Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Юкка чыгу

| Юкка чыгу |
| --- |
|  |
|  |
| Кайда өйрәнелә | төрләр барлыкка килүе һәм юкка чыгуы[d], популяцион динамика[d] һәм Җирдәге яшәеш тарихы[d] |
| Обрабатывается, смягчается или управляется | саклап калу[d] |
| Моңа өлешчә туры килә | дефаунизация[d] |
| Моның каршысы | төрләр барлыкка килүе[d] һәм исән калу[d] |
|  Юкка чыгу Викиҗыентыкта |

**Юкка чыгу** — биология һәм экологиядә билгеле бер төрләрнең яки барча таксонның бар вәкилләренең дә үлеп бетүе ул.

Юкка чыгуның сәбәпләре дә табигый да, кеше (антропоген) тәэсиреннән дә булырга мөмкин. Табигатьтә биологик төрнең кыска вакыт эчендә күпләп җуелу, ягъни, күпләп юкка чыгу күренеше бар.

Юкка чыгу сәбәпләре булып популяция эчендәге сан (күч эчендә генә үрчү мөмкинлеге булган хайваннар, мәсәлән, гизүче күгәрчен), генетик төрлелек (гепардлар), гомер озынлыгы, яшәү урынында башка төрләр белән көндәшлек, ниндидер авырулар, катастрофалардан-тирә мөхитнең факторы үзгәреше тора.

## Җир тарихында төрләрнең юкка чыгу куркынычы тарихы

* 440 млн ел элек — "'ордовик-силуза"' — умырткасызларның 60 % ы юкка чыга
* 364 млн ел элек — "'девонда "' — диңгездәге төрләрнең саны 50 %-ка кими;
* 251,4 млн ел элек — "'куркыныч" пермь кырылуы "', иң-иң күпләп җуелу, башка тере организмнарның 95 %-ка тиклеме юкка чыга;
* 199,6 млн ел элек — "'триста"' — ул вакытта Җирдә тереклек итүче төрләренең яртысы диярлек кырыла.
* 65,5 млн ел элек — "'акбур –палеоген юкка чыгуы "' — бөтен төрләрнең 1/6 өлеше, шулай ук, динозаврлар юкка чыга.
* 33,9 млн ел элек — "'эцен-олигоцен юкка чыгуы "'.

## Шулай ук карагыз

* Динозаврларның юкка чыгуы
* Юкка чыгып баручы төрләр
* Биотөрлелек
* Популяция тыгымы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Chilton, Glen (2009): The Curse of the Labrador Duck: My Obsessive Quest to the Edge of Extinction. Simon & Schuster, ISBN 1-43910247-3.

## Сылтамалар

Бу —  биология буенча мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*
# Борынгы юнан теле

| Борынгы юнан теле |
| --- |
| бор. грек. *Ἀρχαία Ἑλληνική* |
|  |
| Кыскача исем | qədim yunanca һәм greka |
| Барлыкка килү урыны | Борынгы Греция һәм Средиземноморский регион[d] |
| Әүвәлгесе | микенский язык[d] |
| Киләсе | яңа юнан теле[d], цакон теле[d] һәм Койне |
| Алмаштырылган | среднегреческий язык[d] |
| Алыштырган | микенский язык[d] |
|  |
| Тел типологиясе | SVO[d], номинатив-аккузатив тел[d] һәм флектив тел[d] |
| Килешләр | баш килеш[d], иялек килеше[d], төшем килеше[d], юнәлеш килеше[d] һәм эндәшү килеше[d] |
| Грамматик заманы | плюсквамперфект[d], аорист[d] һәм хәзерге заман |
| Мәелләр | хикәя фигыль[d], шарт фигыль төркемчәсе[d], боерык фигыль[d] һәм теләк фигыль[d] |
| Грамматик җенескә ия | ир заты[d], хатын-кыз заты[d] һәм урта җенесле сүз[d] |
| Язу | юнан әлифбасы һәм линейное письмо Б[d] |
| Ethnologue каталогында телнең статусы | 9 Second language only[d] |
| Кайда өйрәнелә | грековедение[d], антик дәвер белеме[d] һәм классик чор филологиясе[d] |
|  |
| Имеет класс словоизменения | первое склонение в древнегреческом[d], второе склонение в древнегреческом[d] һәм третье склонение в древнегреческом[d] |
| Wikimedia Incubator URL | incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/grc |
| Викимедиа проектларында тел коды | grc |
|  Борынгы юнан теле Викиҗыентыкта |

