Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ел

**Ел** — Җирнең Кояш тирәли әйләнүгә бәйле булган вакытны үлчәү берәмлеге.

Милади тәкъвимендә ел 12 айга тиң (365 көн, кәбисә елда 366 көн).

Астрономик ел **365,242199** көнгә тигез.

## Шулай ук карагыз

* Яңа ел

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)
# Аймара теле

Аймара теле сөйләшелә торган төбәкләр.
**Аймара теле** (Aymar aru, Jaqi aru) - ул Аймара телләренә карый торган төп тел. Бу тел төрле юрамаларда Боливиядә, Перуда, Аргентина һәм Чилида сөйләшелә. Аймара теле Боливия һәм Перуда рәсми тел, ә Чилида танылган азчылык теле булып тора.
Кайбер тел белгечләре раславынча, Аймара теле Кечуа теленә якын. Гәрчә чынлыкта идентик диярлек фонология кебек охшашлыклар булса да, лингвистлар арасында төп позиция: бу бер прото-телдән килеп чыгу нәтиҗәсе түгел, моңа телләрнең озак вакыт якын яшәве.
Аймара агглюнатив тел һәм билгеле дәрәҗәдә полисинтетик тел. Ул субъект - объект - фигыль сүз тәртибенә ия.
# Дүшәмбе

*Шәһәр турында Дүшәнбе мәкаләне кара*

**Дүшә́мбе** (шулай ук *баш көн*) — атна башлаучы, якшәмбе һәм сишәмбе арасында урын алган атна көне. Бу сүз фарсы теленнән килә, фарсыча ул «шимбәдән (шәмбе) ике көн соңрак» дигәнне аңлата.

## Искәрмәләр
# Пәнҗешәмбе

**Пәнҗешә́мбе** (шулай ук *атна кич*, *атланган көн*) — чәршәмбе һәм җомга арасында урнашкан атна көне.

## Кызыклы фактлар

* Бөекбританиядә сайлаулар йола буенча пәнҗешәмбе көнендә үтәләр.
* Честеронның «Пәнҗешәмбе булган кеше» исемле роман бар.

## Искәрмәләр
# Җомга

| Җомга |
| --- |
| Кыскача исем | dv., Fr һәм Fri |
| ... хөрмәтенә аталган | Фригг[d], Venera, 5, 6 һәм Металл[d] |
| Әүвәлгесе | пәнҗешәмбе |
| Киләсе | шимбә |
|  |
| Һәштәге | FridayFeeling һәм FridayMotivation |
| Код | C |
| Тәртип номеры | 5 һәм 6 |
|  Җомга Викиҗыентыкта |

**Җомга́** (шулай ук *атна көн*) — пәнҗешәмбе һәм шимбә арасында урнашкан атна көне. Ислам динендә бәйрәм көне буларак санала. Исеме гәрәп теленнән килә.

## Искәрмәләр
# Якшәмбе

**Якшә́мбе** (шулай ук *базар көн*) — шимбә һәм дүшәмбе арасында урнашкан атна көне.

Күпчелек илләрдә ял көне. Христиан дине буенча бәйрәм көне.

## Искәрмәләр
# Атна

**Атна** (грекча άπρακτος) - җиде көннән торган вакыт үлчәү чарасы.

Җиде көннән тора: Дүшәмбе, Сишәмбе, Чәршәмбе, Пәнҗешәмбе, Җомга, Шимбә, Якшәмбе.

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# Секунд

| Секунд |
| --- |
|  |
| Кыскача исем | sek., sek. һәм sek. |
| Берәмлек символы | s[…], san, с, с, 秒, 秒, 秒, ث, s һәм s |
| Санлы әһәмият | 9 192 631 770 Герц һәм 3,1689E−8 тропический год |
| СИ берәмлегендә | 1 s |
| Башка үлчәү берәмлекләренә | 3,2E−11 меңьеллык, 3,17E−10 гасыр, 3,171E−9 унъеллык, 3,1688E−8 юлианский год, 3,1689E−8 Гөргери елы, 3,1689E−8 тропический год, 3,171E−8 ел, 3,80254E−7 ay, 8,2672E−7 фортнайт, 1,653439E−6 атна, 1,1574074E−5 тәүлек, 0,000277777778 сәг, 0,016666666667 минут, 1000 миллисикун, 1 000 000 микросекунда, 1 000 000 000 наносекунда һәм 10 децисекунда |
| Физик зурлык | озаклык[d] |
| Түбәнрәк үлчәм берәмлекләре | децисекунда[d], терция[d], миллисикун[d] һәм микросекунда[d] |
| Код точности времени Викиданных | 14 |
| Викимәгълүматларга эквивалент SPARQL-мөрәҗәгать | wd:Q11574 p:P2370/psn:P2370 [wikibase:quantityAmount ?source; wikibase:quantityUnit ?base]. ?item p:P2370/psn:P2370 [wikibase:quantityAmount ?target; wikibase:quantityUnit ?base]. BIND(?source / ?target as ?value) |
|  Секунд Викиҗыентыкта |

**Секунд** (татарча билгеләнеш: **с**; халыкара: **s**) — вакытны үлчәү берәмлеге, Халыкара берәмлекләр системасының һәм СГС системасының төп берәмлекләреннән берсе. Моннан тыш, вакыт бербөтен булып тора һәм МКС, МКС , МКСК, МКСГ, МКС, МКС, МКС, МСС, МТС һәм МТС системаларында төп берәмлекләр исәбенә керә.

## Кыска һәм өлешле берәмлекләр

«Секунд» үлчәү берәмлеге белән, кагыйдә буларак, СИ өлешле алкушымчыклары гына кулланыла (деци- һәм санти-лардан башка). Зур вакыт интервалларын үлчәү өчен минут, сәгать, тәүлек, һ. б.-лар кулланыла.

| Кабатлы | Өлешле |
| --- | --- |
| зурлык | исем | билге | зурлык | исем | билге |
| 101 с | декасекунд | дас | das | 10−1 с | децисекунд | дс | ds |
| 102 с | гектосекунд | гс | hs | 10−2 с | сантисекунд | сс | cs |
| 103 с | килосекунд | кс | ks | 10−3 с | миллисекунд | мс | ms |
| 106 с | мегасекунд | Мс | Ms | 10−6 с | микросекунд | мкс | µs |
| 109 с | гигасекунд | Гс | Gs | 10−9 с | наносекунд | нс | ns |
| 1012 с | терасекунд | Тс | Ts | 10−12 с | пикосекунд | пс | ps |
| 1015 с | петасекунд | Пс | Ps | 10−15 с | фемтосекунд | фс | fs |
| 1018 с | эксасекунд | Эс | Es | 10−18 с | аттосекунд | ас | as |
| 1021 с | зеттасекунд | Зс | Zs | 10−21 с | зептосекунд | зс | zs |
| 1024 с | иоттасекунд | Ис | Ys | 10−24 с | иоктосекунд | ис | ys |
|      кулланырга киңәш ителми      гамәлдә кулланылмый яки сирәк кулланыла |

## Искәрмәләр
# Ай

*Җирнең иярченен эзләгән булсагыз Ай (иярчен) битенә күчегез.*

**Ай** — тәкъвимнәрдә кулланылган Айның Җир тирәсендә әйләнеше белән бәйле вакыт берәмлеге.

## Шулай ук карагыз

* Татар тәкъвиме
* Мая тәкъвиме
* Кытай тәкъвиме
* Мисыр тәкъвиме
* Татарча ай исемнәре

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# Төн

Төнге Җир күренеше
**Төн** - тәүлекнең кичке кояш батканнан соңдан алып иртәнге шәфәкъкә кадәр булган вакыт аралыгы.

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# Кояш бату

**Кояш бату** — офыкта кояшның батуы. Ул кояш чыгуга караганда яктырак булып тора. Кояш батканда, чыкандагыдан кызгылтырак һәм сарырак төсләр чагыла.

## Галерея

* Кояш бату
* Алатауда кояш бату
* Закат над Веркором
* Төрекмәнстанда кояш бату
* Казанда кояш бату
* Сарытауда кояш бату

## Моны да карагыз

|  |  |
| --- | --- |
|  | Викиҗыентыктагы медиафайллар? |

* Кояш чыгу
* Таң
# Викисүзлек

| Викисүзлек |
| --- |
| ингл. *Wiktionary* |
| Нигезләнү датасы | 12 декабрь 2002 |
|  |
|  |
| ХФӘ билгесе | ˌwɪkʃɪˈneɹi |
| ... хөрмәтенә аталган | вики һәм сүзлек |
| Нигезләүче | Джимми Уэйлс[d], Ларри Сэнгер[d], Wikimedia һәм Даниэль Олстон[d] |
| Хуҗасы | Wikimedia |
| Жанр | dictionary wiki[d] |
| Басма яки тәрҗемәләре | Викисүзлекнең тел бүлеге[d] |
| Чыгыш иле |  Америка Кушма Штатлары |
| Таратучы ширкәт | Google Play[d] |
|  |
| Талисман персонажы | Wiktionary-tan[d] |
| Хезмәтләндерүче | Wikimedia һәм Wikimedia Site Reliability Engineering[d] |
| Җитештерә | онлайн-сүзлек[d], этимологик сүзлеге[d], күптелле сүзлек[d], грамматический словарь[d], орфографический словарь[d], аңлатмалы сүзлек[d] һәм тезаурус[d] |
| Йөрткеч програм тәэминат | MediaWiki[d] |
| Рәсми веб-сайт | wiktionary.org |
| Һәштәге | ウィクショナリー |
| Лицензия | 🅭🅯🄎 3.0[d] |
| Авторлык хокуклары статусы | авторлык хокуклары белән якланган[d] |
| Alexa урыны | 474, 523, 494 һәм 502 |
|  Викисүзлек Викиҗыентыкта |

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)
* Грамматик һәм орфографик хаталарны төзәтергә.

Викисүзлек проекты эмблемасы
Викисүзлекнең баш бите күренеше. Викисүзлектәге барлык тел бүлекләре мәкаләләр сан азаю тәртибе буенча күрсәтелә.
**Викисүзлек** (*вики* һәм *сүзлек*тән тора, ингл. *Wiktionary*) —  *Викимедиа фонды* оештырган, күптелле Бөтендөнья пәрәвезенә нигезләнгән ирекле эчтәлекле, һәр телдә үз тезаурусы булган сүзлек проекты. Викисүзлек 158 телдә, шул исәптән гадиләштерелгән инглиз телендә дә эшли. Бу төшенчәнең “Вики” (Wiki) өлеше һавайя теленнән алынган һәм “тиз” дигән мәгънәдәге сүз. Викисүзлеккә 2002 елда нигез салынган иде, шул елның 12 декабрендә аның инглиз телендәге версиясе пәйда булды. Бүген (2024 ел башына) күптелле сүзлек карамагында төрле телләрдәге 37,8 миллион кертем исәпләнә.

## Шулай ук карагыз

* Википедия
* Викикитап
* Викиҗыентык

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Викисүзлек проектының баш бите
* Викисүзлек проектының татар телле бүлегенең баш бите

**Башка телле бүлектә тулырак мәкалә бар: Wiktionary (ингл.)**Сез тәрҗемә ярдәме белән бу мәкаләне язып бетереп проектка ярдәм итә аласыз.
**Башка телле бүлектә тулырак мәкалә бар: Викисловарь (рус.)**Сез тәрҗемә ярдәме белән бу мәкаләне язып бетереп проектка ярдәм итә аласыз.
# Җирнең тәүлеклек әйләнүе

Эклиптика яссылыгына (Җирнең орбитасы яссылыгына) карата Җирнең күчәренең авышлыгы
**Җирнең тәүлеклек әйләнүе** — Җирнең үз күчәре тирәсендә бер йолдыз тәүлеге периодлы әйләнүе. Нәтиҗәсендә күк йөзенең тәүлеклек әйләнүе күренешене күзәтергә була. Җирнең әйләнүе көнбатыштан көнчыгышка була. Тимерказыктан яки эклиптиканың төньяк котыбыннан күзәтеп торганда, Җирнең әйләнүе сәгать йөреше кирегә бара.