# Социобиология

| Социобиология |
| --- |
| Әһәмиятле кеше | Эдвард Осборн Уилсон[d] |
|  Социобиология Викиҗыентыкта |

**Иҗтимагый биология, социобиология** - берничә фәнни берәмлек кисешкән урында барлыкка килгән дисциплинаара фән. Иҗтимагый биология тере җан ияләренең үзара мөнәсәбәтләрен эволюция барышында үсеш алган өстенлекләр җыелмасы аша аңлатырга тырыша. Бу фән еш кына биология һәм социология тармагы дип санала. Шул ук вакытта, социобиологиянең тикшеренү өлкәсе эволюцион теорияләрне, зоологияне, генетиканы, археологияне һәм башка дисциплиналарны өйрәнү белән кисешә. Иҗтимагый фәннәр эчендә социобиология эволюцион психологиягә якын һәм үз-үзеңне тоту теориясе коралларын куллана.

Бал кортлары - иҗтимагый бөҗәкләр мисалы
Кайвакыт иҗтимагый биологияне биосоциология дип тә атыйлар, бу бик үк дөрес түгел һәм гамәлдәге әдәбиятка һәм дөньяда кабул ителгән терминологиягә туры килми.

## Тарих

Иҗтимагый биология XX гасырның икенче яртысындагы иң бәхәсле һәм каршылыклы фәнни дисциплиналарның берсе булып чыга. Барысы да 1975 елда энтомолог Эдвард Уилсонның *"Социобиология: Яңа синтез"* китабы басылып чыгу белән башлана. Бу китап хайваннарның җәмгыятьтә үз-үзләрен тотышын (беренче чиратта кырмыскалар мисалында, чөнки бу Уилсонның белгечлеге), мәсәлән, альтруизм, агрессия һәм башкаларны эволюцион механизмнарны аша аңлатуның беренче омтылышы була. Бу китапның соңгы бүлеге генә кеше тәртибенә багышлана. Соңрак Уилсон *"Кеше табигате турында* " (кеше тәртибе турындагы социобиология) китабын яза. Бу китап авторга Пулитцер премиясен китерә.

## Социобиологик теория

Кешелекнең социобиологик теориясе генетик-мәдәни эволюция теориясенә, ягъни кеше үсеше кире элемтә контурына таяна, дигән фикергә нигезләнгән. Кайбер җәмгыятьләр исән кала, кайберләре юкка чыга, һәм табигый сайланыш индивидуаль, җенси һәм төркем дәрәҗәләрендә бара.

Иҗтимагый биологлар кешеләрнең үз-үзләрен тотышын, хайваннарныкын кебек үк, табигый сайланыш нәтиҗәсе буларак аңлатып була дип саныйлар. Эволюцион теориянең, аеруча табигый сайланыш төшенчәсенең кулланылышы тәнкыйтькә дучар була, чөнки кешенең үз-үзен тотышында өстенлек итүче көч дип мәдәният санала.

Хәзерге социобиологиядә мәдәниятне эволюцион теория ягыннан карарга омтылучы алымнар (Икеләтә мирас теориясе (DIT) яки ген-мәдәният коэволюциясе теориясе) бар. Кавалли-Сфорца һәм Бойд-Ричерсон мәдәни үзенчәлекләрнең мирас итеп алынуына карата эволюцион биология моделен кулланалар. Бу тикшеренүләр мәдәни мирас (cultural transmission) теориясенең нигезе.

Иҗтимагый биологлар хайваннарның үз-үзләрен тотышын табигый сайланыш басымы нәтиҗәсендә барлыкка килүен аңлату өчен рациональ аңлатма табарга тырышалар. Ләкин индивидуаль нәселдәнлек өстенлекләре һәрвакыт хайваннарның җәмгыятьтәге үз-үзләрен тотышлары үрнәкләренең барлыкка килүен аңлата алмый. Эволюция шулай ук төркем сайланышы аша да бара. Төркем сайланышы өчен җаваплы механизмнар уен теориясе методологиясе ярдәмендә аңлатыла. Төркем сайланышы альтруистистик үрнәкләрнең барлыкка килүен табигый сайланыш аша аңлата ала. Җәмгыятьтә хайваннарның үз-үзләренен тотышы билгеле бер эволюцион яктан тотрыклы стратегия эзләүгә нигезләнгән социобиологик гипотеза буларак кабул ителә.

## Танылган социобиологлар

* Уильям Гамильтон
* Эдвард Осборн Уилсон
* Роберт Триверс
* Ричард Докинз
* Пьер ван ден Берг (Pierre van den Berghe)
* Сирил Дарлингтон
* Джордж Уильямс
* Джон Мейнард Смит
* Джозеф Лопреато (Joseph Lopreato)
* Ричард Махалек (Richard Machalek)
* Джон Элкок (John Alcock)
* Роберт Сапольски

## Тәнкыйть

Иҗтимагый биологиягә карата булган тәнкыйть күбесенчә турыдан-туры фәнни бәхәсләрдән түгел, ә киңрәк иҗтимагый һәм сәяси бәхәсләрдән килеп чыга. Иҗтимагый биологиягә каршы торучылар еш кына ул социаль дарвинизмны аклау өчен килеп чыккан, дип саныйлар.

## Социобиология тәнкыйтьчеләре

* Ричард Левонтин
* Стивен Джей Гулд

## Искәрмәләр

## Әдәбият

### Рус телендә

* Вилсон Э. О. Социобиология: Яңа синтез (26 нчы бүлек) - рус теленә тәрҗемә
* Игнатьев В. Н. Кеше социобиологиясе: “Ген-мәдәни коэволюция теориясе” // Фәлсәфә мәсьәләләре, 1982. № 9.
* Карпинская Р. С., Никольский С. А. Социобиология. Критик анализ. Мәскәү: Мысль, 1988.
* Сатдинова Н. Х. Социобиология - уңай һәм тискәре яклары // Фәлсәфә мәсьәләләре, 1982. № 3.
* Грэм, Л. "Советлар Союзында табигать фәннәре, фәлсәфә һәм кеше тәртибе турындагы фәннәр, VII бүлек. Кеше биологиясе: махсус темалар"
* Китсес В. Докинс һәм социобиологиягә акыллы тәнкыйть(үле сылтама)
* Плюснин Ю. "Фән күренештән түгел, ә нигездән башлана..."
* Жуков Д. А. Үз-үзеңне тоту биологиясе. Гумораль механизмнар. Реч, 2007. Серия: Заманча дәреслек. Битләр: 472. ISBN 5-9268-0629-1

### Инглиз телендә

* Эдвард О. Вилсон, (1975). *Социобиология: Яңа синтез* . Белкнап нәшрияты.
* Ричард Докинс, (1976). *Эгоист ген* . Оксфорд университеты нәшрияты .
* Җенес үзенчәлегенә үсеш эндокрин йогынтысы (PDF-документ)

## Сылтамалар

* Югарырак хайваннарның социаль җәмгыятьләре(үле сылтама с 07-04-2017 (3353 дня))
* Гендер тикшеренүләре порталы(үле сылтама с 07-04-2017 (3353 дня))
* 25 лекций Стэнфордского курса профессора Роберта Сапольски «Биология поведения человека» — Наука на TJ. TJ (2019-01-15). әлеге чыганактан 2022-08-22 архивланган. 2019-03-03 тикшерелгән.

## Шулай ук карагыз

* Табигый сайланыш