|  |
| --- |
| Борынгы юнан теле Борынгы грек теле |
| Үзисем: |
бор. грек. *ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα (γλῶττα)* |
| Илләр: |
Көнчыгыш Урта Диңгез
 |
|  Классификация |
| Төркем: | ??? |
| Язу: | юнан әлифбасы |
| Тел кодлары |
| ГОСТ 7.75–97: | дрг 186 |
| ISO 639-1: |
—
 |
| ISO 639-2: | grc |
| ISO 639-3: | grc |

**Борынгы юнан теле** яки **Борынгы грек теле** (үзисем — *Ελληνικά* [ɛliniˈka], *Ελληνική γλώσσα* [ɛliniˈci ˈɣlɔsa]) — һинд-аурупа телләре гаиләсенә керүче тел. Юнан теленә (Грек теленә) башлангыч биргән тел. Бүгенгесе көндә чиркәүләрдә һәм кәшишханәләрдә кулланыла.

## Шулай ук карагыз

Wikimedia Incubator
Wikimedia инкубаторында Википедиянең борынгы юнан телендә  тест бүлеге бар.

* Юнан теле

## Искәрмәләр
# Организм

| Организм |
| --- |
|  |
| Кайда өйрәнелә | биология һәм тереклек турында фәннәр[d] |
|  |
| WordLift сылтамасы | data.wordlift.io/wl01714/entity/organisms.html |
| Более узкий внешний класс | id.nlm.nih.gov/mesh/vocab#SCR\_Organism |
| Моңа өлешчә туры килә | тән[d] |
|  Организм Викиҗыентыкта |

E. coli микроорганизмы
**Организм** (лат. *organizo* (оештырам, тәртипкә китерәм) сүзеннән килеп чыгучы лат. *organismus* сүзеннән. Латин теленә бор. грек. *ὄργανον* — корал сүзеннән күчә) — тере булмаган матдәдән аерып торучы үзлекләргә ия булган тере җисем.

Организмның тышкы һәм эчке тирәлеге бар. Тышкы тирәлек — организмны чолгап алган даирә. Эчке тирәлек дип исә организмның эчке даирәсен атыйлар.

Организмнар биология өйрәнүче төп җанлыклар булып торалар. Уңайлы булсын өчен барлык организмнар төрле төркем һәм категорияләргә бүленәләр. Иң гомуми бүлү критерие булып күзәнәкнең төшкә ия булуы тора. Бу үзлек буенча күзәнәкләре төшле һәм төшсез организмнар аерыла. Шулай ук күзәнәк саны буенча беркүзәнәкле һәм күпкүзәнәклеләргә бүленәләр.

## Тере булмаган табигатьтән аерма

Тере табигатьнең тере булмаган табигатьтән төп аермасы булып организм һәм тирә-юнь арасында дәвамлы матдә һәм энергия алмашуы булып тора. Тере табигатьнең төп үзлекләре:

* Сулыш — организм һәм тирә-юнь арасында газ алмашу процессы.
* Туклану — туклыклы матдәләрнең организм тарафыннан үзләштерелүе.
* Бүлеп чыгару — организмга кирәксез яки зарарлы матдәләрне тышка чыгару процессы.
* Хәрәкәт — тере җисемнең тулысы белән яки аның аерым кисәкләренең аңлы рәвештә урыннарын алмашынуы.
* Үсеш — биосинтез процесслары хисабына аерым бер организмның авырлыгы яки үлчәмнәре артуы.
* Алга барыш — яшәеш дәвамында организмның камилләшүе.
* Ярсучанлык — организмның тирә-юньнең тәэсиренә төрлечә илтифат итүе.
* Үрчү — үзе сыман ук организмнар тудыру сәләте.
* Нәселдәнлек — яңа токымнарга үз үзлекләрен тапшыру сәләте.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Биотөрлелек

