# 2014 ел

| Еллар
 |
| --- |
|  2010 · 2011 · 2012 · 2013 —  **2014**  — 2015 · 2016 · 2017 · 2018
 |
| Унъеллык
 |
| 1990-еллар · 2000-еллар — **2010-еллар** — 2020-еллар · 2030-еллар
 |
| Гасырлар
 |
| XX гасыр — **XXI гасыр** — XXII гасыр
 |

|  |
| --- |
| 3 меңьеллык
 |
| XIX гасыр — XX гасыр — **XXI гасыр** — XXII гасыр — XXIII гасыр
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1990-еллар
 |  1990
 |  1991
 |  1992
 |  1993
 |  1994
 |  1995
 |  1996
 |  1997
 |  1998
 |  1999
 |
|  |
| 2000-еллар
 |  2000
 |  2001
 |  2002
 |  2003
 |  2004
 |  2005
 |  2006
 |  2007
 |  2008
 |  2009
 |
| 2010-еллар
 |  2010
 |  2011
 |  2012
 |  2013
 |  2014
 |  2015
 |  2016
 |  2017
 |  2018
 |  2019
 |
| 2020-еллар
 |  2020
 |  2021
 |  2022
 |  2023
 |  2024
 |  2025
 |  2026
 |  2027
 |  2028
 |  2029
 |
| 2030-еллар
 |  2030
 |  2031
 |  2032
 |  2033
 |  2034
 |  2035
 |  2036
 |  2037
 |  2038
 |  2039
 |
| 2040-еллар
 |  2040
 |  2041
 |  2042
 |  2043
 |  2044
 |  2045
 |  2046
 |  2047
 |  2048
 |  2049
 |
| 2050-еллар
 |  2050
 |  2051
 |  2052
 |  2053
 |  2054
 |  2055
 |  2056
 |  2057
 |  2058
 |  2059
 |
| 2060-еллар
 |  2060
 |  2061
 |  2062
 |  2063
 |  2064
 |  2065
 |  2066
 |  2067
 |  2068
 |  2069
 |
| 2070-еллар
 |  2070
 |  2071
 |  2072
 |  2073
 |  2074
 |  2075
 |  2076
 |  2077
 |  2078
 |  2079
 |
| 2080-еллар
 |  2080
 |  2081
 |  2082
 |  2083
 |  2084
 |  2085
 |  2086
 |  2087
 |  2088
 |  2089
 |
| 2090-еллар
 |  2090
 |  2091
 |  2092
 |  2093
 |  2094
 |  2095
 |  2096
 |  2097
 |  2098
 |  2099
 |
|  |
| 2100-еллар
 |  2100
 |  2101
 |  2102
 |  2103
 |  2104
 |  2105
 |  2106
 |  2107
 |  2108
 |  2109
 |

 |
| Хронологик таблица
 |

**2014 ел башка тәкъвимнәрдә**| Милади тәкъвим | 2014  *MMXIV*  |
| Юлиан тәкъвим | 2013—2014 (14 гыйнвардан) |
| Юлиан тәкъвим византия эрасы белән | 7522—7523 (14 сентябрьдән) |
| Римны нигезләгәннән башлап | 2766—2767 (4 майдан) |
| Яһүдләр тәкъвиме  | 5774—5775
ה'תשע"ד — ה'תשע"ה |
| Һиҗри тәкъвим | 1435—1436 (25 октябрьдан) |
| Борынгы әрмәннәр тәкъвиме | 4506—4507 (11 августтан) |
| Әрмәннәрнең чиркәү тәкъвиме | 1463 *ԹՎ ՌՆԿԳ*
 |
| Кытай тәкъвиме | 4710—4711 (31 гыйнвардан) 癸巳 — 甲午 кара елан — яшел ат |
| Хәбәш тәкъвим | 2006 — 2007 |
| Борынгы һинд тәкъвиме |  |
| - *Викрам-самват* | 2070—2071 |
| - *Шака самват* | 1936—1937 |
| Шәмси тәкъвим | 1392—1393 |
| Буддачылык тәкъвиме | 2557 |
| Япон ел исәбе | 26 ел Хэйсэй |

**2014 (ике мең ундүртенче) ел** — кәбисә булмаган ел, милади тәкъвим буенча чәршәмбе көнне башлана. Бу безнең эраның 2014 елы, III меңьеллыкның 14 елы, XXI гасырның 14 елы, XXI гасырның 2 унъеллыгының 4 елы, 2010 елларның 5 елы. 2014 елдан бирле **12** ел үтте.

* Корея Халык Демократик Җөмһүриятенең Чучхе тәкъвимендә 103 елы.
* Татарстанда — Мәдәният елы.

## Вакыйгалар

### Гыйнвар

* 1 гыйнвар — Латвия евро акча берәмлеген куллана башлый.
* 9 гыйнвар — Әнкарада коррупция эшен ачыклауда катнашкан 350-ләп полиция хезмәткәре эштән алынды.

Хәләл «Бәхетле» супермаркеты
* 9 гыйнвар — Уфа шәһәрендә Башкортстандагы мәктәп укучыларының Татар теле олимпиадасы башланды. Катнашучылар саны 158 булган.
* 10 гыйнвар — Казанның «Рубин» клубы тренер Ринат Билалетдинов белән килешү төзи, килешү ел ярым вакытка исәпләнгән..
* 15 гыйнвар — Казанда хәләл супермаркет («Бәхетле») ачылды.
* 22 гыйнвар — Саранск шәһәрендә Мордовиядәге мәктәп укучыларының татар теле олимпиадасы башланды. Катнашучылар саны 35 булган.
* 27 гыйнвар — Гондурас президенты вазифаларына Хуан Орландо Эрнандес кереште.
* 30 гыйнвар — Гарвард университеты галимнәре MITRE Corporation ширкәте белән бергә дөньяда беренче нанопроцессорны (nanoFSM) ясап чыктылыр.

### Февраль

Олимпия уеннары боҗралары
* 1 февраль — «Ана теле» онлайн мәктәбе тулы көченә эшли башлады.
* 7 февраль — Сочида (Россия) XXII Кышкы Олимпия уеннары башланды.
* 7 февраль — Татарстан гербы кабул ителүгә 22 ел тулды .
* 17 февраль — Татар иҗтимагый үзәгенең I корылтаена 25 ел тулды.
* 18—21 февраль — Киевта милиция көчләре белән протестчылар арасындагы көчле бәрелешләр.
* 22 февраль — Украина парламенты — Югары рада президент Виктор Януковичка импичмент белдерде.
* 23 февраль — XXII Кышкы Олимпия уеннары тәмамланды.

### Март

Татарстан делегациясенең Кырымга бару уңае белән ясалган карикатура
* 1 март — Россия парламентының «кесә» Югары палатасы — «Федерация шурасы», В. Путинга Украинага гаскәрләр кертергә «рөхсәт бирде»..
* 2 март — «Оскар» премиясен тапшыру тантанасында иң яхшы фильм номинациясендә җиңүне «12 еллык коллык» фильмы яулады.
* 2 март — Акмәчеттә Татарстан мөфтие Камил Сәмигуллин, аның урынбасары Рөстәм Батров һәм Татарстан президенты аппараты вәкиле Рөстәм Гайнетдинов Кырым мөфтие Әмирали Аблаев белән очраштылар. Очрашуда Кырымтатар мәҗлесе рәисе Рифат Чубаров та катнашты.
* 5 март — Акмәсҗиттә Рөстәм Миңнеханов җитәкчелегендәге Татарстан хөкүмәте делегациясе белән Россия яклы Кырым Мохтари Җөмһүриятенең хөкүмәте вәкилләре арасында хезмәттәшлек килешүе имзаланды.
* 8 март — Малайзиянең Boeing 777—200227 очкычы 227 пассажир һәм 12 экипаж әгъзасы белән бергә Көньяк Кытай диңгезе өстеннән барганда «җир» белән элемтәсен югалта һәм юкка чыга.
* 16 март — Кырым автономиясендә Кырым бәйсезлеге турында референдум уза.
* 17 март — Казанда «Татар кызы» бәйгесе узды..
* 18 март — Владимир Путин Кырымның Россия Федерациясе составына кертелүе турында «килешү» имзалый.
* 21 март — Башкортстанның мәдәният министрлыгы Әлмәт татар театрының Уфадагы гастрольләрен вакытыннан алда туктата..
* 22 март — Төрки дөнья Нәүрүз бәйрәмен билгеләнде.
* 27 март — БМО Генераль Ассамблеясе абсолют күпчелек тавыш белән Кырым статусы буенча референдумның канунсыз икәнлекне таный.

