барлыкка килә,
* кеше хокуклары төшенчәсе формалаша.
* аксөякләрнең (рус. *аристократия*) авторитеты кыйшая
* чиркәүнең иҗтимагый һәм интеллектуаль мохитләргә, сәнгать һәм күңел ачу кебек мәдәни тормышка тәэсирен киметә.
# Джулиан Һаксли

| Джулиан Һаксли |
| --- |
|  Джулиан Һаксли, 1964 ел |
| Туган телендәге исеме | ингл. *Julian Huxley* |
| Туган | 22 июнь 1887(1887-06-22)[…] Лондон, Бөекбритания һәм Ирландиянең берләшкән корольлеге[d] |
| Үлгән | 14 февраль 1975(1975-02-14)[…] (87 яшь) Лондон, Бөекбритания |
| Күмү урыны | Голдерс-Грин[d] |
| Ватандашлыгы |  Бөекбритания  Бөекбритания һәм Ирландиянең берләшкән корольлеге[d] |
| Әлма-матер | Баллиол көллияте[d] һәм Итон көллияте[d] |
| Һөнәре | эволюционист, этолог, язучы, профессор, фәлсәфәче, физиолог, биолог, кинорежиссёр, ботаника коллекционеры, зоолог |
| Эш бирүче | Райс университеты[d] һәм Лондон король көллияте[d] |
| Җефет | Juliette Huxley[d] |
| Балалар | Anthony Huxley[d] һәм Фрэнсис Хаксли[d] |
| Ата-ана | * Леонард Һаксли[d] (әти)
* Julia Huxley[d] (әни)
 |
| Кардәшләр | Олдос Хаксли[d], Эндрю Филдинг Хаксли[d], [Noel] Trevenen Huxley һәм Margaret Arnold Huxley[d] |
| Катнашкан сугышлар/алышлар | Беренче бөтендөнья сугышы |
| Бүләк һәм премияләре | Дарвин бүләге |
| Хәрби дәрәҗә | икенче лейтенант[d] |
|  |
| Фән өлкәсе: | биология, трансгуманизм[d], эволюцион биология[d], эмбриология һәм фәлсәфә |
| Эш урыны: | Райс университеты[d] һәм Лондон король көллияте[d] |
| Известен как: | Эволюциянең синтетик тәгълиматын төзүчеләрнең берсе, ЮНЕСКО беренче генераль директоры, Бөтендөнья кыргый табигать фондына нигез салучыларның берсе |
|  **Джулиан Һаксли**  Викиҗыентыкта |

**Джулиан Сорелл Һаксли** (ингл. *Sir Julian Sorell Huxley*, 22 июнь 1887— 14 февраль 1975) — инглиз биологы, эволюционист һәм гуманист, сәясәтче. Эволюциянең синтетик тәгълиматын төзүчеләрнең берсе, ЮНЕСКО беренче генераль директоры, бу оешманы барлыкка китерүдә төп рольне уйнаучы шәхесләрнең берсе, Бөтендөнья кыргый табигать фондына нигез салучыларның берсе

## Тормыш юлы

Джулиан – борынгы Һаксли нәселенең вәкиле. Ул үзе биолог Томас Һакслиның оныгы; энесе – танылган инглиз язучысы Олдос Һаксли, абыйсы – Нобель бүләге иясе Эндрю Һаксли.

Томас Һаксли оныгы Джулиан белән. 1893 ел
Оксфорд университетының Бейллиол-көллиятен тәмамлый, аннары шунда 1910-1912 елларда зоологиядән лекцияләр укый.

1956 елда Патша җәмгыятенең Дарвин медале белән бүләкләнә. 1958 елда рыцарь дәрәҗәсенә лаек була.

## Шәхси карашлар

Джулиан Һаксли һуманизм кыйммәтләрен тарату өчен күп хезмәт куя, чыгышлар ясый. Ул төрле һуманизм оешмаларында әгъза була, шул исәптән, Халыкара һуманизм һәм этика берлегендә әгъзалык итә.  Эйнштейн, Томас Манн һәм Джон Дьюи белән бергә Нью-Йоркның Беренче һуманистик җәмгыятендә җитәкчелек итә.