**Башка телле бүлектә тулырак мәкалә бар: Organism (ингл.)**Сез тәрҗемә ярдәме белән бу мәкаләне язып бетереп проектка ярдәм итә аласыз.

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# Домен (биология)

| Домен |
| --- |
|  Домен Викиҗыентыкта |

**Домен** (лат.  *Domain*) — биологиядә таксоннарның иң зуры. Домен патшалыктан (өспатшалыктан) биегрәк тора.

## Тарих

1990 елда Карл Везе белән кертелгән. Везе организмнарны 3 доменга бүлгән:

* архейлар (лат.  *Archaea*);
* бактерияләр (лат.  *Bacteria*);
* эукариотлар (лат.  *Eukaryota*).

Бу классификациянең яңалыгы прокариотлар (лат.  *Procaryota*) доменының *архейларга һәм бактерияләргә* аеруында. Әмма прокариотлар һәм эукариотлар хәзер дә *ике империя*  булып саклана.

Соңрак вируслар (лат. virus) доменын куша алалар. Хәзерге вакытта вирусларның рангы билгесез.

Кайвакыт *археяләрне, бактерияләрне, эукариотларны һәм вирусларны* Биота (лат.  *Biota*) *супердоменына (өсдоменына)* берләштерәләр.

## Башка классификацияләр

Башка классификацияләрдә Тереклек 5 патшалыкка бүленә (алардан биегрәк ранг юк): прокариотлар, протистлар (лат.  *Protista*), гөмбәләр (лат.  *Fungi*), үсемлекләр (лат.  *Plantae*), хайваннар (лат. *Animalia*) (соңгы дүртләре эукариотларга тигез).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Рус Википедиясе

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

|  |
| --- |
| **Таксономия** |
|
Домен (өспатшалык) —
**Патшалык** —
Аспатшалык —
Өстип/Өсбүлекчә —
**Тип**/**Бүлекчә** —
Астип/Асбүлекчә —
Өссыйныф —
**Сыйныф** —
Ассыйныф —
Инфрасыйныф —
Өсотряд/Өстәртип —
**Отряд**/**Тәртип**\* —
Асотряд/Астәртип —
Инфраотряд —
Өсгаиләлек —
**Гаиләлек** —
Асгаиләлек —
Өстриба —
**Триба** —
Астриба —
**Ыруг** —
Бүлек —
Асбүлек —
Асыруг —
Өссекция —
Секция —
Ассекция —
Рәт —
Асрәт —
**Төр** —
Астөр —
Вариетет/Төрлелек —
Астөрлелек —
Форма —
Асформа |
| Биология — Биологик таксоннар — Биномиаль номенклатура |
| **\Отряд — зоологиядә кулланыла; Тәртип — ботаникада* |
# Тип (биология)

| Тип |
| --- |
|  |
| Нинди вики-проектка керә | Проект:Таксономия[d], Проект:Палеонтология[d], Кембрий шартлавы эш төркеме[d] һәм Проект:Геология[d] |

**Тип** (лат.  *Phylum, Divisio*) — биологиядә патшалыктан түбәнрәк, сыйныфтан биегрәк таксон. Шулай ук **астип** һәм **өстип** ранглары бар. Башкача — *бүлем*.

