# Lillian Giş

|  |
| --- |
| Lillian Giş
ingl. *Lillian Gish* |
|  |
| Tuu datası |
14 oktäber 1893
 |
| Tuu urını |
Ohayo, Spriñfild
 |
| Ülem datası |
27 fevral 1993 (99 yäş)
 |
| Ülem urını |
Nyu-York, Nyu-York
 |
| Watandaşlıq |  AQŞ
 |
| Hönär |
aktrisa[en], kinorejissör[d], ssenarist[en] |
| Karyera |
1912—1987
 |
| Büläklär |   Kinematograftağı kürenekle qazanışları öçen «Oskar» premiäse[d] (1971)
 |
| IMDb |
ID 0001273
 |

**Lillian Giş**, Lillian Dayana Giş (ingl. *Lillian Diana Gish*; *1893 yılnıñ 14 o**ktäbere**, Ohayo, Spriñfild — 1993 yılnıñ 27 fevrale, Nyu-York, Nyu-York*) — karyerası 75 yıl (1912—1987) däwam itkän Amerika aktrisası[en], kinorejissörı[d] häm ssenaristı[en]. 1910-yıllardan alıp 1920-yıllar axırına qädär äydäp baruçı kino yoldızı bulğan, ayıruça Devid Work Griffit[en] filmnarı buyınça bilgele. Telsez kino[en] däwereneñ iñ kassalı «Millät tuuwı[en]» (1915) filmında töp rolne başqarğan. Aktrisa Doroti Gişnıñ[en] apası.

Karyerasın balaçaqta teatr melodramalarında uynap başlağan. 1912 yılda Meri Pikford rekomendatsiäse buyınça apalı-señelle Gişlar Griffitnıñ kinosında («Kürenmi torğan doşman») debüt yasağannar häm soñınnan anıñ küp kenä quyılışlarında töşkännär.

Tawışlı kino barlıqqa kilü belän teatrğa qaytqan häm klassik repertuar uynağan. Kinoda epizodik räweştä kürengän, kürenekle eşläre arasında: «Qoyaş astında duel[en]» vesternı (1946, İkençe plandağı xatın-qız role öçen «Oskar» nominatsiäse) häm «Awçı töne[en]» trillerı (1955). Televiziädä aktiv eşlägän (1950—1980-yıllar). Karyerasın 93 yäşendä «Avgust kitları[en]» (1987) filmı belän tämamlağan.

1970 yılda kino sänğätenä kertkän öleşe öçen Amerika kinoakademiäseneñ[en] maxsus bülägenä[en] layıq bulğan. AFI[en] anı iñ böyek kino yoldızları isemlegendä[en] 17-nçe urınğa quyğan. Soñğı yıllarda telsez kinonı saqlaw öçen aqtiv çığış yasağan. Aktörlıq texnikasınıñ novatorı dip tanılğan, «Amerika kinosınıñ berençe ledisı» dip atala. 1972 yılda Amerika teatrınıñ dan zalına[en] kertelgän.

## Biografiäse

### Çığışı

«Kino, Griffit häm min» memuarlarında aktrisa anıñ ata-babaları arasında inglizlär (Amerikağa 1632 yılda kilgännär), fransuzlar, şotlandlar[en] häm irlandlar[en] buluwın kürsätkän. Ğailäneñ berençe buwınnarı danker qärdäşläreneñ protestant ağımına qarağan. Şulay uq anıñ tuğannarı arasında AQŞnıñ 12-nçe prezidentı Zakari Teylor da bulğan.

Änise, Meri Giş[en] (tuğan waqıttağı iseme — Meri Robinson Makkonnell, 1876—1948), çığışı belän şotland[en] bulğan, yepiskopal’[en] dinen totqan. Ätise, Ceyms Li Giş (1912 yılda wafat), çığışı belän alman lüterannarınnan[en]. Ul Spriñfildta (Ohayo) bakaleya firmasında eşlägän, bulaçaq xatını belän eşlekle säfärdä şunda tanışqan da. Alar 1893 yılnıñ 8 ğinwarında öyläneşkännär, ä şul uq yılnıñ 14 oktäberendä Lillian tuğan.