## Фәнгә керткән өлеш

Эволюциянең синтетик теориясе
Джулиан Һаксли эволюциянең синтетик тәгълиматын барлыкка китерүдә зур роль уйный, моннан тыш, аны популярлаштыруга да зур өлеш кертә.

Терминнар
Хәзерге фән куллана торган берничә истилахны Джулиан Һаксли уйлап тапкан:

* Ритуаллашу, 1914.
* Этник төркем, 1936.
* Клин, 1938.
* Морф, 1942.
* Клада, 1957.
* Трансһуманизм, 1957.
* Града, 1959.

## Искәрмәләр
# Архейләр

| Архейләр |
| --- |
|  |
| Халыкара фәнни исем | Archaea Карл Вёзе, Отто Кандлер & Mark Wheelis, 1990 |
| Таксономик ранг | домен |
| Югарырак таксон | биота[d] |
| Таксономик төр | Methanobacterium[d] |
| Башлану вакыты | **Ошибка Lua в Модуль:RomanNumber на строке 10: assertion failed!.** |
|  **Архейләр**  Викиҗыентыкта |

**Архебактерияләр** яки **Архейлар** (лат. *Archaea*) — хәзер яши торган прокариотларның һәм башка барлык тере организмнарның иң борынгыларыннан берсе. Археи Җир шарында 3 млрд еллар элегрәк барлыкка килгәннәр дип санала.

Барлыгы архебактерияләрнең 40 тан артык төре бар. Аларны физиологик, экологик үзенчәлекләр, матдәләр алмашының типлары буенча аералар.

Архебактерияләр арасында иң билгелесе — метан барлыкка китерүче бактерияләр, ягъни метанобактерияләр. Алар, матдәләр алмашы нәтиҗәсендә, янучан метан газын бүлеп чыгаралар. Җир йөзендәге барлык метанны (ел саен 5—108 т) прокариотларның фәкать шушы төркеме генә барлыкка китерә.

Метан хасил итүче архебактерияләр бөтенләй кислородсыз (анаэроб) шартларда: су баскан җирләрдә, сазлыкларда, сулык ләмендә, чистарту корылмаларында, күшәүче хайваннарның кырыккартасында гына тереклек итәләр.

Архебактерияләргә кайбер күкерт бактерияләре керә. Алар, күкерт һәм аның неорганик кушылмаларын оксидлаштырып, сульфат кислотасын барлыкка китерәләр һәм шуның арка­сында таш һәм бетон корылмалар җимерелүенә, металлар коррозиясенә һ. б. га сәбәп булырга мөмкин. Алар күзәнәкләрдә күкерт тупларга сәләтле, күкерт чыганаклары барлыкка килү шушы бактерияләр эшчәнлегенә бәйле. Архебактерияләр табигатьтә күкерт әйләнешендә актив катнашалар.

## Искәрмәләр

## Кулланылган чыганаклар

*Захаров В.Б., Сонин Н.И.* Биология.Тере организмнарның күптөрлелеге = Биология. Многообразие живых организмов. / Сонин Н.И.. — 7-нче басма. — М: Дрофа, 2003. — ISBN 5-7107-8300-5.

## Шулай ук карагыз

* Бактерияләр
* Протистлар
# Эукариотлар

| Эукариотлар |
| --- |
|  |
| ХФӘ билгесе | ˈjukɛɚiˈɑtə |
| Халыкара фәнни исем | Eukaryota Chatton, 1925 |
| Таксономик ранг | домен һәм өспатшалык[d] |
| Югарырак таксон | Клеточные[d] |
| Таксонның халык атамасы | 真核域, eukarionty, organizmy eukariotyczne, organizmy jądrowe, jądrowce, karionty, karioty, eukaryote һәм evkarionti |
| Заман диапазоны башы | палеопротерозой[d] |
| Башлану вакыты | **Ошибка Lua в Модуль:RomanNumber на строке 10: assertion failed!.** |
|  |
| AlgaeBase URL | algaebase.org/browse/taxonomy/detail/?taxonid=86701 |
|  Эукариотлар Викиҗыентыкта |

**Эукариотлар** яки **төшлеләр** (лат. *Eucaryota*) — тере организмнарның бер өспатшалыгы. Эукариотларның төп үзенчәлеге — күзәнәк составында төш булу.