хайваннар патшалыгының 20 мең типлары бар, мәсәлән, хордалылар (лат.  *Chordata*), түгәрәк кортлар (лат.  *Nematodes*).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Рус Википедиясе
* Большая энциклопедия животных. - М.: ОЛМА-ПРЕСС Образование, 2005. - 640 ил.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

|  |
| --- |
| **Таксономия** |
|
Домен (өспатшалык) —
**Патшалык** —
Аспатшалык —
**Өстип**/**Өсбүлекчә** —
**Тип**/**бүлекчә** —
**Астип**/**Асбүлекчә** —
Өссыйныф —
**Сыйныф** —
Ассыйныф —
Инфрасыйныф —
Өсотряд/Өстәртип —
**Отряд**/**Тәртип**\* —
Асотряд/Астәртип —
Инфраотряд —
Өсгаиләлек —
**Гаиләлек** —
Асгаиләлек —
Өстриба —
**Триба** —
Астриба —
**Ыруг** —
Бүлек —
Асбүлек —
Асыруг —
Өссекция —
Секция —
Ассекция —
Рәт —
Асрәт —
**Төр** —
Астөр —
Вариетет/Төрлелек —
Астөрлелек —
Форма —
Асформа |
| Биология — Биологик таксоннар — Биномиаль номенклатура |
| **\Отряд — зоологиядә кулланыла; Тәртип — ботаникада* |
# Анатомия

| Анатомия |
| --- |
|  |
| Өйрәнелгән тармак | анатомик структура[d] |
| Нинди вики-проектка керә | Проект:Анатомия[d], Проект:Хайван анатомиясе[d], Википедия:Проект:Биология һәм Проект:Медицина[d] |
| Моның каршысы | псевдоанатомия[d] |
|  Анатомия Викиҗыентыкта |

**Анато́мия** (грек. *ἀνα-* — «яңадан», «югарыдан» һәм грек. *τέμνω* — «кисәм», «чабам» сүзләреннән) — организмнар тәннәрен һәм аларның кисәкләрен өйрәнүче биология бүлеге.

## Тарих

### Борынгы чорда анатомия өлкәсендә белем

Кеше тәненең төзелеше турында беренче искә алулар Борынгы Мисырда очрый. Б.э.к. XXVII гасырда Мисыр табибы Имхотеп кеше органнарының кайберләрен һәм аларның вазифаларын тасвирлый. Ул баш миен, йөрәк эшчәнлеген, кан таралышын искә ала. Борынгы Кытайда, «Нейцзин» (б.э.к. XI—VII гасырлар) китабында йөрәк, бавыр, үпкәләр кебек һ.б. органнар турында языла. «Аюрведа» («Яшәү белеме», б.э.к. IX-III гасырлар) дип аталган һинд китабында мускуллар, нервлар, тән төзелеше төрләре һәм холык, баш мие, арка мие буенча күп мәгълүмат тупланган.

Гиппократ
Анатомия үсешенә Борынгы Греция галимнәре зур тәэсир ясыйлар. Беренче грек анатомы буларак табиб һәм фәлсәфәче булган Кротонлы Алкмеонсанала. Ул препаратлау остасы буларак исәпләнгән. Грек медицинасының һәм анатомиясенең күренекле вәкилләре булып Гиппократ, Аристотель, Герофил саналалар. Аристотель чагыштырма анатомиягә һәм эмбриологиягә нигез салучы буларак санала.

Борынгы Рим галимнәре шулай ук анатомия үсешенә зур өлеш кертәләр. Аларның бу фән өлкәсендә күрсәткән зур хезмәтләре итеп латинча анатомия терминологиясен барлыкка китерүне санарга була. Рим медицинасының иң якты вәкилләре арасына Авл Корнелий Цельс һәм Гален керә.

Әбу Гали ибн Сина
Гарәп-фарсы галимнәре бу өлкәдә зур гамәли хезмәт күрсәтәләр. Фарсы галимнәре арасында Әбу Гали ибн Сина (980 - 1037) анатомия үсешенә зур өлеш кертә. Үзенең «медицина белеме кануны» әсәрендә ул анатомия һәм физиология өлкәсендә Гиппократтан, Аристотельдән һәм Галеннан алынма һәм үз күзәтүләреннән чыгып бик күп мәгълүмат китерә.

