Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Амариллис

| Амариллис |
| --- |
|  |
| Халыкара фәнни исем | Amaryllis L., 1753 |
| Таксономик ранг | ыру |
| Югарырак таксон | амариллисовые[d] |
| Таксономик төр | A. belladonna[d] |
| Җимеш төре | тартмачык[d] |
| Шушы чыганакларда тасвирлана | Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге[d], Энциклопедический лексикон, 1835—1841[d], Мейер энциклопедик сүзлеге (1888-1889)[d] һәм Британ энциклопедиясенең XI басмасы (1910-1911)[d] |
|  **Амариллис**  Викиҗыентыкта |

**Амари́ллис** (лат. *Amaryllis*) — Амариллислылар — Amaryllidaceae гаиләсеннән олиготиплы бер өлешле биологик үсемлек нәселе. 1753 елда швед систематигы Карл Линней тарафыннан аерып алынган .

Бу исем астында еш очрый торган популяр декоратив бүлмә үсемлеге чын мәгънәсендә гибрид (гиппеаструм) — чын амариллислар өй шартларында үстерелми диярлек.

## Систематикасы

Амариллис белладонна — Amaryllis belladonna төре аша тәкъдим ителгән нәсел, гадәттәгечә, монотиплы дип санала , әмма 1998 елда хәзер фәнни дөньяда танылган тагын бер төр сүрәтләнә. " The Plant List" мәгълүматлар базасы нәсел үз эченә 4 төрне кертә ди :

Amaryllis bagnoldii

Amaryllis belladonna

Amaryllis condemaita — Vargas

Amaryllis paradisicola — Snijman

Хәзер Гиппеаструм — Hippeastrum нәселе дип аерылганнар да элек Амариллис төренә кертелгән була , аларны, гадәттә, ялгыш амариллис дип атыйлар.

## Таралышы

Кыргый табигатьтәге нәсел вәкилләре Көньяк Африка Җөмһүрияте Капа провинциясе эндемиклары булып торалар . Австралиягә кертелгәннәр.

## Ботаник тасвирламасы

Мезофитлар.

Күпьеллык үсемлекләр. Үлән үсемлекләр Суганлы үсемлекләр.

Яфраклары тамырдан ук башлана, ике рәт булып урнашкан.

Чәчәкләре чатыр сыман чәчәклеккә җыелганнар; тыгыз чәчкә чыганагына ия, чәчәклектә 2-12 чәчәк булуы мөмкин. Көз көне чәчәк ата, яфраксыз күренешле бүрәнкә чәчәкләре диаметрда 8 сантиметрга җитә. Амариллис чәчәгенең 6-12 төрле — актан алып куе кызылга чаклы — төсе бар. Уртача тизлектә үсә.
Җимеше — ачылмалы тартма, орлыклары канатлар рәвешендә орлыклыкка ия булуы мөмкин .

Хромосомнар саны *2n* = 22.

Карау дөрес оештырылган очракта, чәчәкнең суганы 20 елга чаклы яшәү сәләтенә ия.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Амариллис // Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге: 86 томда (82 том һәм 4 өстәмә). Санкт-Петербург: 1890—1907.

* БСЭ.
* Уход в домашних условиях

|  |  |
| --- | --- |
|  | Викиҗыентыктагы медиафайллар? |
# Гаиләлек (биология)

| Гаиләлек |
| --- |
|  Гаиләлек Викиҗыентыкта |

**Гаиләлек** (лат.  *familia*) — биологиядә: отрядтан түбәнрәк һәм трибадан белән ыругтан биегрәк таксон. Шулай ук асгаилә һәм өсгаилә төркемнәре кулланыла.

## Исем кушу тәртибе

Зоологиядә гаилә исемнәре латин телендә *-idae* кушымчасы белән ясала: *Cervus* - болан, *Cervidae* - боланлылар. Ботаникада гаилә исемнәре *-aceae* белән ясала: *Rosa* - гөлҗимеш, гөлчәчәк, *Rosaceae* -гөлчәчәклеләр.

## Тарихы

Гаилә Пьер Маньоль[ru] белән кертелгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Гаиләлек — Зур совет энциклопедиясеннән мәкалә.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

|  |
| --- |
| **Таксономия** |
|
Домен (өспатшалык) —
**Патшалык** —
Аспатшалык —
Өстип/Өсбүлекчә —
**Тип**/**Бүлекчә** —
Астип/Асбүлекчә —
Өссыйныф —
**Сыйныф** —
Ассыйныф —
Инфрасыйныф —
Өсотряд/Өстәртип —
**Отряд**/**Тәртип**\* —
Асотряд/Астәртип —
Инфраотряд —
Өсгаиләлек —
**Гаиләлек** —
Асгаиләлек —
Өстриба —
**Триба** —
Астриба —
**Ыруг** —
Бүлек —
Асбүлек —
Асыруг —
Өссекция —
Секция —
Ассекция —
Рәт —
Асрәт —
**Төр** —
Астөр —
Вариетет/Төрлелек —
Астөрлелек —
Форма —
Асформа |
| Биология — Биологик таксоннар — Биномиаль номенклатура |
| **\Отряд — зоологиядә кулланыла; Тәртип — ботаникада* |
# Көньяк Африка

Көньяк Африка
**Көньяк Африка** кыйтганың Конго (Заир) — Замбези елгаларының субүләреннән көньякка таба яткан өлешен алып тора. Көньяк Африка яссы таулыгы үзәк өлешендә түбәнәя, һәм казанлыкта Калахари чүле ята. Читләренә таба яссы таулык акрынлап күтәрелә, ә көнчыгышта Дракон тауларына күчә. Иң көньякта җыерчыклы-кантарлы Кап таулары күтәрелеп тора, алар Көньяк Африканың барлык калган өлешенә караганда яшьрәк. Көньяк Африканың зур өлешен саванналар алып тора. Дымлылык шартлары бертигез булмаганлыктан, саванналар бик тә күптөрле.

Көньяк Африканың мәйданы - 6,605,628,1 км².

БМО буенча Көньяк Африкага түбәндәге дәүләтләр керә:

* Ботсвана
* Лесото
* Намибия
* Свазиленд
* Көньяк Африка Җөмһүрияте

Географик яктан караганда аңа шулай ук түбәндәге илләр керә:

* Ангола
* Замбия
* Зимбабве
* Комор утраулары
* Маврикий
* Мадагаскар
* Майотта
* Малави
* Мозамбик
* Реюньон
* Сейшель утраулары
# WikitörlärКириллицада уку

Wikitörlär' Baş bite
Wikitörlär proyektı embleması
**Wikitörlär** (ингл. *Wikispecies*) —  *Wikimedia fondı* qaramağında irekle üzgärtülär kertü mömkinlekle biologik törlär turındağı mäğlümat katalogı.

 *Wikipediä*dän ayırmalı bularaq, kübräk ğalimnärgä yünältelgän, häm yasalğan kertem texnik ekspertlar şurası tarafınnan raslanırğa tiyeş.

Proyekt 2004 yılda barlıqqa kilä.

## İskärmälär

**Bu mäqäläneñ sıyfatın arttırır öçentübändägelärne eşlärgä kiräk?: Mäqäläne tulılandırırğa (mäqälä bik qısqa)
* Tematik törkemne quyarğa

**Бу мәкаләдә тематик төркемнәр куелмаган.**Сез аларны табып яки яңаларын ясап һәм мәкаләгә өстәп, проектка булыша аласыз.
# Триба (биология)

**Триба** (лат. *tribus*) — биологик систематикада гаиләдән түбәнрәк һәм ырудан югарырак системалы категорияләр иерархиясендә торган таксономик ранг.

## Әдәбият

* *Джеффри, Чарлз*. Биологическая номенклатура: Пер. с англ. — М.: Мир, 1980. — С. 17, 24.

|  |
| --- |
| **Таксономия** |
|
Домен (өспатшалык) —
**Патшалык** —
Аспатшалык —
Өстип/Өсбүлекчә —
**Тип**/**Бүлекчә** —
Астип/Асбүлекчә —
Өссыйныф —
**Сыйныф** —
Ассыйныф —
Инфрасыйныф —
Өсотряд/Өстәртип —
**Отряд**/**Тәртип**\* —
Асотряд/Астәртип —
Инфраотряд —
Өсгаиләлек —
**Гаиләлек** —
Асгаиләлек —
**Өстриба** —
**Триба** —
**Астриба** —
**Ыруг** —
Бүлек —
Асбүлек —
Асыруг —
Өссекция —
Секция —
Ассекция —
Рәт —
Асрәт —
**Төр** —
Астөр —
Вариетет/Төрлелек —
Астөрлелек —
Форма —
Асформа |
| Биология — Биологик таксоннар — Биномиаль номенклатура |
| **\Отряд — зоологиядә кулланыла; Тәртип — ботаникада* |