Төшлеләргә бактерияләрдән һәм архейлардан кала барлык организмнар керә.

## Патшалыклар

* Хайваннар
* Үсемлекләр
* Гөмбәләр
* Иң гади төзелешлеләр

## Күзәнәк төзелеше

1. Төшчек
2. Төш
3. Рибосома
4. Везикула
5. Кытыршы эндоплазматик челтәр
6. Гольджи аппараты
7. Күзәнәк тышчасы
8. Шома эндоплазматик челтәр
9. Митохондрия
10. Вакуоль
11. Гиалоплазма
12. Лизосома
13. Центриоль

Үсемлек күзәнәкләрендә шулай ук хлорофилл туплаган хлоропластлар һәм башка пластидлар да бар.

Күзәнәк органоидлары төзелеше буенча 3 төргә бүленә:

**Икемембаналылар:** төш, митохондрия, пластидлар(хлоропластлар, хромопластлар, лейкопластлар, һ.б.);

**Бермембаналылар:** эндоплазматик челтәр, Гольджи аппараты, лизосомалар, вакуоль;

**Мембранасызлар:** рибосома, центриоль.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Төшсезләр
# Төш

| Төш |
| --- |
|  |
| Кайда өйрәнелә | кариология[d] |
| Тәэсир итешә | anti-nuclear antibody[d] |
|  Төш Викиҗыентыкта |

**Төш** — эукариот күзәнәкләренең иң эре һәм әһәмиятле өлеше (бүгенге көндә органоид булып саналмый, чөнки күзәнәкнең бүленүе вакытында юкка чыга). Төш - ике мембраналы структура, аның гадәттә бер яки берничә төшчеге була, төшнең төп функциясе - нәселдәнлек мәгълүматын эшкәртү һәм саклау, бу информация төштә хромосомаларда нуклеин кислотасы молекулалары белән шифрланган.

## Төзелеше

### Төш тышчыгы

Төш тышчыгы, төшнең матдәләрен цитоплазмадан аерып торган, тышкы һәм эчке мембранадан төзелгән. Һәр мембрана ике кат липидлардан тора. Эчке һәм тышкы мембрана арасындагы бушлык перинуклеар бушлык дип атала, ул эндоплазматик челтәрт бушлыгы белән тоташкан.

Тышкы мембрана шулай ук эндоплазматик челтәр белән тоташкан, аның өстендә кытыршы эндоплазматик челтәр өстендә сыман рибосомалар очрый. Эчке мембранага төшкә форма биргән, аңа хромосомлар тоташатырган һәм башка аксымнар тоташкан.

Эчке һәм тышкы мембрана бер берсе белән аксымнардан төзелгән тишекләр белән бәйләнгән. бу тишекләр аша төш һәм цитоплазма арасында бертуктаусыз матдәләр алмашынуы бара(аксымнар, нуклеин кислоталары, су һ.б.).

### Хромосомалар

Күзәнәкнең нәселдәнлек информациясе күбесенчә төштә, дезоксирибонукленин кслоталарыннан төзелгән җеп формасындагы, хроматин молекулаларында саклана. Хроматин молекулаларын яктылык микроскобында интерфаза чорында күреп булмый, ләкин, күзәнәк митоз чорына кергәч, хроматин аксымнар(мәсәлән гистоннар) белән тоташып спиралләшә һәм микроскопта күренә башлый, бу структура хромосома дип атала.

### Төшчек

Төшчек - төштә урнашкан кечкенә формалы тәнчек, интерфаза чорында гына очрый. Төшчек хромосомаларның рибонкулеин кислоталары информациясе сакланган урыныннан, рибонукленин кислоталарыннан һәм аксымнардан төзелгән, төп функциясе - рибосомаларның рибонуклеин кислоталарыннан төзелгән зур һәм бәләкәй өлешләренең синтезы(рРНК).

