# Үсемлекләр

| Үсемлекләр |
| --- |
|  |
| Халыкара фәнни исем | Plantae Haeckel, 1866 |
| Әйтелеш |  |
| Таксономик ранг | патшалык |
| Югарырак таксон | эукариотлар һәм архепластидлар[d] |
| Коллаж |  |
| Куллана | туфрак, фотосинтез, углекислый газ в атмосфере Земли[d] һәм ашлама |
| Шушы чыганакларда тасвирлана | Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге[d], Брокгауз һәм Ефронның кече энциклопедик сүзлеге[d], Гуцзинь тушу цзичэн[d], Метрополитен сәнгать музееның төркемләү сүзлеге[d], Британ энциклопедиясенең XI басмасы (1910-1911)[d], 1920 елгы Американа энциклопедиясе[d], Домашняя энциклопедия, или Словарь фактов и полезных знаний[d] һәм Мейер энциклопедик сүзлеге (1888-1889)[d] |
| Кайда өйрәнелә | үсемлекләр генетикасы[d] һәм ботаника |
| Нәрсәнең чыганагы | үсемлек мае[d], үсемлек сөте[d], үсемлек материалы[d], үсемлекләрдән булган ашамлык[d], үсемлекләрдән алынган продукт[d], үсемлек аксымы[d], үсемлек җепселе[d] һәм ископаемое растение[d] |
|  **Үсемлекләр**  Викиҗыентыкта |

**Үсемлекләр** (лат. *Plantae* яки лат. *Vegetabilia*) — күпкүзәнәкле организмнарының төп төрләренең берсе. Еш кына үсемлекләргә шулай ук суүсемнәрне кертәләр.

Хәзерге дөньяда үсемлекләрнең 350 меңнән артык төре исәпләнә. Алар планета биомассасының, ягъни анда яшәүче барлык тере организм­ләр — Җир йөзендәге органик матдәне төп җитештерүчеләр *(продуцентлар)*.

Хәзерге чор флорасын күп төрле төзе­лешле һәм экологик үзенчәлекле үсем­лек организмнар барлыкка китерә. Мә­сәлән, түбән төзелешле үсемлекләр — суүсемнәрнең тәне органнарга бүлгә­ләнмәгән, ә югары төзелешлеләрнең *(мүкләр, плауннар, наратбашлар, аба­галар, ачыкорлыклылар һәм ябыкор­лыклылар*) тамыры, сабагы һәм яфрагы була. Экологиясе ягыннан үсемлекләр яктылык яратучыларга һәм күләгә яра­тучыларга, дымлы *(тропик, субтропик)* яки коры җирдә үсүчеләргә бүленә.

Төрле климат зоналарында нәкъ менә төрле үсемлекләр бергәлекләре биомнар­ның структурасын билгели. Биом — бил­геле бер җирлектә: тундрада, яфраклы урман, дала, тропик урманнар, саванна һ. б. урыннарда таралган тере организм­нар *(хайваннар, үсемлекләр, гөмбәләр һәм микроорганизмнар*) җыелмасы ул.

Абагалар
Әмма гаять күптөрлелеккә ия булула­рына карамастан, үсемлек организмнар­ның уртак билгеләре бар, алар җыены­сы бергә үсемлекләрне терек табигать­нең башка патшалыгы вәкилләреннән аерып тора.

1. Үсемлек организмнар — барысы да **автотрофлар**, һәм алар **фотосинтезга** сәләтле, ягъни яктылык энергиясе исәбенә неорга­ник молекулалардан органик молекулалар барлыкка китерәләр. Шуның аркасында үсемлекләрдә матдәләр алмашы процессларын­да, матдәләрнең таркалуына караганда, органик молекулаларның биологик синтезы реакцияләре өстенлек итә. Нәтиҗәдә үсемлекләр барлык гетеротроф организмнар, шул исәптән хайваннар туклануы өчен кирәкле органик биомассаны барлыкка китерәләр.

2. Үсемлекләрнең пластидларда ясала торган үзенчәлекле пиг­ментлары, мәсәлән **хлрофилы** бар. Башка пигментлар — кыз­гылт сары һәм кызыл каротиноидлар яфраклар саргайганда барлыкка килә һәм үсемлекнең аерым өлешләренә (җимешенә, чәчәгенә) төрле төс бирә. Бу пигментлар, фотосинтезда катнашып, үсемлекнең тереклек эшчәнлегендә мөһим роль уйный.

Үсемлек күзәнәгенең төзелеше
3. Үсемлек организмының тереклек эшчәнлеге процессларын үсемлек гормоннары — **фитогормоннар** көйли. Аларның үзара тәэсир итешүе үсемлекнең үсүен, үсешен һәм башка физиологик процессларны тәэмин итә. Моның мисалы булып үсемлекнең картайган тукымаларында барлыкка килә торган этилен яки үсүне тизләтүче матдәләр — ауксиннар хезмәт итә. Фитогормоннар бик аз микъдарда синтезлана һәм организмның үткәргеч системасы буйлап күчә.

4. Үсемлек күзәнәкләре цитоплазма мембранасының тышкы ягында урнашкан калын күзәнәк стенкасы белән әйләндереп алынган. Ул башлыча целлюлозадан тора. Мондый күзәнәк тышчасы булу — үсемлекләргә генә хас үзенчәлек: хайваннарда ул юк. Һәрбер үсемлек күзәнәгенең каты тышчасы үсемлекләрнең хәрәкәтчәнлеген нык киметә. Нәтиҗәдә үсемлек организмының туклануы һәм сулавы аның әйләнә-тирәлек белән бәйләнештә булган тән өслегенә бәйле булып кала. Ә бу исә, эволюция про­цессында үсемлекләрнең тәне—хайваннарныкы белән чагыштыр­ганда, ныграк бүлгәләнүгә — тамыр системасының һәм бәбәкләр­нең тармаклануына китерә.

5. Үсемлекләрнең матдәләр алмашында даими ясала торган продукт — **күзәнәк сыекчасы**. Бу — төрле органик *(аминокисло­талар, аксымнар, углеводлар, органик кислоталар, туплау матдә­ләре)* һәм неорганик *(нитратлар, фосфатлар, хлоридлар)* матдәләр эремәсе. Цитоплазмада җыелып, күзәнәк сыекчасы эчке басымны арттыра, күзәнәк стенкасын киерелдерә. Бу тургор дип атала. Тургор үсемлек тукымаларына ныклык бирә.

6. Үсемлекләргә чиксез үсү хас: алар гомер буена үсә, зурая. Үсемлекләр патшалыгы организмнарның ике зур төркемен:
түбән төзелешле һәм югары төзелешле үсемлекләрне үз эченә ала. Алар төзелешендәге һәм тереклек эшчәнлегендәге принципиаль үзенчәлекләр белән нык аерылып торалар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* БИОЛОГИЯ. В.Б. Захаров, Н.И. Сонин(үле сылтама)

## Сылтамалар