### Урта гасырлар

Урта гасырларда Аурупада анатомия скелетлар эшләү, ярып караулар тыелган булу сәбәпле таркалу чоры кичерә.

Аурупада Яңарыш чоры галимнәре кеше тәне төзелешен һәм анда баручы процессларны өйрәнә башлыйлар. Алар ярып карауларны чиркәү тарафыннан рөхсәт итүгә ирешәләр.

### Яңа чор

XVII—XVIII гасырлар дәвамында анатомия өлкәсендә яңа ачышлар белән беррәттән яңа фән өлкәләре дә аерылып чыга башлый: гистология, эмбриология, чагыштырма һәм топографик анатомия, антропология һ.б.

Бүгенге көндә анатомия зур нәтиҗәгә ирешкән фән тармагы булып килә.

## Анатомиянең төп тармаклары

* **Үсемлекләр анатомиясе**  — үсемлек тукымаларының төзелешен һәм үзара урнашуын өйрәнә.
* **Хайваннар анатомиясе** — хайван тукымасын өйрәнә.
* **Кеше анатомиясе** — кеше тәне төзелешен өйрәнә. Фәннең бу тармагы биология һәм медицина өчен әһәмияткә ия.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Анатомик терминология
# Эмбриология

| Эмбриология |
| --- |
|  |
|  Эмбриология Викиҗыентыкта |

**Эмбриология** (гр. embryon яралгы + logos сүз, тәгълимат) — организмның яралгыдан үсешен өйрәнә торган фән.

Анатомия һәм гистология белән бергә, эмбриология морфологияне тәшкил итә; биология фәннәре төркеменә керә. Эмбриология медицина, ветеринария һәм зоотехния белән тыгыз бәйләнгән, акушерлыкның һәм хайваннар үрчетү турындагы фәннең теоретик нигезе булып хезмәт итә. Бүгенге эмбриология, тере организмнарның эмбриональ чорында гына түгел, ә бәлки яралгы алды стадиясендәге үсеше (йомыркаларның һәм сперматозоидларның үсеше) физиологиясен дә колачлап, физиология белән дә тыгыз элемтәдә тора.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
# ЦитологияLatinitsada uqu

| Цитология |
| --- |
|  |
| Өйрәнелгән тармак | күзәнәк |
|  Цитология Викиҗыентыкта |

**Цитоло́гия** (грек. *κύτος* — «күзәнәк» һәм грек. *λόγος* — «уку», «фән») *— биологиянең бер өлеше, тере кәзәнәкләрне, аларның органоидларын, төзелешен, функцияләрен, кәзәнәкнең үрчә процессын өйрәнүче фән.*
Шулай ук **кәзәнәк биологиясе**, **кәзәнәкләр биология** (ингл. *Cell Biology*).

## Цитологиянең барлыкка килүе һәм үсеше

Роберта Гук рәсеме, микроскоп астындагы күзәнәкнең аркылы кисеме ( «Микрография» китабы, 1664 ел)
«Күзәнәк» терминын беренчеләрдән булып Роберт Гук 1665 елда үзенең фәнни эшендә куллана. 1674 елда Антони ван Левенгук күзәнәкнең эчендәге барлык органоидларда билгеле бер тәртиптә урнашуын дәлилли. Ул беренчеләрдә булып күзәнәк тешен таба.

1830 елларда күзәнәк турында белемнәр тагын да киңәя тешә, моңа яңа төрле микроскоплар да ярдәм итә. 1838—1839 елларда ботаник Маттиас Шлейден һәм анатом Теодор Шванн бер үк вакыта организмның күзәнәктән төзелүе турында фикер ясыйлар. Бу елларны Теодор Шванн «күзәнәк теориясе» дигән яңа термин тәкъдим ясый һәм аны барлык җәмәгатьчелек игътибарына юнәлдерә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Cell — цитология турындагы инглиз журналы (ингл.)
* Цитология һәм генетика (ISSN 0564-3783) (ISSN 0095-4527) — рус, украин, инглиз телләрендә чыга.
* Портал «Бөтен Биология» : Күзәнәк  2008 елның 22 апрель көнендә архивланган (рус.)
* РФА'нең Цитологии һәм генетики институты (рус.)