### Нуклеоплазма

Нуклеоплазма - төш эчендә урнашкан сыеклык, аңа кергән матдәләр: нуклеотидлар, аксымнар, мәсәлән ферментлар һәм гистоннар, су, майлар, углеводлар, минераль матдәләр.

## Шулай ук карагыз

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)
* Тематик төркемнәрне куярга
* Мәкаләне викиләштерергә
* Мәкаләдәге фактларны тикшерергә
* Рәсемнәр өстәргә

**Әлеге мәкаләдә мәгълүмат чыганаклары күрсәтелмәгән.**Мәгълүматны тикшерү җиңел булырга тиеш, башка очракта ул, шик астына куелып, бетерелергә мөмкин.
Сез, мәкаләне төзәтеп, абруйлы чыганакларга сылтамалар куя аласыз.
# Эрнст Һеккел

| Эрнст Геккель |
| --- |
|  |
| Туган телендәге исеме | Эрнст Генрих Геккель |
| Туган | 16 февраль 1834(1834-02-16) Потсдам, Пруссия |
| Үлгән | 9 август 1919(1919-08-09) (85 яшь) Йена, Германия |
| Милләт | немец |
| Ватандашлыгы |  Алман империясе  Веймар җөмһүрияте  Пруссия кыйраллыгы[d] |
| Әлма-матер | Фридрих Вилһелм үнивирситите[d] һәм HU Berlin |
| Һөнәре | галим һәм фәлсәфәче |
| Эш бирүче | Ена үнивирситите[d] |
| Җефет | Anna Sethe[d] һәм Agnes Huschke[d] |
| Балалар | Walter Haeckel[d] һәм Elisabeth Haeckel[d] |
| Ата-ана | * Carl Haeckel[d] (әти)
 |
| Гыйльми дәрәҗә: | докторлык дәрәҗәсе[d] |
|  |
|  **Эрнст Геккель**  Викиҗыентыкта |

**Эрнст Ге́нрих Фили́пп А́вгуст Ге́ккель** (алман. *Ernst Heinrich Philipp August Haeckel*; 16 февраль, 1834, Потсдам — 9 август, 1919, Йена) — алман табигать фәннәре белгече һәм фәлсәфәчесе. Экология төшенчәсен гамәлгә кертүче.

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)
# ТереклекLatinitsada uqu

| Тереклек |
| --- |
|  |
| Дәвамлыгы: 5 минут и 47 секунд5:47 |
| Нәрсәнең сәбәбе | әлегә билгеле түгел[d] |
| Кайда өйрәнелә | тереклек турында фәннәр[d] һәм биология |
| Нинди веб-биттә тасвирланган | baike.sogou.com/v101896393.htm |
| Һәштәге | life |
| Нинди вики-проектка керә | Проект:Фән, Википедия:Проект:Биология, Проект:Табигать[d], Википедия:Проект:Мәдәният, Проект:Философия/Этика[d], Проект:Фәлсәфә[d], Проект:Палеонтология[d], Проект:Таксономия[d], Проект:Хайваннар[d], Портал:Микробиология, Проект:Ботаника[d], Проект:Микология[d], Проект:Суүсемнәр[d] һәм Проект:Диңгез биологиясе[d] |
| Моңа өлешчә туры килә | реальная жизнь[d] |
|  Тереклек Викиҗыентыкта |

Биологик классификацияның төп сигез таксономик рангы.
**Тереклек** (шулай ук Биота) - биологик процесслары булган һәм булмаган объектларны аеручы үзенчәлек, биология фәне тарафыннан өйрәнелә.