### Апрель

* 7 апрель — Украина президенты вәкаләтләрен башкаручы Александр Турчинов көнчыгыш өлкәләрдә террорчыларга каршы көч операциясе башлау турында боерык чыгара.
* 12 апрель — Казанда Татар иҗтимагый үзәгенең ХI корылтае урамда узды.
* 15 апрель — Татарстан Президенты Рөстәм Миңнеханов Кытайга сәфәре барышында җирле татарлар белән очрашты.
* 16 апрель — Казанда Тәртип FM радиостанциясе үз эшен яңадан башлады.
* 20 апрель — Казан үзәгеннән, полициядән каршылыкка очрамыйча, Спартак җанатарларының экстремистик маршы узды.
* 21 апрель — Владимир Путин кырымтатар халкы һәм Совет чорында репрессияләнгән Кырымның башка халыкларын реабилитацияләү турындагы карарын имзалады.
* 23 апрель — Казанда «Татар-дозор» акциясе узды.
* 25 апрель — Татарстан язучылар берлеге 80 еллыгын билгеләде.
* 26 апрель — Казанда Мин татарча сөйләшәм акциясенә йомгак ясалды.
* 29 апрель — Гарвардта җәдитчелек турында конференция узды.
* 30 апрель — Ялкын журналы Камал театрында 90 еллыгын билгеләп үтте.
* 30 апрель — Татар теле һәм әдәбияттан халыкара олимпиаданың җиңүчеләре игълан ителде. Токио чит телләр университеты студенты Юто Хишияма һәм Татарстан кызы Илүзә Гайфуллина Гран-прига лаек булды.

### Май

* 12 май — Мордовия республикасы хөкүмәтенең «мәктәп киеме һәм укучының тышкы кыяфәте»нә турындагы карары буенча мөселман гаиләләреннән булган кызларга мәктәпләргә һәм башка уку йортларына яулык бәйләп килү тыелган.
* 18 май — администрация тарафыннан Кырымда Кырым татарлары сөргененә багышланган матәм йөрешләре тыелды.
* 25 май — Украинада вакытыннан алда президент сайлаулары уза. Петр Порошенко җиңү яулый.

### Июнь

* 12 июнь — Рио-де-Жанейро шәһәрендә (Бразилия) Футбол буенча дөнья чемпионаты башланып китте.
* 23 июнь — Болгар дәүләт тарихи-архитектура музей-тыюлыгы ЮНЕСКО бөтендөнья мирасы исемелегенә кертелгән.

### Июль

* 13 июль — Алмания җыелма командасы финалда Аргентина командасын отып, 4-нче тапкыр футбол буенча Дөнья беренчелеге яулады.
* 15 июль — Казанда фехтование буенча Дөнья чемпионаты башланып китте.
* 15 июль — Мәскәү метросында 3 вагун рельслардан чыгып, һәләкат килеп чыга.
* 17 июль — Донецки өлкәсендә 280 пассажир һәм 15 кешелек экипаж белән Малайзиянең Boeing 777 ракета белән бәреп төшерелгән.
* 28 июль — Ураза бәйрәме билгеләнә.

### Август

* 7 август — Россия хөкүмәтбашы Д. Медведев боерыгы белән АКШ, Европа Берлеге илләре, Канада, Австралия һәм Норвегиядә җитештерелгән азык-төлекне Россиягә кертү бер елга тыела.
* 29 август — БР-ның Краснокама һәм Яңавыл районнары табигый афәт — өермәдән зыян күрә. Йөзәрләгән йорт җимерелә, авыллар утсыз кала, ике кешенең гомере өзелә.
* 30 август — Казанда, Казансу буенда композитор Э. Низамовның «Алтын Казан» мюзиклы күрсәтелде.

### Сентябрь

* 2 сентябрь —  .tatar доменында приват-теркәлү башланды.
* 5 сентябрь — Минскида ОБСЕ, Украина һәм Россия катнашлыгында Украинаның көньяк-көнчыгышында барган хәрби хәрәкәтләрне туктату турында килешү имзаланды.
* 14 сентябрь — Россия төбәкләрендә «Бердәм сайлаулар көне».
* 18 сентябрь — Шотландия бәйсезлеге буенча референдум Бөекбритания бөтенлеге файдасына тәмамлана.