## Шулай ук карагыз

* Күзәнәк
* Күзәнәктәге энергетик процесслар
# Физиология

| Физиология |
| --- |
|  |
| Үрнәк элементы | Клод Бернар[d] һәм кеше физиологиясе[d] |
| Нинди вики-проектка керә | Проект:Физиология[d] |
|  Физиология Викиҗыентыкта |

**Физиология** (грек. *φύσις* — *табигать* һәм грек. *λόγος* — *белем*) — оешу буенча төрле дәрәҗәдәге биологик системаларның эшләү рәвешләрен, тереклек процесслары нормаларының чикләрен (нормаль физиология) һәм бу нормалардан авырулы тайпылышларны (патофизиология) өйрәнүче фән.

Физиология үзенчәлеге буенча табигый фәннәр комплексын берләштерүче зур бер комплекс булып тора. Ул организмнарның тулысынча эшчәнлеген (гомуми физиология), яисә билгеле бер системаларның һәм процессларның (локомоцияләр физиологиясе), органнарның, күзәнәкнең, күзәнәк структураларының (шәхси физиология) эшләү үзенчәлекләрен карый.

Физиология күбесе очракта ике өлешкә бүләләр:

* Үсемлекләр физиологиясе
* Кеше һәм хайван физиологиясе

Медицина өлкәсендә физиология анатомия һәм гистология белән берлектә табиблар эшендә төп теоретик нигез булып торая.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Биология
* Нормаль физиология
* Патофизиология
* Сулау физиологиясе
# Молекуляр биология

| Молекуляр биология |
| --- |
|  |
|  |
| Өйрәнелгән тармак | молекула |
| Нинди вики-проектка керә | Проект:Цитология[d] |
|  Молекуляр биология Викиҗыентыкта |

**Молекуляр биология** — табигать белеменең күзәнәктән түбән, молекуляр һәм атом дәрәҗәләрендә тереклек күренешләренең химик һәм физик нигезләрен өйрәнә торган фән.

Молекуляр биология биология, органик химия, биохимия, биофизика, микробиология, цитология, генетика, молекуляр генетика, молекуляр физика, полимерларның физик химиясе, кибернетика кебек фәннәр белән бәйле һәм әлеге фәннәрнең методларын киң файдалана. 1960—1970 елларда молекуляр биологиядәге тикшеренүләрнең төп юнәлешләре күзәнәктә нуклеин кислоталарының (ДНК, РНК) һәм аксымнарның структурасын, функцияләрен һәм биосинтезы механизмнарын өйрәнү белән бәйле булды. Нуклеин кислоталары макромолекулаларының генетик информацияне йөртүчеләр һәм тапшыручылар буларак ролен ачыклаудагы уңышлар, генетик кодны ачу, ДНКның ике спиральле репликациясе һәм күзәнәктә генетик информацияне күчерү принципларын ачу тере материянең бик тә мөһим үзлекләренең молекуляр механизмнарын — нәселдәнлек һәм үзгәрүчәнлеген ачу мөмкинлеген бирде. Аксымнар биосинтезы процессын өйрәнүдә, күзәнәк метаболизмын көйләүче ферментлар һәм генетик структураларның тәэсир итү механизмын өйрәнүдә, шулай ук күзәнәкне тәшкил итүче элементларның (тышча, цитоплазматик мембрана, митохондрия, рибосома, хромосома аппараты һ. б.) һәм вирусларның катлаулы структураларын, функцияләрен ачыклауда да молекуляр биологиянең казанышлары шактый зур.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
# Тотыш

Бала ашату
**Тотыш** — билгеле бер холыклы, кыланышлы булу, үз-үзен тоту характеры. Күп күзәнәкле организмнарда тотыш өчен нерв системасы җавап бирә.