## Төркемнәре

Тереклекне гадәттә астагы зур төркемнәргә бүләләр:

* тереклекнең күзәнәксез формасы (вируслар)
* Күзәнәкле организмнар:
	+ Бактерияләр
	+ Архебактерияләр
	+ Эукариотлар
	+ Протистлар
	+ Гөмбәләр
	+ Үсемлекләр
	+ Хайваннар

## Шулай ук карагыз

* Биотөрлелек
* Тормыш
* Гомер
* Яшәү

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Kauffman, Stuart. The Adjacent Possible: A Talk with Stuart Kauffman
* Walker, Martin G. *LIFE! Why We Exist...And What We Must Do to Survive*  2011 елның 24 июль көнендә архивланган Dog Ear Publishing, 2006, ISBN 1-59858-243-7

## Сылтамалар

* Wikispecies – a free directory of life
* "The Adjacent Possible: A Talk with Stuart Kauffman"
* Stanford Encyclopedia of Philosophy entry
* Life under extreme conditions  2007 елның 4 октябрь көнендә архивланган An in depth look at how life can form under the most extreme conditions and circumstaces.
# Зоология

| Зоология |
| --- |
|  |
|  |
| Кыскача исем | Zool. |
| Өйрәнелгән тармак | хайваннар |
| Кыскарулар җәдвәле аббревиатурасы | Zool. һәм zoo. |
|  Зоология Викиҗыентыкта |

**Зоология** (бор. грек.  *хайваннар фәне*) - хайваннар патшалыгы вәкилләрен өйрәнә торган фән, биологиянең төп бүлекләренең берсе. Галимнәре *зоологлар* дип атала. Хәзер хайваннарның ике миллион төре билгеле. Аларны берничә йөз сыйныфка һәм егерме типка бүләләр. Һәм һәрвакыт яңа төрләр ачыла.

## Зоология бүлекләре

Зоология үзе дә берничә өлешкә бүленә:

* этология - хайваннарның тәрбияләнүен өйрәнә торган фән
* хайваннарның аерым классификацион төркемнәрен өйрәнгән фәннәр:
	+ ихтиология - балыклар өссыйныфының вәкилләрен өйрәнә
	+ энтомология - бөҗәкләрне өйрәнә
		- Одонатология - чикерткәләр тәртибенең вәкилләрен өйрәнә
	+ мамология - имезүчеләрне өйрәнә
		- антропология - кешене өйрәнә
	+ орнитология - кошларны өйрәнә
	+ малакология - моллюскларны өйрәнә
	+ герпетология - сөйрәлүчеләрне өйрәнә
* ветеринария - медицина һәм биология арасында гыйлем
* фаунистика
* зоогеография **һ.б.**

## Зоология тарихы

Аристотель (384-322 б.э.к.)
Жорж Луи Леклер де Бюффон (1707-1788)
Зоология — борынгы фән. Антик дөнья вакытларында да зоология буенча күзәтүләр үткәрелде. Күп галимнәр, сугыш йөрешләрендә катнашып, алар килгән җирнең фаунасы турында белешмә язганнар.

Беренче хайваннар классификациясен Аристотель тәкъдим иткән. Ул аларны ике зур төркемгә бүлгән: канлыларга һәм кансызларга. Беренче эволюцион теорияне Аристотель ясаган. "Хайваннарның тарихы", "Хайваннарның өлешләре турында", "Хайваннарның күчүе турыда" һ.б. хезмәтләре биологиянең үсешүенә нык тәэсир иткән. 500ләп хайваннарның төрләре турында белешмә биргән, тавык йомырткасында организм үсүен күзәткән, акулаларның күбәюен өйрәнгән. Аристотель "Хайваннар баскычын" - хайваннарның кыенлыгы буенча төзелгән классификацияне - уйлап тапкан. Бу баскыч Аристотельдән соңрак галимнәр белән дә кулланылган; аңа яңа катлар кушканнар (мәсәлән, фәрештәләр һәм архфәрештәләр өчен)
1749 елда Жорж Луи Леклер де Бюффон бөтен тормышының хезмәтен - "Табигый тарих"ын яза башлаган. Бу хезмәттә ул хайваннарның охшашлыгын дәллиләгән.

Карл Линней (1707-1778)
Карл Линнейның бүгенге көн биологик классификация системасына нигез салуы зоологиягә нык тәэсир иткән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук кара

* Ботаника
* Фауна
* Хайваннар
# Күплек теориясе

| Күплек теориясе |
| --- |
|  |
| Өйрәнелгән тармак | күплек[d] |
| Ачучы яки уйлап табучы | Георг Кантор[d] |
| Нинди вики-проектка керә | Проект:Математика[d] |
|  Күплек теориясе Викиҗыентыкта |

**Күплек теориясе** — күплекләрнең гомуми үзлекләрен өйрәнүче математика бүлеге. Күплек теориясе математикадагы күпчелек юнәлешләрнең нигезендә ята.

