# Нәркис

| Нәркис |
| --- |
|  |
| Халыкара фәнни исем | Narcissus L., 1753 |
| Таксономик ранг | ыру |
| Югарырак таксон | Narcisseae[d] |
| Таксонның халык атамасы | Narcis, 水仙属, 水仙属[…], narcis һәм narcisa |
| Таксономик төр | N. poeticus[d] |
| Нәрсәнең чыганагы | smell of narcissus flowers[d] |
| Төс | сары |
| Сурәтләнә | Narcissus ×medioluteus; Narcissus pseudonarcissus; Narcissus; Narcissus poeticus; Narcissus ×tenuior[d] |
| Нинди вики-проектка керә | ВикиПроект Инвазив биология[d] |
| GRIN URL | npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomygenus.aspx?id=7979 |
| PAEnflowered taxon URL | paenflowered.org/apgii/asparagales/alliaceae/narcissus |
|  Нәркис Викиҗыентыкта |

**Нәркис (лат. *Narcissus*) —** амариллислылар семьялыгына керүче күпъеллык берөлешле үсемлекләр ыругы. Ул иң иртә чыгучы, язгы чәчәкләр вәкиле булып тора. Европаның көньяк өлешендә үсә торган 60 төре билгеле. Нәркисләрне Япония, Кытай, Төньяк һәм урта Европада, Көньяк Европа, Кавказ һәм Урта диңгез буйларында очратырга мөмкин.

## Ботаник тасвирлама

Биеклеге 60 смга җитә торган үләнчел үсемлекләр. Эре ак яки сары, 6 см диаметрлы чәчәкләре яфраксыз сабакларда берешәрләп яки чук кебек урнашалар. Тыгыз суганчалары һәм тасмасыман яфраклары бар. Чәчәкләре алты таҗ белән уратып алынган була. Үзәгендә кыңгырауны хәтерләүче таң урнаша. Серкәлекләре алты. Җимшәне аскы. Җимеше - өч оялы тартмачык. Орлыклары берничә яки күп. Алар шарсыман формада, аксымга бай.

Ыругның бөтен төрләре дә агулы, нарциссин дип аталучы алкалоид эшләп чыгаралар. Бу семьялыктагы башка үсемлекләр кебек үк, нәркиснең чәчәкләре көчле татлы искә ия. Халык этимологиясенә караганда, "нәркис" сүзе "наркоз" сүзе белән тамырдаш (бор. грек. *νάρκη* — «катып калу», «көзән җыеру»). Роберт Бекес хезмәтләренә караганда, νάρκισσος («наркиссос») сүзе юнаннарга кадәрге тамырга карый.

Борынгы заманнан ук нәркис эфир мае парфюмериядә кулланыла, аның турында Диоскорид искә ала. Арзанлы синтетик ароматизаторлар барлыкка килү сәбәпле, хәзер ул кулланылмый диярлек.

Декоратив чәчәк, бигрәк тә яз ахырында–җәй башында аның белән төрле җирләрне бизиләр. Бу матур үсемлекнең иң беренче вәкилләре кар эрү белән чәчәк ата башлыйлар. Аларның таҗлары ак төстә була. Тиздән аларга алмашка эре чәчәкле матуррак сортлар килә.

## Нәркис төрләре

Хәзерге вакытта нәркиснең утыз меңнән артык сорты бар. Алар 13 төркемгә җыелалар, ләкин аларның берсе генә табигый булып тора. Калганнары гибридлар. Кешеләр үсемлекләрнең яңа сортларын чыгарырга өйрәнгәнче, нарцисслар бары тик ак һәм сары төсләрдә генә булганнар. Хәзер эшләр башкача тора, гибридлар стандартлардан башлап кремлы төсләргә кадәр ия. Чәчәк ату вакытында төсен үзгәртә торган сортлар да бар. Һәр төрнең конкрет билгеләнеше бар. Кайсысыдыр чәчәк бәйләмнәре өчен махсус чыгарылган, кайсысыдыр кыш көне чәчәк ату өчен. Аерым декоратив сортлар да бар, алар белән бакчаларны бизиләр.

