# Җир

| Җир |
| --- |
| Нигезләнү датасы | 245033 тысячелетие до н. э. |
|  |
|  |
| Кана белән язылган исем | ちきゅう |
| ... хөрмәтенә аталган | туфрак, коры җир, шар һәм коры җир |
| Демоним | Earthling, أرضي, Terrien, Terran, Erdling, földlakó, Terano, Terrestre, terrícola, Dünyalı, Ziemianin, землянин, землянка, земляне, заминиҳо, ชาวโลก, Aardbewoner, Earthman, Earthwoman, 地球人, 地球人, 地球人, terráqueo, terrestre, terráqueo, terrestre, Ziemianka, terrícola, Earthperson, terrestre, terrícola, 地球人, pozemšťan, pozemšťanka, 지구인, zemljanin, Bhumi, Gaia, পৃথিবীবাসি, terrícola, Zemljan, زمین, Zemljanka, jordboer, نړیوال, Ziemianie, पृथ्वीवासी, انق بومي һәм anak bumi |
| Урын | Кояш системасының эчке өлеше[d], Яшәү өлкәсе, Киек Каз Юлы һәм Локаль төркем[d] |
| Иң төньяк ноктасы | 90° т. к. 0° кч. о. |
| Иң көньяк ноктасы | 90° к. к. 0° кч. о. |
| Иң югары ноктасы | Җомолуңма |
| Иң түбән ноктасы | Челленджер упкыны[d] |
| Халык саны | 8 117 059 282 (9 май 2025) |
| Мәктәптә укымаган балалар саны | 264 000 000 |
| Каталог коды | 806.4616.0110 |
|  |
| Кайда өйрәнелә | җирне өйрәнүче фәннәр, геология, геофизика һәм планетология[d] |
| Бала җисем | Ай, Халыкара галәми станция, Mir, Хаббл[d], TESS[d], Telstar 18V[d], Кордылевский болытлары[d], TerraSAR-X[d], Libertad 1[d], Soil Moisture Active Passive[d], SPOT-1[d], GSAT-18[d], Мо-Цзы[d], Van Allen Probe A[d], Van Allen Probe B[d], Sentinel-2B[d], GRACE-1[d], GRACE-2[d], GRACE-FO 1[d], GRACE-FO 2[d], Seeker[d], Sentinel-6 Michael Freilich[d], Sentinel-6B[d], Enxaneta[d], SAMPAN I[d], 2024 PT5[d], 2020 CD3[d], 2022 NX1[d], 2006 RH120[d], Скайлэб[d], геостационарная орбита[d], Салют-1[d], STS-90[d], SMOS[d], ADM-Aeolus[d], Эксплорер-4[d], Салют-5[d], Авангард-2[d], Эксплорер-6[d], геосинхронный спутник[d], Космос-557[d], GEOS (ESA)[d], геоцентрическая орбита[d], Landsat 1[d], Wide Field Infrared Explorer[d], AMSAT-OSCAR 7[d], ITAMSAT[d], Тяньгун-2[d], DODGE (КА)[d], LandSat-5[d], Taiyin[d], e-st@r[d], Cirneñ yasalma iärçene, Sentinel-1A[d], UniSat 6[d], AsiaSat 8[d], геостационарный спутник[d], SpaceX CRS-9[d], Sentinel-2A[d], Sentinel-1B[d], SGDC-1[d], XRISM[d], Асгардия-1[d], SXM-8[d], Орбитальный риф[d], Starlab Space Station[d], LEDsat[d], Unisat 5[d], ABCS[d], Space Travelling Egg-Controlled Catadioptric Object[d], Spei Satelles[d], Haven-1[d], Гаофэнь-12-4[d], Гаофэнь-12-2[d], Космос-2553[d], Ariane flight VA262[d], Fram2[d], Lemu Nge[d], Sentinel-1C[d], PROBA-3 Coronagraph[d], PROBA-3 Occulter[d], SXM-9[d], Blue Ring Pathfinder[d], Active Magnetospheric Particle Tracer Explorers[d], Aqua[d], Array of Low-Energy X-ray Imaging Sensors[d] һәм Спутник-7[d] |
| Ана җисем | Кояш |
| Апоүзәк | 151 930 000 ± 10 000 km, 1,00000261 ± 1,0E−8 а.б. һәм 1,01671388 а.б. |
| Периүзәк | 147 095 000 ± 1000 km |
| Периүзәк аргументы | 114,20783 ° |
| Җирдән ераклык | 0 km |
| Поляр йомылуы | 0,0033528 ± 1,0E−7 |
| Орбита төре | гелиоцентрик орбита[d] |
| Орбита эксцентриты | 0,016710219 ± 1,0E−9 |
| Орбита авышлыгы | 7,155 ° һәм 1,57869 ° |
| Орбита дәвере | 365,256363004 тәүлек |
| Әйләнү периоды | 24 сәг һәм 86 164,098903691 s |
| Зур ярымкүчәр | 1 а.б. һәм 149 598 023 ± 1 km |
| Калка төен озынлыгы | 348,73936 ° |
| Уртача аномалия | 358,617 ° |
| Альбедо | 0,434 һәм 0,294 |
| Магнитик момент | 7,84E+22 ± 5,0000000000008E+19 J/T |
| Тыгызлык | 5,513 g/cm³ |
| Температура | 15 °C |
| Масса | 5972,37 ± 0,01 Yg |
| Мәйдан | 510 064 472 км² |
| Күләм | 1 083 210 000 000 ± 10 000 000 km³ |
| Радиюс | 6378,137 ± 0,001 km, 6371 ± 0,1 km һәм 6356,8 km |
| Диаметры | 12 742 km |
| Периметр | 40 075 km һәм 24 901 миля |
| Нинди веб-биттә тасвирланган | baike.sogou.com/v62833587.htm |
| Һәштәге | Earth һәм earth\_(planet) |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Тематик география | бөтендөнья географиясе[d] |
| Билгесе | ♁[d] |
| Город с наибольшим населением | Джакарта |
| Нинди вики-проектка керә | Википедия:Проект:Астрономия, Проект:Астрономические объекты[d], Проект:Солнечная система[d], Проект:Табигать[d], Проект:География[d], Проект:Геология[d], Проект:Фән һәм Википедия:Проект:Мәдәният |
| Чор | J2000.0[d] |
|  |
| Тизлек | 107 200 км/сәг |
| Максималь температура | 56,7 °C |
| Өслек гравитациясе | 9,798 m/s² |
| Минималь температура | −89,2 °C |
| Периастр вакыты | 2 459 218,9057727 JD |
| WordLift сылтамасы | data.thenextweb.com/tnw/entity/earth |
| Моның каршысы | күк һәм Ğälämi fäza |
|  Җир Викиҗыентыкта |

