Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Азор утраулары

|  |
| --- |
|  Азор утраулары порт. Açores |
| 38°36′0″ т. к. 27°59'0" кб. о.  |
| Акватория | Атлантик океаны |
| Утраулар саны | 9  |
| Иң эре утрау | Сан-Мигел  |
| Гомуми мәйдан | 2322 км² |
| Ил | Португалия Португалия |
| Беренче дәрәҗә АБ | Азор утраулары |
|  |
| Халык саны (2011 ел) | 246 772 кеше |
| Халык тыгызлыгы | 106,276 кеше/км² |
|  **Азор утраулары**  Викиҗыентыкта |

**Азор ороллари** (порт. Açores [ɐˈsoɾɨʃ]) — Атлантик океанының төньяк өлешендәге архипелаг. Пиреней ярымутравыннан көнбатышта. Португалия составында.

9 эре утрау һәм килеп чыгышы вулканик булган берничә рифлардан гыйбарәт. Көнбатышта көнчыгышка якынча 600 кмга сузылган. Мәйданы 2,3 мең км². Рельефы таулы, биеклек 2351 метргача (Пику утравындагы Пику тавы). Җир тетрәүләр еш була.

Субтропик диңгез климат; гыйнварның уртача температурасы +14°С, июльнең температурасы +22°С; елгы як. 800 мм явым төшә.

1431—53 елларда бирегә португаллар килеп урнашканнар. Халык цитрус үсемлекләр үстерү, йөземчелек, ананас, банан җитештерү белән шөгыльләнә.

Төп портлар: Понта-Дельгада, Орта.
# Хуан-Фернандес утраулары

|  |
| --- |
|  Хуан-Фернандес исп. Archipiélago Juan Fernández |
|  |
| 33°38′45″ ю. к. 78°49'23" кб. о.  |
| Акватория | Тын океан |
| Утраулар саны | 4  |
| Иң эре утрау | Робинзон-Крузо  |
| Иң биек ноктасы | 1329 м |
| Ил | Чили Чили |
| Беренче дәрәҗә АБ | Вальпараисо |
|  |
| Халык саны (2002 ел) | 633 кеше |
|  **Хуан-Фернандес**  Викиҗыентыкта |

**Хуан-Фернандес утраулары** (исп. Archipiélago Juan Fernández) — Тын океанның көньяк-көнбатышында, Көньяк Америкадан 670 км көнчыгыштарак уранашкан утраулар төркеме. Чили биләмәсе.

Дүрт утраудан (Робинзон-Крузо, Санта-Клара, Алехандро-Селкирк, Хуананго) гыйбарәт.

Субтропик урта диңгез климаты, уртача айлык температуралар +12°С тан +19°С кача. Еллык явым-төшем күләме 936 мм, күп өлеше май-август айларында ява.

Утрауларны 1574 елда испан диңгез сәяхәтчесе Хуан Фернандес ачкан. 1935 елда утраулар тыюлык итеп игълан ителгән.

## Шулай ук карагыз

* Пасха утравы
* Сала-и-Гомес
* Десвентурадас утраулары
# Балкараклар

| Балкараклар |
| --- |
|  |
| Халыкара фәнни исем | Sphingidae Пьер Андре Латрейль, 1802 |
| Таксономик ранг | гаилә |
| Югарырак таксон | шелкопрядовые[d] |
| Таксонның халык атамасы | lišajovití, Schwärmer, Kiitäjät, スズメガ科, Pijlstaarten, zawisakowate, Вјештице, Svärmare, Бражники, cù-fionna, seabhag-lèomann, tussmørkesvermere, veščeci, zawisaki һәм sfinksy |
| Таксономик төр | S. ligustri[d] |
|  Балкараклар Викиҗыентыкта |

**Балкаракла́р** (Sphingidae) - төнге күбәләкләр семьялыгы. Дөнья фаунасында - 1200 ләп, Татарстанда 20 төре бар.

Киң күкрәкле, юан корсаклы, алгы канатлары озынча һәм тар, арт канатлары кыска, орчыксыман гәүдәсе белән аерылып тора. Бер урында канатларын тиз җилпеп торып, чәчәккә кунмыйча гына нектар суырырга җайлашканнар. Тәңкәканатлылар арасында иң тиз очучылардан санала, тизлекне 60 км/сәг кә кадәр җиткерә алалар. Эңгер-меңгердә һәм төнлә активлар, кайбер төрләре көндез дә актив. Күбәләк кортының арткы өлешендә каты мөгезе бар. Балкараклар республиканың барлык территориясендә очрый. Бигрәк тә нарат балкараклар күп. Бу - канатларының ян-якларында нечкә ак кайма һәм аксыл соры сурәт төшкән, соры төстәге зур күбәләк. Июнь-июль айларында оча. Кортлары нарат агачында үсә. Зелпе төклетурасы - көндез очучы балкаракларның бер төре. Уртача зурлыкта. Әле яңа гына күбәләккә әверелгәненең канатларында кара тәңкәләр була, ләкин беренче очыштан соң алар коела һәм канатлары кара каймалы үтә күренмәлегә әверелә. Гәүдәсе сары, карасу төстәге сызыклар бар. Тышкы кыяфәте белән әлеге күбәләк төклетураны хәтерләтә. Күбәләк корты зелпедә үсә. Юкә балкараклары, тирәк балкараклары, йогырт балкараклары - еш очрый торган төрләре.

«Үле баш» исемле балкараклар, сирень балкараклары һәм күзләч балкараклар ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.  2013 елның 19 октябрь көнендә архивланган

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
# Спиртлар

Иж гади спирт — метанол моделе
**Спиртлар** (лат. *spiritus* — ис) — водороды гидроксил группасына (**−OH**) алмаштырылган органик кушылмалар.

Туендырылган (алкогольләр), туендырылмаган (феноллар), күмер тудыргыч атомнарының ароматик боҗрасындагы (феноллар) молекулаларында 1 яки берничә гидроксил (OH) төркемле углеводород чыгарылмалары була. Күмер тудыргыч һәм водородка бай матдә буларак, спиртлар кабызгач җылылык чыгарып яналар.

Спиртлар өчен ИЮПАК номенклатурасы буенча (метанол, этанол һ.б.), тривиаль (метил спирты — агач, этиллы шәраб һ.б.) һәм рациональ (карбинолның гомологик рәт чыгарылмалары) атамалар кулланыла. Спиртлар дип шулай ук традиция буенча кайсыбер даруларны (бор, салицил, кәмфәрә спиртлары – алары бор, салицил кислоталарының, кәмфәрәнең этиллы спиртлар эретмәләре; нишатыр спиртлар — аммиакның судагы эретмәсе) атыйлар. Үсемлекләрдә табигый спиртлар очрый. ОН төркемнәр саны буенча бер (алкогольләр, беренчел, икенчел, өченчел булуы мөмкин), ике (гликольләр), өч (гөлсирин), күп атомлы; углеводород радикалының төре буенча — алифатик (этил спирты), алициклик (циклогексанол), май ароматик (бензил спирты), гетероциклик спиртлар аералар. Спиртлар — сыекчалар яки каты матдәләр, күп органик эреткечләрдә яхшы эри. Бер атомлы (C1—C3), гликольләр (C7 кадәр), гөлсирин су белән чиксез катнаша; югары спиртлар суда эреми. Су, кайсыбер органик берләшмәләр белән азеотроп кушылмалар, селтеле металлар белән — алкоголятлар, аммиак белән — аминнар, көчле минераль кислоталар белән — ул кислоталарның эфирлары яки гади эфирлар, карбон кислоталары белән катлаулы эфирлар барлыкка китерә. Беренчел спиртлар йомшак шартларда альдегидларга, карбон кислоталарына, икенчелләре — кетоннарга окислана, өченчелләре — окислануга тотрыклы. спиртлар эфирлар яки олефиннар барлыкка китереп дегидратлауга чагыштырмача җиңел дучар ителә, углеводородларга әйләнеп кайтарылалар. Алифатик спиртлар (С1—С3) характерлы алкоголь исле, (С3—С5) — татлы тынчу, арилалифатик спиртлар — җиләк-җимеш исенә ия; югары алифатик иссез спиртлар, түбән алифатик спиртлар — җиңелчә наркотик йогынты ясый. Олефиннарны катализаторлар булганда гидратациялап, карбониллы берләшмәләрне кайтарып, алкилгалогенидларны, катлаулы эфирларны гидролизлап, күмер тудыргыч окисен гидридлап алалар; этил һәм башка кайсыбер спиртлар табигый шикәрләрне фементатив әчетү юлы белән алалар. Эреткечләр, органик кушылмалар синтезлауда ярым продуктлар, мотор ягулыгы итеп, синтетик буяулар, синтетик сүсләр, пластмассалар, лак-буяу материаллары, синтетик юу чаралары, пластификаторлар, мономерлар җитештерүдә, азык-төлек сәнәгатендә кулланалар. Идел-Урал төбәгендә азык-төлек чималыннан этил спиртлар җитештерү XVIII гасыр урталарында шәраб куу заводларында башлана.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Башкорт энциклопедиясе(үле сылтама) (башк.)