## Мифология

Бу чәчәк белән бәйле легендалар һәм мифлар да бар. Мисал өчен, бер грек мифында Нәркис исемле егет турында сөйләнә. Ул егет инештәге үз чагылышыннан күз ала алмаган һәм чәчәккә әверелгән.

Нәркис турындагы миф мотивлары буенча сурәт.
*Ялган нәркис* төренең серкәсе
## Таксономия

*Нәркис* ыругы төрләре 54 беренчел һәм 59 гибридоген үсемлекне үз эченә ала:

* *Narcissus abscissus* (Haw.) Schult. & Schult.f.
* *Narcissus albicans* (Haw.) Spreng.
* *Narcissus albimarginatus* D.Müll.-Doblies & U.Müll.-Doblies
* *Narcissus arundanus* Fern.Casas
* *Narcissus assoanus* Dufour ex Schult. & Schult.f.
* *Narcissus asturiensis* (Jord.) Pugsley
* *Narcissus atlanticus* Stern
* *Narcissus broussonetii* Lag.
* *Narcissus bulbocodium* L.
* *Narcissus calcicola* Mendonça
* *Narcissus cantabricus* DC.
* *Narcissus cavanillesii* Barra & G.López
* *Narcissus cernuus* Salisb.
* *Narcissus confusus* Pugsley
* *Narcissus cuatrecasasii* Fern.Casas
* *Narcissus cyclamineus* DC.
* *Narcissus dubius* Gouan
* *Narcissus elegans* (Haw.) Spach
* *Narcissus flavus* Lag.
* *Narcissus foliosus* (Maire) Fern.Casas
* *Narcissus gaditanus* Boiss. & Reut.
* *Narcissus gadorensis* Fern.Casas
* *Narcissus gigas* (Haw.) Steud.
* *Narcissus hedraeanthus* (Webb & Heldr.) Colmeiro
* *Narcissus hesperidis* Fern.Casas
* *Narcissus hispanicus* Gouan
* *Narcissus iohannis* Fern.Casas
* *Narcissus jacetanus* Fern.Casas
* *Narcissus jeanmonodii* Fern.Casas
* *Narcissus jonquilla* L.
* *Narcissus lusitanicus* Dorda & Fern.Casas
* *Narcissus magni-abilii* Fern.Casas
* *Narcissus malacitanus* Fern.Casas
* *Narcissus moleroi* Fern.Casas
* *Narcissus munozii-garmendiae* Fern.Casas
* *Narcissus nevadensis* Pugsley
* *Narcissus nivalis* Graells
* *Narcissus obesus* Salisb.
* *Narcissus obsoletus* (Haw.) Spach
* *Narcissus occasus* Fern.Casas
* *Narcissus papyraceus* Ker Gawl.
* *Narcissus piifontianus* Fern.Casas
* *Narcissus poeticus* L. — Ак нәркис
* *Narcissus primigenius* (Fern.Suárez ex M.Laínz) Fern.Casas & Laínz
* *Narcissus pseudonarcissus* L. — Сары нәркис
* *Narcissus romieuxii* Braun-Blanq. & Maire
* *Narcissus rupicola* Dufour
* *Narcissus scaberulus* Henriq.
* *Narcissus serotinus* L.
* *Narcissus supramontanus* Arrigoni
* *Narcissus tazetta* L.
* *Narcissus tingitanus* Fern.Casas
* *Narcissus triandrus* L.
* *Narcissus viridiflorus* Schousb.