|  |
| --- |
| Җир  |
|  |
|  |
| Ачыш |
| Орбиталь үзенчәлекләре |
| Перигелий | 147 098 290 км 0,98329134 а. б.
 |
| Афелий | 152 098 232 км 1,01671388 а. б.
 |
| Зур ярымкүчәр (*a*) | 149 598 261 км 1,00000261 а. б.
 |
| Орбитаның эксцентриситеты (*e*) | 0,01671123 |
| Әйләнешнең сидерик чоры |
365,256366004 көн 365 көн 6 сәг. 9 мин. 10 сек.
 |
| Орбиталь тизлек (*v*) |
29,783 км/c 107 218 км/сәг
 |
| Уртача аномалия (*Mo*) |
357,51716°
 |
| Авышу (*i*) |
7,155° кояш экваторына карата, 1,57869° инвариант өслегенә карата |
| Периастр озынлыгы |
348,73936°
 |
| Периүзәк аргументы (ω) |
114,20783°
 |
| Нәрсәнең иярчене | Кояш |
| Иярченнәре | 1 (Ай), 8300+ ясалма |
| Физик үзенчәлекләре |
| Поляр тыгызлану | 0,0033528 |
| Экваториаль радиус |
6378,1 км
 |
| Поляр радиус |
6356,8 км
 |
| Уртача радиус |
6371,0 км
 |
| Зур түгәрәк әйләнәсе |
40 075,017 км экватор буенча 40 007,86 км меридиан буенча |
| Өслекнең мәйданы (*S*) |
510 072 000 км² 148 940 000 км² коры җир (29,2 %) 361 132 000 км² су өслеге (70,8 %)
 |
| Күләм (*V*) |
10,8321×1011 км³
 |
| Масса (*m*) |
5,9726×1024 кг (3×10-6 M☉)
 |
| Уртача тыгызлык (ρ) |
5,5153 г/см³
 |
| Экваторда ирекле төшү тизләнеше (*g*) |
9,780327 м/с² (0,99732 g)
 |
| Беренче галәми тизлек (*v*1) |
7,91 км/с
 |
| Икенче галәми тизлек (*v*2) |
11,186 км/с
 |
| Экваториаль әйләнү тизлеге |
1674,4 км/сәг (465,1 м/с)
 |
| Әйләнү периоды (*T*) |
0,99726968 тәүлек (23h 56m 4,100s) — сидерик әйләнү периоды, 24 сәг — кояш тәүлегенең уртача озынлыгы.
 |
| Күчәр авышы |
23°26’21",4119
 |
| Альбедо |
0,306 Бонд 0,367 Геометрик |
| Температура |
|   |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| мин. | урт. | макс. |