## Төп төшенчәләр

Күпчелек теориясе нигезендә *күплек* һәм *элементы булу* сыман беренчел төшенчәләр ята. Чыгарылма төшенчәләр арасында иң мөһимнәре түбәндәгеләр:

* *Буш күплек*;
* *Күплекчә* һәм *өскүплекчә*;
* *Күплекләр гаиләсе*;
* *Конституента*.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
# Таксономия

| Таксономия |
| --- |
|  |
| Нәрсә нигезендә эшләнгән | биологик таксономия[d] |
| Төп тема | белем тәмсиле[d] |
| Моның каршысы | мерономия[d] |
|  Таксономия Викиҗыентыкта |

**Таксономия** (бор. грек. *τάξις* — рәт, тәртип һәм νόμος — канун) катлаулы оешкан иерархик субъектларны классификацияләү һәм системалаштыру принциплары һәм практикасы турындагы тәгълимат .

1813 елда «таксономия» терминын тәкъдим иткән Швейцария ботанигы Огюстен Декандоль (1778—1841).
Таксономия принциплары күп фәнни өлкәләрдә, биология, география, геология, лингвистика, этнография һәм барлык органик дөньяның төрлелеге объектларын оештыру өчен кулланыла .

## Тарихи мәгълүмат

«Таксономия» термины беренче тапкыр 1813-нче елда үсемлекләр классификациясе белән шөгыльләнгән Огюстен Декандоль тарафыннан тәкъдим ителгән һәм башта биологиядә генә кулланылган. Соңрак, бу термин биологиядә дә, башка белем өлкәләрендә дә, мәсәлән, лингвистика, география һәм геологиядә катлаулы системаларны классификацияләү һәм системалаштыру теориясен аңлату өчен кулланыла башлый .

## Таксономиягә хәзерге карашлар

Математик яктан, таксономия — билгеле бер объектларҗыелмасының агачка охшаган классификация структурасы. Бу структураның өске өлешендә берләштерүче тамыр таксон тора — ул таксономиядәге барлык объектларга кагыла. Тамыр астындагы таксоннар — классификацияләнгән объектларның гомуми җыелмасы бүлекләренә кагыла торган конкрет классификацияләр.

Заманча биологик классификация, мәсәлән, иерархик системадан гыйбарәт, аның нигезендә аерым организмнар (шәхесләр), ә өске өлешендә бер гомуми таксон; нигезе белән очы арасындагы иерархиянең төрле дәрәҗәләрендә таксоннар бар, аларның һәрберсе югарырак дәрәҗәдәге бер һәм бер генә таксонга буйсынган . Таксономиянең иң төп проблемаларының берсе — таксонның яшәү режимын билгеләү .

«Таксономия» һәм «систематика» терминнары синоним буларак еш кулланыла, ләкин катгый мәгънәдә таксономия систематиканың бер өлеше генә . Гадәттә, биологиядә систематика организмнарның төрлелеге һәм алар арасындагы мөнәсәбәтләрне, ә таксономия — классификация принципларын, ысулларын һәм кагыйдәләрен өйрәнүче фән бүлеге буларак аңлатыла . Биологик таксономиянең төп максаты — организмнарның табигый классификациясен булдыруга хезмәт итүче иерархик системасын булдыру .

## Шулай ук карагыз

* XBRL
* Чәчәкле үсемлекләрнең классификациясе
* Филогенетика
* Кладистика
* Халык таксономиясе
* Фольксономия

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Таксономия (теория классификации) // Струнино — Тихорецк. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 25).
* Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — М. : Сов. энциклопедия, 1986. — 831 с. — 100 000 экз.
* . — УДК 574:001.4
* . — УДК 579.8.06

## Сылтамалар

* Тормыш агачы
* Таксономия нәрсә ул? *Лондон табигать тарихы музеенда*(ингл.)