Үсемлекләр белән бактерияләр дә тышкы факторлар йогынтысында берәр тәртипкә буйсынган хәрәкәтләр ясый ала. Ләкин аларның үз-үзләрен тотышы яки психикасы бар дип санап булмый. Психикадан аермалы буларак тотыш күзгә күренеп тора.

## Искәрмәләр

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# ArealКириллицада уку

Narat ağaçı arealı
**Areál** (lat. area - mäydan, kiñlek) - nindi dä bulsa üsemlek yäisä xaywannarnıñ töre, ıruğı, semialığı taralğan häm tulı yäşäw tsiklı ütä torğan territoriä yäisä akvatoriä.

Areal mäydanı - böten Cir öslegennän alıp anıñ zur bulmağan öleşlärenä qädär nıq üzgärergä mömkin. Zur areallar biläwçe organizmnar - kosmopolitlar, ayırım öleşlärdä yäşäwçelär - endemiklar dip atala.

Areal çiklären tabiği obyektlar (tawlar, yılğalar), şulay uq klimat, tufraq, organizmnar öçen azıq bulu h.b. faktorlar bilgeli. Tabiği, yağni tabiği yul belän formalaşqan häm yasalma (kul'tigen), yağni keşeneñ xucalıq eşçänlege näticäsendä barlıqqa kilgän areallar bula. Xaywan häm üsemlek arealları aqklimatizatsiä häm antropogen tä'sir näticäsendä nıq üzgärergä mömkin.

Üsemlek häm xaywannarnıñ küp törläre üzläreneñ berençel arealları çiklärennän tış ta kiñ taralğan. Mäsälän, elek fäqät Yıraq Könçığışta ğına oçrağan yanutsıman et, şulay uq Amerikadan kertelgän ondatra häm çäşke yaña yäşäw urınnarına caylaşa häm Rossiäneñ küp rayonnarına tarala. Tatarstanda şulay uq dala közäne, sörkä häm elek bötenläy betü çigenä citkän qaban duñğızınıñ arealları kiñäyä bara. Şul uq waqıtta, antropogen tä'sir näticäsendä yäşäw şartları üzgärü säbäple, xaywannar (cofar, qara läkläk, rus osyotrı, xarius, podust, qayber kübäläk törläre h.b.) häm üsemleklär (ere çäçäkle täñkäyäfraq, bülbele qırlı borçaq, sarı citen, urman cildäge h.b.) dönyasınıñ qayber wäkilläreneñ arealları daimi räweştä taraya bara. Siräk oçrıy häm yuqqa çığıp bara torğan üsemlek häm xaywan törläreneñ arealların saqlap qalu öçen maxsus statusqa iä bulğan, ayıruça saqlawlı tabiğät territoriäläre iğlan itelä.

## Ädäbiät

* Tolmaçöw A.İ. Основы учения об ареалах. Л., 1962; Ареалы растений флоры СССР: В 3 вып. Л., 1965-76; Ареалы деревьев и кустарников СССР: В 3 т. Л., 1977-86.
# Молекуляр генетика

| Молекуляр генетика |
| --- |
| Нинди веб-биттә тасвирланган | sciencedirect.com/topics/agricultural-and-biological-sciences/molecular-genetics, bio.libretexts.org/Workbench/Modern\_Genetics/01%3A\_What\_is\_a\_gene/1.05%3A\_Molecular\_Genetics, chem.libretexts.org/Courses/Fordham\_University/Chem1102%3A\_Drug\_Discovery\_-\_From\_the\_Laboratory\_to\_the\_Clinic/11%3A\_Molecular\_Genetics, socialsci.libretexts.org/Courses/Fresno\_City\_College/ANTH\_1%3A\_Introduction\_to\_Biological\_Anthropology\_(Taylor)/03%3A\_Molecular\_Biology\_and\_Genetics/3.01%3A\_Molecular\_Biology\_and\_Genetics, chem.libretexts.org/Courses/Roosevelt\_University/General\_Organic\_and\_Biochemistry\_with\_Problems\_Case\_Studies\_and\_Activities/15%3A\_Molecular\_Genetics һәм chem.libretexts.org/Courses/Harper\_College/General\_Organic\_and\_Biochemistry\_with\_Problems\_Case\_Studies\_and\_Activities/14%3A\_Molecular\_Genetics |
|  |
|  Молекуляр генетика Викиҗыентыкта |