 |
| Цельсий |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| −91,2 °C | 14 °C | 56,7 °C |

 |
| Кельвин |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| 184 K | 287,2 К | 329,9 К |

 |
| Атмосфера |
| **Составы**:78,08 % — азот (N2) 20,95 % — әче тудыргыч (O2) 0,93 % — аргон (Ar) 0,039 % — углерод диоксиды (СO2) Якынча 1 % су пары климатка карап |
|  |

**Җир** (лат. *Terra*; астрономик символы: ) — Кояш системасына кергән планета. Кояштан соң өченче планета. Диаметры, массасы һәм тыгызлыгы буенча Җирсыман планеталар арасында иң зуры.

ССРБ почта маркасы, 1969 ел
Ешрак *Җир* яки *Җир шары* исемнәре белән телгә алына. Бүген кешеләргә мәгълүм булган Кояш системасының һәм Бөтен Галәмнең тереклек яши торган бердәнбер планетасы (күк җисеме).

Фәнни мәгълүматлар буенча, Җир Кояш томанлыгыннан якынча 4,54 млрд ел элек барлыкка килгән. Үзенең бердәнбер табигый иярчене — Ай барлыкка килә. Җирдә тереклек якынча 3,5 млрд ел элек барлыкка килгән. Планетаны 70,8 %-ка Дөнья океаны алып тора. Башка өлешен кыйтгалар һәм утраулар тәшкил итә. Тереклек өчен кирәкле сыекча су Кояш системасының башка планеталарында юк. Җирнең эчке өлкәләре шактый активлы һәм калын, чагыштырмача каты каттан — мантиядән, аның астындагы тышкы сыек төштән һәм эчке каты тимер төшеннән гыйбарәт.

Җир башка галәми җисемнәр белән, Кояш һәм Ай шул исәптән, үзара тәэсир итә (тарту көчләре белән тарттыра). Җир Кояш тирәсендә әйләнә һәм 365,26 көн эчендә әйләнеп чыга. Бу вакыт аралыгы — сидерик ел, ул 365,26 кояш тәүлегенә тигез. Җирнең әйләнү күчәре аның орбита яссылыкка карата 23,4°-ка авыша. Моннан сәбәпле планета өслегендә бер тропик ел (*365,26 кояш тәүлеге*) эчендә фасыл үзгәрешләре булалар.

Җир - Кояштан өченче планета, иң тыгыз һәм зурлыгы буенча Кояш системасындагы 8 планетаның бишенчесе. Моннан тыш, ул Кояш системасындагы җир төркеменең дүрт планетасыннан иң зурысы. Аны кайчак «Зәңгәр планета», яки латинча «Тэрра» дип атыйлар.Җир - хәзерге вакытта тормыш яши торган, билгеле булган Галәмдәге бердәнбер урын. Планета 4.54 миллиард ел элек барлыкка килгән, ә тормыш аның өслегендә 3,5 миллиард ел элек барлыкка килгән. Шуннан бирле Җирнең биосферасы планетада атмосфераны һәм башка абиотик шартларны шактый үзгәртте, бу исә аэроб организмнарының үсешен стимуллаштырырга мөмкинлек бирде, шулай ук озон катламы формалашты, ул Җирнең магнит кыры белән бергә зарарлы кояш радиациясен блоклый,шулай иттереп җирдә яшәү мөмкинлеген бирә. Җирнең физик үзлекләре, шулай ук аның геологик тарихы һәм орбитасы шушы чор эчендә тормышны саклап калдырырга ярдәм итте.

(  2021 елның 9 июль көнендә архивланган сайтындагы "Earth" статьясының тәрҗемәсе.)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

**Ошибка Lua в Модуль:External\_links на строке 666: attempt to call field 'getRefHtml' (a nil value).**

## Моны да карагыз