Гибридоген төрләр
* *Narcissus ×abilioi* Fern.Casas [= *Narcissus bulbocodium* × *Narcissus flavus*]
* *Narcissus ×aedoi* Fern.Casas [= *Narcissus pseudonarcissus* subsp. *leonensis* × *Narcissus triandrus*]
* *Narcissus ×alejandrei* Fern.Casas [= *Narcissus gigas* × *Narcissus jacetanus* subsp. *vasconicus*]
* *Narcissus ×alentejanus* Fern.Casas [= *Narcissus cavanillesii* × *Narcissus serotinus*]
* *Narcissus ×alleniae* Donn.-Morg. [= *Narcissus obsoletus* × *Narcissus viridiflorus*]
* *Narcissus ×aloysii-villarii* Fern.Casas [= *Narcissus pseudonarcissus* subsp. *moschatus* × *Narcissus jacetanus*]
* *Narcissus ×andorranus* Fern.Casas [= *Narcissus pseudonarcissus* subsp. *nobilis* × *Narcissus poeticus*]
* *Narcissus ×bakeri* K.Richt. [= *Narcissus bulbocodium* × *Narcissus pseudonarcissus*]
* *Narcissus ×boutignyanus* Philippe [= *Narcissus moleroi* × *Narcissus poeticus*]
* *Narcissus ×brevitubulosus* A.Fern. [= *Narcissus asturiensis* × *Narcissus nivalis*]
* *Narcissus ×buxtonii* K.Richt. [= *Narcissus abscissus* × *Narcissus assoanus*]
* *Narcissus ×caramulensis* P.Ribeiro [= *Narcissus bulbocodium* × *Narcissus cyclamineus*]
* *Narcissus ×cardonae* Lloret & Fern.Casas [= *Narcissus dubius* × *Narcissus tazetta*]
* *Narcissus ×carringtonii* Rozeira [= *Narcissus cernuus* × *Narcissus scaberulus*]
* *Narcissus ×cazorlanus* Fern.Casas [= *Narcissus hedraeanthus* × *Narcissus triandrus*]
* *Narcissus ×chevassutii* Fern.Casas [= *Narcissus serotinus* × *Narcissus tazetta*]
* *Narcissus ×christianssenii* A.Fern. [= *Narcissus rupicola* × *Narcissus triandrus*]
* *Narcissus ×compressus* Haw. [= *Narcissus jonquilla* × *Narcissus tazetta*]
* *Narcissus ×confinalensis* Uribe-Ech. & Urrutia [= *Narcissus asturiensis* × *Narcissus primigenius*]
* *Narcissus ×dordae* Fern.Casas [= *Narcissus abscissus* × *Narcissus pseudonarcissus* subsp. *pallidiflorus*]
* *Narcissus ×felineri* Fern.Casas [= *Narcissus bulbocodium* × *Narcissus primigenius*]
* *Narcissus ×fosteri* Lynch [= *Narcissus gigas* × *Narcissus triandrus*]
* *Narcissus ×georgemawii* Fern.Casas [= *Narcissus elegans* × *Narcissus viridiflorus*]
* *Narcissus ×gredensis* Fern.Casas [= *Narcissus bulbocodium* × *Narcissus rupicola*]
* *Narcissus ×hannibalis* A.Fern. [= *Narcissus hispanicus* × *Narcissus triandrus*]
* *Narcissus ×incomparabilis* Mill. [= *Narcissus hispanicus* × *Narcissus poeticus*]
* *Narcissus ×incurvicervicus* Barra & G.López [= *Narcissus cernuus* × *Narcissus flavus*]
* *Narcissus ×infundibulum* Poir. [= *Narcissus abscissus* × *Narcissus jonquilla*]
* *Narcissus ×javieri* (A.Fern.) Fern.Casas [= *Narcissus magni-abilii* × *Narcissus nivalis*]
* *Narcissus ×libarensis* Sánchez García & Mart.Ort. [= *Narcissus cuatrecasasii* × *Narcissus papyraceus*]
* *Narcissus ×litigiosus* Amo [= *Narcissus cantabricus* subsp. *monophyllus* × *Narcissus cernuus*]
* *Narcissus ×maginae* Fern.Casas & Susanna [= *Narcissus cuatrecasasii* × *Narcissus triandrus*]
* *Narcissus ×magnenii* Rouy [= *Narcissus assoanus* × *Narcissus tazetta*]
* *Narcissus ×martinoae* Nava & Fern.Casado [= *Narcissus asturiensis* × *Narcissus pseudonarcissus* subsp. *pallidiflorus*]