**Молекуляр генетика** — генетик материалның молекуляр дәрәҗәдәге структурасы һәм функциясе турындагы фән тармагы.

Нәселдәнлек билгеләренең ата-анадан балага геннар белән күчүе һәм буыннан-буынга тапшырылуы ысулларын өйрәнүче классик генетикадан аермалы буларак, молекуляр генетиканың бурычы — геннарның химик табигатен, генетик информацияне саклауның һәм нәселдәнлек билгеләренең буыннан-буынга күчә килүенең молекуляр механизмын тикшерү.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
# Умырткасызлар

| Умырткасызлар |
| --- |
|  |
| Халыкара фәнни исем | Invertebrata |
| Югарырак таксон | хайваннар |
| Кайда өйрәнелә | умырткасызлар зоологиясе[d] |
| Моның каршысы | умырткалылар |
|  Умырткасызлар Викиҗыентыкта |

**Умырткасызлар** (лат. Invertebrata) - Ж. Ламарк тарафыннан бөҗәкләр, моллюсклар һәм суалчаннарны үз эченә алучы гомуми төркем исеме буларак кертелгән термин. Умырткасызлар умырткалылар (лат. Vertebrata) - балыклар, сөйрәлүчеләр, кошлар һәм имезүчеләргә капма-каршы куелганнар. Умырткасызлар - хайваннарның системалы булмаган төркеме, ул беренчел авызлыларга да, икенчел авызлыларга да караган организмнарны берләштерә.

Хәзерге таксономиядә бу төркем тулы хокуклы таксон дип танылмый, чөнки ул "калдык принцибы буенча" формалашкан. Бирегә умырткалыгы булмаган барлык хайваннар да эләккән. Заманча систематика күзлегеннән караганда, бу парафилетик төркемнең классик мисалы (катгый монофилетик умырткалылардан аермалы буларак).

Заманча карашлар буенча, Ламарк умырткасызлар дип классификацияләнгән хайваннар егермедән артык тигез дәрәҗәдәге төркемнәр арасында бүленә - типлар (аларның иң зуры буынтыгаяклылар, йомры суалчаннар һәм моллюсклар ). Шул ук вакытта умырткалылар Хордалылар тибындагы астипларның берсен генә тәшкил итә, калган ике астип (личинка-хордалылар һәм башсөяксезләр) традицион рәвештә умырткасызлар классификациясендә карала. Тасвирланган хайван төрләренең якынча 97 проценты умырткасызларга керә.

Шул ук вакытта, "умырткасызлар" атамасы зоологларның профессиональ бәйләнешен сурәтләгәндә әле дә үз мәгънәсен саклый. Дөньяның күп университетларында һәм институтларында умырткасыз зоология (ингл. *Invertebrate zoology*) кафедралары һәм бүлекчәләре бар.

## Аш-су максатларында кулланылучы умырткасызлар

Умырткасызларның күп төрләре кешеләр тарафыннан ризык буларак кулланыла . Мәсәлән, устрицалар, мидияләр, әкәм-төкәмнәр, краблар, лобстерлар һ.б. Вьетнамда һәм башка бик күп илләрдә төрле бөҗәкләрне ашыйлар. XXI гасырда күп компанияләр тарафыннан чебен личинкаларыннан һәм башка бөҗәкләрдән җитештерелгән ит аналоглары эшләнә башлады.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Беспозвоночные животные // Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге: 86 томда (82 том һәм 4 өстәмә). Санкт-Петербург: 1890—1907.

* Беспозвоночные // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз