# Чәчәкле үсемлекләр

| Чәчәкле үсемлекләр |
| --- |
|  |
| Халыкара фәнни исем | Angiosperms |
| Югарырак таксон | орлыклы үсемлекләр[d] |
| Коллаж |  |
| Шушы чыганакларда тасвирлана | Әрмән совет энциклопедиясе[d], Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге[d], Мейер энциклопедик сүзлеге (1888-1889)[d], Британ энциклопедиясенең XI басмасы (1910-1911)[d], The New Student's Reference Work[d] һәм Брокгауз һәм Ефронның кече энциклопедик сүзлеге[d] |

**Чәчәкле үсемлекләр**, яки **ябыкорлыклылар** ( лат. *Magnoliophyta* яки *Ангиосперма* бор. грек. *ἀγγεῖον* - савыт, σπέρμα - орлык) - җенси үрчү әгъзасы - чәчәк, ә аның эчендә орлык бөресе булган үсемлекләр. Аларда орлык яралгысы җимешлекнең җимшәне эчендә генә барлыкка килә. Вакыт узу белән җимшән — җимешкә, орлык яралгысы орлыкка әверелә. Шулай итеп, орлыклар һәрвакыт җимеш эченә яшеренгән була.

Чәчәкле үсемлекләргә икеләтә аталану хас. Серкә, җимешлек авызчыгына шытып кергәндә, ике спермий барлыкка килә. Аларның берсе — күкәй күзәнәк белән, ә икенчесе яралгы капчыгының үзәк күзәнәге белән кушыла. Беренче кушылу нәтиҗәсендә — яралгы, ә икенчесендә эндосперм ясала.

1995 елда чыккан Татарстан Республикасының Кызыл китабына чәчәкле үсемлекләрнең 398 төре кертелгән

## Таксон күләме

Төрләр саны ягыннан чәчәкле үсемлекләр барлык югары үсемлек төркемнәреннән өстен.

Әдәбиятта чәчәкле үсемлекләрнең хәзерге төрләре турында төрле мәгълүмат бирелә. Австралия галиме А.Д. Чапманның 2009-нчы елда дөнья күргән "Австралиядә һәм Дөньяда тере төрләр саны" әсәрендә аларның 269 мең төре бар дип фаразлана, ә бүгенге көндә һәм планетабызда чәчәкле үсемлек төрләренең гомуми саны якынча 350 мең . Барлык континентларда үсәләр. Ябыкорлыклыларның бик уңайсыз кебек тоелган шартларга да, мәсәлән, диңгез суына, тозлак туфракка, ялангач кыяларга, комлы чүлләргә гаҗәеп җайлашу сәләте, аларга үсемлекләр дөньясында өстенлек алырга мөмкинлек бирә.

## Морфологик үзенчәлекләр

Чәчәкле үсемлекләрнең тамыры, бәбәге, чәчәге һәм орлыклы җимешләре бар. Бәбәкнең сабагы һәм яфраклары була. Чәчәкләр һәм җимешләр — чәчәклеләргә генә хас органнар, башка үсемлекләрнең чәчәкләре дә, җимешләре дә булмый. Мәсәлән, ылыслы агачларның тамырлары, сабаклары һәм энәсыман яфраклары бар, ләкин чәчәкләре һәм җимешләре беркайчан да булмый; алар урынына орлыклы күркәләр үсә. Чәчәксезләргә шулай ук абагалар, мүкләр, наратбашлар һәм чәчәк атмый торган башка үсемлекләр керә.

### Югары төзелешле һәм түбән төзелешле үсемлекләр.

Чәчәклеләр югары төзелешле үсемлекләргә керә. Тамырлары һәм бәбәкләре булган барлык үсемлекләрне, чәчәклеләрен һәм чәчәксезләрен дә, югары төзелешле үсемлекләр дип атыйлар. Югары төзелешле үсемлекләр, кагыйдә буларак, коры җирдә үсәләр, ләкин алар арасында су үсемлекләре дә бар, мәсәлән, элодея һәм рдест суда үсә. Чәчәге һәм җимеше генә түгел, бәлки тамырлары, сабагы, яфрагы да булмый торган үсемлекләр бар. Болар — түбән төзелешле үсемлекләр. Алар төче суларда, диңгездә яшиләр һәм суүсемнәр дип аталалар.

### Вегетатив органнар һәм аларның функцияләре

Тамыр һәм бәбәкләрне вегетатив органнар дип йөртәләр (латин сүзе «*вегетативус*» — үсемлеккә нисбәтлелекне аңлата). Алар, барыннан бигрәк, тукландыру хезмәтен үтиләр һәм, үсемлекнең яшәешен тәэмин итәләр. Кышын күпчелек агачлар, яфраксыз калгач, тынлык халәтен кичерәләр. Язын, бөреләр уянгач, үсемлек яшәреп китә. Сабак буйлап тамыр һәм яфраклардан чәчәккә туклыклы матдәләр килә. Тамырсыз үсемлек корый. Тукландырудан тыш, вегетатив органнар сулау функциясен дә үти. Тере организмнар: гөмбәләр, үсемлекләр, хайваннар һәм кеше — барысы да сулыйлар. Сулау, туклану кебек үк, тереклек өчен бик кирәкле процесс. Үсемлек суламыйча яши алмый. Вегетатив әгъзаларның башка функцияләре дә бар, ләкин туклану һәм сулау — иң әһәмиятлеләре. Үсемлек туклану һәм сулау нәтиҗәсендә үсә.

Ябыкорлыклыларның яфраклары искиткеч күптөрле. Алар гади һәм катлаулы, юка һәм калын, утырма һәм саплы була. Формасы белән гитараны хәтерләткән, сөңгесыман, эче куыш көпшәгә охшаганнары, тишек-тишеклеләре бар. Кайбер яфракларны гади күз белән көчкә күреп була, кактусныкы кебек, кылга яки чәнечкегә әверелгәннәре дә очрый. Яфраклары берничә метрлы үсемлекләр дә бар, мәсәлән, пальма.

#### Бәбәк һәм бөре.

Кайбер үсемлекләрнең, мәсәлән бака яфрагы, тузганакның, яфраклары бер-берсенә бик якын урнашалар һәм, җир өстеннән үк башланып, «тамыр яны таралгысы»н хасил итәләр. Ләкин бу үсемлекләрнең яфрак таралгысын төп ягыннан буйга кисеп, аларның төзелешен җентекләп караган очракта, анда да яфракларның кыска гына сабакта утыруы күренә. Сабакта яфрак кына түгел, бөре дә үсә. Алар бигрәк тә көзен, агачлар һәм куаклар яфракларын койгач, ачык күренәләр. Бөре үләнчел үсемлекләрдә дә була. Сабак, яфрак һәм бөре җыенысы бер органны — бәбәкне барлыкка китерә.

Язын бөредән яшь бәбәк үсеп чыга. Тирәк, сирень яки башка үсемлекләрнең ботакларын суга утыртып, бәбәкнең бөредән үсүенә кышын да ышанып була. Тик моның өчен ботакларны кышның икенче яртысында суга утыртырга кирәк. Бөре — ул булачак бәбәк яисә бәбәк яралгысы. Бәбәк бөредән үсә, тармаклана.

### Үрчү органнары

#### Чәчәк, җимеш һәм орлык.

Бу органнар, вегетатив органнардан аермалы буларак, үсемлектә билгеле бер чорда гына барлыкка киләләр. Үсемлек алардан башка да яши ала. Уңайсыз шартларда үсемлек бөтен үсү чорын, чәчәк атмыйча һәм җимеш бирмичә, вегетатив халәттә уздырырга мөмкин. Кайбер үсемлекләрнең чәчәк атып утыруы берничә сәгать кенә, икенчеләренең — берничәшәр көн яки атна, өченчеләренең берничә ай дәвам итә. Әмма һәрбер аерым чәчәк, гадәттә, озак яшәми. Чәчәк ату чоры озакка сузылган үсемлекнең чәчәкләре күп була. Чәчәк атып туктаганнан соң, чәчәктән җимеш ясала, аның эчендә орлыклар өлгерә.

#### Репродуктив органнарның функцияләре.

Орлыктан яңа үсемлек үсеп чыга. Димәк, орлык нәселне дәвам иттерү өчен кирәк. Бер үсемлектә күп орлык өлгергәнлектән, алардан шулкадәр үк күп яшь үсемлек үсеп чыгарга мөмкин. Шулай итеп, элгәр үсемлек күпләгән яңа үсемлек бирә.

Чәчәкләр, җимешләр һәм орлыклар — үрчү органнары яки репродуктив органнар. «Репродукция» — латин сүзе, ул «тудыру» мәгънәсен аңлата. Җимешләр һәм орлыкларның, гадәттә, таралу өчен җайланмалары була. Үсемлекләрнең таралуы да җимеш һәм орлыкларның функциясеннән килә. Шулай итеп, вегетатив органнар үсемлеккә үзенең тереклеген дәвам итү өчен, туклану, сулау, үсү һәм үсеш өчен кирәк булса, репродуктив органнар яңа буын бирү, ягъни нәселне дәвам иттерү өчен кирәк. Вегетатив органнары үрчү өчен хезмәт иткән үсемлекләр дә бар.

## Классификация

### Класслар

Чәчәкле үсемлекләрнең ике классы бар: ике өлешлеләр һәм бер өлешлеләр. Ике өлешлеләргә мисал итеп көнбагыш, борчак, алма, карбызны әйтергә мөмкин. Бездә үсә торган барлык яфраклы агачлар һәм куаклар ике өлешлеләргә керә. Бер өлешлеләргә, мәсәлән лилия, бодай, кукуруз, пальма керә. Бер өлешле үсемлекләр ике өлешлеләргә караганда дүрт тапкыр кимрәк.

Ике өлешлеләрнең орлык яралгысы 2 орлык өлешеннән тора (классның исеме шуннан алынган). Бер өлешлеләрнең орлык яралгысы берәү генә. Ике өлешлеләрнең, кагыйдә буларак, яралгы тамырчыгыннан үскән төп тамыры яхшы үскән була. Шулай итеп, аларның үзәк тамыр системасы барлыкка килә. Бер өлешлеләрнең, мәсәлән суган һәм бодай кебекләрнең, тамыр системасы— чук, чөнки алар өстәмә тамырлар гына җибәрә. Бер өлешлеләрнең яфраклары бөтен читле, ландышныкы кебек дугасыман сеңерчәле яисә кукуруз һәм бодайныкы кебек параллель сеңерчәле. Ике өлешлеләрнең яфраклары төрле читле, ә сеңерчәләнүе каурыйсыман яки бармаксыман. Кайбер аерымлыклар чәчәкләрендә дә бар. Төп аерымлык — чәчәк өлешләренең саны буенча билгеләнә: бер өлешлеләрдә һәр рәттә 3 кә бүленә торган санда (мәсәлән, 3 кәсә яфрагы, 3 таҗ яфрагы, 6 серкәч), ә ике өлешлеләрдә чәчәк өлешләре, гадәттә, 5 кә яки 4 кә бүленә торган санда була.

### Семьялыклар

Чәчәкле үсемлекләрне семьялыкларга бүлгәндә, билгеләр җыелмасына, башлыча, чәчәкләре һәм җимешләре төзелешенә карыйлар. Чәчәкле үсемлекләрнең никадәр күптөрле булуын аларның семьялыкларының саны ук күрсәтә: алар 250 дән дә ким түгел. Болар арасында берничә генә төрне, ә кайчак хәтта бердәнбер төрне үз эченә алган семьялыклар бар. Аның каравы икенчеләре гаять зур, алар меңәрләгән төрне берләштерәләр. Иң зур семьялыклар, гадәттә, бөтен тулылыгы һәм төрлелеге белән хайваннар, бигрәк тә бөҗәкләр ярдәмендә серкәләнүгә җайлашкан төрләрдән тора.

Ике өлешлеләр классыннан оешма чәчәклеләр семьялыгы шундыйларның берсе, ул 25 меңгә якын төрне берләштерә. Бер өлешлеләр классыннан орхидеяләр семьялыгында шулкадәр үк диярлек төр исәпләнә. Җил ярдәмендә серкәләнүче үсемлекләрдән кыяклылар семьялыгында кимендә 10 мең төр исәпләнә. Безнең илдә 250 семьялык үсемлекләренең барысы да очрамый. Мәсәлән, кыргый хәлдә пальма — тропик илләрдә, ә кактуслар Америкада гына үсә. Икенче бер семьялык үсемлекләре, киресенчә, уртача климатлы илләрдә күбрәк таралган, мәсәлән, әвернә чәчәклеләр һәм казаякчалар. Өченчеләре, күбәләк чәчәклеләр, кыяклылар һәм оешма чәчәклеләр барлык илләрдә диярлек очрыйлар.

Ике өлешлеләр классына роза чәчәклеләр, күбәләк чәчәклеләр, пасленчалар, оешма чәчәклеләр, әвернә чәчәклеләр семьялыклары, ә бер өлешлеләр классына лаләчәләр һәм кыяклылар, орхидеяләр семьялыклары керә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Биология: Үсемлекләр, бактерияләр, гөмбәләр, лишайниклар: Татар урта гомуми белем мәктәбенең 6—7 сыйныфлары өчен дәреслек / Русчадан Ф. Г. Иштирәкова тәрҗ. — Казан: Мәгариф, 1997. — 223 б.
* Щигленко Е. Цветы, изменившие мир // «Вокруг света», август 2009, № 8 (2827), рубрика «Спираль времени».

## Сылтамалар

* А.Шипуновның чәчәкле үсемлекләр системасы
* *Красилов В. А., Бугдаева Э.* *В., Маркевич В. С., Маслова Н. П.* Проангиоспермалар һәм чәчәкле үсемлекләрнең килеп чыгышы
* Ангиосперм палеоботаниясендә электрон ресурсларга сылтамалар(ингл.)(Тикшерелгән 22 февраль 2010)
* *YouTube* сайтында Покрытосеменные растения  6 нчы сыйныф укыту фильмы.
* Soltis P., Soltis D., Edwards C. (2005-06-03). Angiosperms. Flowering Plants. Version 03 (en). The Tree of Life web project. әлеге чыганактан 2013-05-13 архивланган. 2013-04-25 тикшерелгән.

## Моны да карагыз