### İrtä yılları

Lillian (uñda) häm Doroti Giş «Anıñ berençe ışanıçsız adımı» pyesasında alarnıñ änisen uynağan aktrisa Helen Rey belän. 1903 yılğı fotosürät.
Lillianğa yaqınça ber yäş bulğanda, anıñ ätise Deytonda konditer kibete açqan, anda 1898 yılnıñ 11 martında alarnıñ tağın ber qızı — Doroti[en] tuğan. Şunnan soñ ozaq ta ütmi Ceyms Nyu-Yorkqa yäşärgä kitkän. Meri konditer kibetendä eşläwen däwam itkän, läkin aqça citmägän, şuña kürä ul da qızları belän Nyu-Yorkqa küçenergä qarar qılğan. Ozaqlamıy ätise ğailäsen taşlap kitkän. Bülmäne aktrisalarğa tapşırğanda, Meri Giş alarnıñ kiñäşen totqan häm şulay uq teatr karyerasın başlağan.

Biş yäşendä teatr karyerasın Lillian da başlağan — berençe tapqır säxnägä ul aktrisa Alisa Nayls belän turneda çıqqan («Katorjannıñ buy-buy kurtkasında» pyesası). Afişalarda anı «Baby Lilian» dip atağannar. Aldağı yıllarda apalı-señelle häm änise törle truppalar belän gastrollärgä yörülären däwam itkännär, bu Lilliannı möstäqillekkä öyrätkän.

Nyu-Yorkta Giş ğailäse Smit (bulaçaq Pikfordlar) ğailäse belän duslaşqan, alar belän fatir arendalağan. Smit ğailäseneñ olı qızı Gledis (bulaçaq Meri Pikford), soñraq apalı-señelle Gişlar yazmışında möhim rol’ uynayğan.

Cäy köne Meri küñel açu parkında konditer kibete açqan, ä Lillian belän Doroti rässamnarğa pozalaştırıp aqça eşlägännär. Kiläse sezonnarda Lillian Sara Bernar truppasında biegän, annarı änise häm señlesennän ayırım gastrollärdä bulğan.

Apalı-señelle üsep citkäç, teatr eşen tabu qıyınlaşqan. Ğailä İst-Sent-Luisqa tuğannarı yanına küçengän, anda Meri «Majestic[en]» kinoteatrı yanında konditer kibete açqan. Lillian başlanğıç belemne ursulinnar[en] monastır’ mäktäbendä alğan.

Tizdän konditer kibete yanğan (iminiätläştermiçä), häm ğailä yañadan bäla xälendä qalğan. Alar Massillonğa tuğannarı yanına küçengän. Ätiseneñ qatı awıruwı turında belgäç, Lillian Oklahomada anıñ yanına barırğa tırışqan, läkin küreşü bulmağan. Ceyms Li Giş 1912 yılnıñ ğinwarında wafat bulğan. Ul waqıtqa Meri qızları belän yañadan Nyu-Yorkqa teatr eşe ezlärgä kitkän.

### Kinodağı karyerası

Berwaqıt Giş ğailäse dustı Gledis Smit (inde Meri Pikford bularaq bilgele) yanına barğan. Pikford kinoda yuğarı xezmät xaqı turında söylägän häm alarnı rejissör Devid Griffit[en] belän tanıştırğan. Tegese «Kürenmi torğan doşman[en]» filmı öçen ike yäş aktrisa ezlägän, sınawlar ütkärgän häm şunda uq apalı-señelle Gişlarnı raslağan. Şul uq könne alar Griffitnıñ başqa filmında — «Yevanıñ ike qızı[en]»nda massovka[en] sıyfatında töşkännär. «Kürenmi torğan doşman»nı töşerü öç kön alğan, gonorar, könenä 5 dollar, teatrdağı xezmät xaqınnan artıp kitkän.

Gärçä Giş ğailäse başta teatrğa yöz totqan bulsa da, kinoda totrıqlı xezmät xaqı cälep itüçänräk bulıp çıqqan. Lillian yaña moxitkä bik tiz iäläşkän, xätta 12 säğätlek eş köne dä sizelmiçä ütep kitkänen bilgeläp ütkän. Ul qısqa metrajlı filmnarda törle rollär uynağan, läkin berençe uñışı «Ana yöräge» (1913) filmı belän kilgän. Tänqitçelär anıñ uyında yasalmalıq bulmawın bilgeläp ütkännär.

Griffitnıñ berençe tulı metrajlı eşläreneñ berse bulğan «Betuliädän Yudif[en]» (1913) möhim waqiğa bulğan. Çın dan aktrisağa «Millät tuuwı[en]»nnan (1915) soñ kilgän. Griffit, anıñ sälätenä tayanıp, aña rolne ışanıp tapşırğan, läkin näticäse kötelgännän dä artıp kitkän. Giş üze äytkänçä, bu uñış anıñ öçen kötelmägän xäl bulğan, ä matbuğat maqtawlarda şulqädär berdäm bulğan ki, filmda barı tik ul häm anıñ partnörı ğına qatnaşqan kebek toyılğan.

«Sınğan bäbäklär[en]» filmında aktrisa üzeneñ iñ tanılğan sürätläreneñ bersen tudırğan, anda ul dramatizmnıñ yuğarı noqtasına ireşä alğan. Kino tarixçısı Jorj Sadul[en] filmnıñ kimçeleklärenä qaramastan, Giş tudırğan rol’ şeltäsez dip yazğan.

Ataqlı işarä — yılmayunı imitatsiäli torğan barmaqlar belän awız poçmaqların kütärü — aktrisa repetitsiälärdä oçraqlı räweştä uylap tapqan. Bu işarä anıñ böten dönyada vizit kärtäçkäse bulğan.

Ätise-boksçınıñ geroinänı qıynawı ayıruça dramatizmğa ireşkän: aktrisa anı öç täwlek diärlek yoqısız repetitsiälägän, monı Yeji Töplits[en] Griffit törkemeneñ ğäcäyep fidaqärlege misalı itep kitergän.

1920 yılda Lillian rejissör bularaq debüt yasağan («Üz iren modelläşterep»). «Könçığışqa yul[en]» (1920) häm «Dawıl yätimnäre» (1921) filmnarında töşkän. Griffit eşlägän «Biograph» studiäsennän kitkännän soñ «MGM[en]» belän kontrakt imzalağan, anda anıñ berençe eşe «Bohema[en]» (1926) bulğan.

### Teatrğa qaytuwı

1928 yılda Giş «MGM»dan kitkän häm teatrğa qaytqan. Tawışlı kino barlıqqa kilü belän sirägräk töşä başlağan, yañadan teatrda çığış yasıy başlağan, AQŞta ğına tügel, çit illärdä dä gastrollärdä bulğan. Soñraq intervyuda ul üzeneñ zamança kinematografqa mönäsäbäte turında bolay digän: «Min kinoda töşüwemne däwam ittem, läkin sirägräk. Süz ğämälne üterä. Filmnar tamaşaçılarnı kierenkelektä totmıy başlağan. Ä küñelsez filmnarda töşü küñelsez».

1943—1945 yıllarda teatr truppası sostavında Amerika buylap turne yasağan, «Öç pennilı opera[en]», «Lütnä cırı[en]», «Cinäyät häm cäza[en]» spektakllärendä uynağan.

### Soñğı yılları

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |
| 80 yäşlek Lillian Giş üzeneñ Nyu-York apartamentlarında Allan Worren fotosürätlärendä, 1973 yıl |

Lillian Giş Griffit belän ğömereneñ axırına qädär qalğan, anıñ häm anıñ xatını turında qayğırtqan, Griffit 1948 yılda ülgänçe. 1946 yılda «Qoyaş astında duel[en]» filmındağı eşe öçen «Oskar»ğa nominatsiä alğan. 1960—1970-yıllarda aktrisa qayber filmnarda («Komediantlar[en]» (1967), «Tuy[en]» (1978) kürengän.