* *Narcissus ×medioluteus* Mill. [= *Narcissus poeticus* × *Narcissus tazetta*]
* *Narcissus ×montserratii* Fern.Casas & Rivas Ponce [= *Narcissus abscissus* × *Narcissus poeticus*]
* *Narcissus ×nutans* Haw. [= *Narcissus jonquilla* × *Narcissus triandrus*]
* *Narcissus ×odorus* L. [= *Narcissus jonquilla* × *Narcissus pseudonarcissus*]
* *Narcissus ×oiarbidei* Fern.Casas & Uribe-Ech. [= *Narcissus assoanus* × *Narcissus jacetanus*]
* *Narcissus ×paivae* (A.Fern.) Fern.Casas [= *Narcissus asturiensis* × *Narcissus magni-albii*]
* *Narcissus ×perangustus* Fern.Casas [= *Narcissus obsoletus* × *Narcissus serotinus*]
* *Narcissus ×perezlarae* Font Quer [= *Narcissus cavanillesii* × *Narcissus obsoletus*]
* *Narcissus ×poculiformis* Salisb. [= *Narcissus dubius* × *Narcissus pseudonarcissus* subsp. *moschatus*]
* *Narcissus ×ponsii-sorollae* Fern.Casas [= *Narcissus assoanus* × *Narcissus cernuus*]
* *Narcissus ×pravianoi* Fern.Casas [= *Narcissus primigenius* × *Narcissus triandrus*]
* *Narcissus ×pugsleyi* Fern.Casas [= *Narcissus assoanus* × *Narcissus pseudonarcissus* subsp. *moschatus*]
* *Narcissus ×pujolii* Font Quer [= *Narcissus assoanus* × *Narcissus papyraceus* subsp. *panizzianus*]
* *Narcissus ×rafaelii* Patino & Uribe-Ech. [= *Narcissus assoanus* × *Narcissus confusus*]
* *Narcissus ×rogendorfii* Batt. & Trab. [= *Narcissus elegans* × *Narcissus tazetta*]
* *Narcissus ×romoi* Fern.Casas [= *Narcissus cantabricus* × *Narcissus flavus*]
* *Narcissus ×rupidulus* Fern.Casas & Susanna [= *Narcissus cernuus* × *Narcissus rupicola*]
* *Narcissus ×somedanus* Fern.Casado, Nava & Suárez Pérez [= *Narcissus asturiensis* × *Narcissus triandrus*]
* *Narcissus ×susannae* Fern.Casas [= *Narcissus bulbocodium* × *Narcissus triandrus*]
* *Narcissus ×taitii* Henriq. [= *Narcissus cernuus* × *Narcissus pseudonarcissus*]
* *Narcissus ×tenuior* Curtis [= *Narcissus jonquilla* × *Narcissus poeticus*]
* *Narcissus ×tortifolius* Fern.Casas [= *Narcissus gaditanus* × *Narcissus papyraceus* subsp. *panizzianus*]
* *Narcissus ×tuckeri* Barra & G.López [= *Narcissus flavus* × *Narcissus hedraeanthus*]
* *Narcissus ×urrutiae* Fern.Casas & Uribe-Ech. [= *Narcissus munozii-garmendiae* × *Narcissus rupicola*]
* *Narcissus ×xaverii* Nava & Fern.Casado [= *Narcissus gigas* × *Narcissus pseudonarcissus* subsp. *pallidiflorus*]

## Әдәбият

* *Чопик В.И.* Ачык грунт өчен СССР үләнчел декоратив үсемлекләре. 2 томда / Н. А. Аврорин. — Л.: Наука, Лен. отд., 1977. — Т. 1. — С. 106—111.
* *Е. Н. Зайцева, Е. Т. Новикова.* Интродукция нарциссов // Интродукция и приемы культуры цветочно-декоративных растений. — М.: Наука, 1997. — 168 с.
* *В. Чуб.* Махровые нарциссы. // *Цветоводство*. — № 3. — май/июнь 2007.
* Нарцисс, растения из семейства амариллевых // Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге: 86 томда (82 том һәм 4 өстәмә). Санкт-Петербург: 1890—1907.

## Сылтамалар

* Карьянова И.. Нарциссы: выкопка, хранение, распространенные заболевания и вредители.
* Путеводитель по нарциссам. Александров К., On-line газета «Академия садовода»
* B. J. M. Zonneveld (2008). The systematic value of nuclear DNA content for all species of *Narcissus* L. (Amaryllidaceae).

## Тышкы сылтамалар

## Искәрмәләр