1970 yılda ul kinematograf üseşenä kertkän öleşe häm aktörlıq ostalığı öçen Amerika kinoakademiäseneñ[en] maxsus bülägen[en], 1984 yılda cıyılma icadi kertkän öleşe öçen Amerika kinoinstitutınıñ premiäsen alğan.

1984 yılda 90 yäşlek aktrisa «Metropoliten-opera[en]»da «Gölçäçäk öräge[en]» balet quyılışında qatnaşqan. Soñğı kino eşe «Avgust kitları» (1987) draması bulğan, anda ul Bett Deyvis häm Vinsent Prays[en] belän bergä uynağan.

Aktörlıq eşçänlegennän tış, Giş öç film ssenaristı bulğan: «Tormışta iñ möhime» (1918), «Üz iren modelläşterep» (1920), «Kömeş balqış» (1951).

Lillian Giş 1993 yılnıñ 27 fevralendä yoqı waqıtında yöz yäşkä qädär berniçä ay da yäşämiçä wafat bulğan. Nyu-Yorkta señlese Doroti yanında cirlängän. Kiäwdä bulmağan, balaları bulmağan.

## Añlatmalar

## İskärmälär

## Ädäbiät

* *Арнольди Э. М.* Лилиан Гиш // Звёзды немого кино: Сборник / В. Головской. — М.: Искусство, 1968. — 238 с.
* *Лилиан Гиш.* Кино, Гриффит и я / Пер. с англ. — М.: Искусство, 1974. — 182 с.
* *Комаров С. В.* История зарубежного кино. — М.: Искусство, 1965. — Т. 1. Немое кино. — 415 с.
* *Королевич, Влад.* Женщина в кино. — Ленинград: Теакинопечать, 1928. — 130 с.
* *Садуль, Жорж.* Всеобщая история кино. Том 2 (Кино становится искусством 1909—1914). — М.: Искусство, 1958. — 594 с.
* *Садуль, Жорж.* Всеобщая история кино. Том 3 (Кино становится искусством 1914—1920). — М.: Искусство, 1958. — 626 с.
* *Тёплиц, Ежи.* История киноискусства. — М.: Прогресс, 1968. — Т. 1895—1927. — 338 с.
* *Черток С. М.* Лилиан Гиш // Зарубежный экран. Интервью. — М.: Искусство, 1973. — 371 с.
* Лилиан Гиш. — М.: Кинопечать, 1926. — 16 с.
* *Affron, Charles.* Lillian Gish: Her Legend, Her Life(ингл.). — Oakland, CA: University of California Press, 2002. — 445 p. — ISBN 9780520234345.
* *Alleman, Richard.* New York: The Movie Lover’s Guide. The Ultimate Insider Tour of Movie New York(ингл.). — Нью-Йорк: Crown Publishing Group, 2013. — 528 p. — ISBN 9780804137782. — ISBN 0804137781.
* *Berke, Annie* «Never Let the Camera Catch Me Acting»: Lillian Gish as Actress, Star, and Theorist (en) // *Historical Journal of Film, Radio and Television* : журнал. — 2016. — № 36. — С. 175—189. — ISSN 0143-9685.
* *Gish, Lillian.* Dorothy and Lillian Gish(ингл.). — 1-е изд. — Нью-Йорк: Charles Scribner’s Sons, 1973. — 311 p. — ISBN 068413571X. — ISBN 9780684135717.
* *Gottlock W., Gottlock B.* Lost Amusement Parks of New York City: Beyond Coney Island(ингл.). — Mount Pleasant, SC: Arcadia Publishing, 2013. — 128 p. — ISBN 9781625845566. — ISBN 1625845561.
* Dorothy Gish, Actress, is Dead; in Theater and Films 50 Years (en) // *The New York Times* : газета. — Нью-Йорк: The New York Times Company, 1968. — С. 47. — ISSN 0362-4331.
* Gish, Lillian, leads, Fine Arts (en) // *Motion Picture Studio Directory and Trade Annual* : сборник. — Нью-Йорк: Motion Picture News, Inc., 1916. — Т. 14. — № 16. — С. 75.