### Октябрь

Карикатура
* 2 октябрь — Чаллы шәһәр мәхкәмәсе язучы һәм җәмәгать эшлеклесе Фәүзия Бәйрәмованы Милли мәҗлеснең Украина һәм Кырымдагы вазгыять уңаеннан ясалган белдерүе өчен шартлы 2 елга хөкем иткән.
* 4 октябрь — Корбан бәйрәме билгеләнә.
* 23 октябрь — Пензада Әлмәт татар театрының гастрольләре башлана.

### Ноябрь

* 9 ноябрь — Каталония бәйсезлеге буенча референдум.

### Декабрь

* 4 декабрь — Грозныйда матбугат йортын штурмлау.
* 16 декабрь — Россия валютасы бер көн эчендә 20 % бәясен югалткан..
* 18 декабрь — Казанның Вахитов районы мәхкәмәсе бер төркем татар-мөселманнарга хөкем карары чыгарды. Шулар исәбендә «ил җитәкчелеге эшчәнлеген тәнкыйтьләгән язмалар» бастырган өчен 63 яшьлек Илмир Имаев 3,5 елга төрмәгә хөкем ителде.
* 19 декабрь — Quacquarelli Symonds агентлыгы рейтингында КФУ алтынчы унлыкка кергән.

## Вафатлар

* 2 гыйнвар — Сәйяр Айдаров (85), архитектура профессоры.
* 8 гыйнвар — Риф Тойгын (67), шагыйрь, җәмәгать эшлеклесе.
* 8 гыйнвар — Миңнулла Чинкин (82), атаклы җиңел атлетика тренеры.
* 11 гыйнвар — Ариэль Шарон (85), Исраил хәрбие, сәясәт һәм дәүләт эшлелесе.
* 14 гыйнвар — Госман Садә (64), татар шагыйре.
* 14 гыйнвар — Сәфьян Ибраһимов (87), музыкант, җырлар авторы, Күчмә театрның музыка бүлеге мөдире.
* 15 гыйнвар — Роза Хәлиуллина (82), татар шагыйрәсе.
* 26 гыйнвар — Алим Госманов, кырымтатар җырчысы, дирижер.
* 2 февраль — Филипп Хоффман, АКШ актёры, «Оскар» һәм «Алтын глобус» премияләре иясе.
* 7 февраль — Дамир Шәрәфетдинов (73), тарихчы, журналист.
* 19 февраль — Айвар Шәрипов, табиб.
* 26 февраль — Пако де Лусия, испан гитаристы, фламенко башкаручысы.
* 5 март — Рөстәм Вәлиев (52), гармунчы-виртуоз.
* 10 март — Равил Фәхретдинов (76), татар тарихчысы-галиме, археолог.
* 7 апрель — Әсгать Шәйхетдинов (81), татарча көрәш остасы, тренер.
* 17 апрель — Габриэль Гарсиа Маркес (87), атаклы Колумбия язучы-прозаигы, журналист, матбагачы һәм сәяси эшлекле.
* 11 май — Гөлчәчәк Галиева (86), татар язучысы.
* 25 май — Войцех Ярузельский (90), Польша президенты.
* 27 май — Петер Домокош (78), венгр галиме, фин-угыр халыкларының әдәбиятлары буенча белгеч.
* 1 июнь — Рөстәм Мингалим (76), татар шагыйре, драматург.
* 2 июнь — Миргазиян Юныс (87), татар язучысы, публицист, маринист-язучы.
* 7 июль — Эдуард Шеварднадзе (86), Грузия экс-җитәкчесе.
* 20 июль — Әнвәр Хәйри (66), татар галиме, исламият белгече, язучы, тәрҗемәче, текстолог.
* 20 июль — Сабир Әхтәмов (88), Советлар Берлеге Каһарманы.
* 10 август — Гадел Вахитов, нефтьче галим, институт директоры.
* 29 октябрь — Вадим Усманов (68), музыкант һәм композитор.
* 4 октябрь — Тәлгать Нәҗмиев (64), татар язучысы, журналист.
* 29 октябрь — Дания Гыймранова (77), театр белгече һәм тәнкыйтьчесе.
* 4 ноябрь — Фирдәвес Гарипова (73), татар ономастикасы, топонимиясе һәм гидронимиясе өлкәләрен өйрәнгән галимә.
* 14 ноябрь — Шамил Хәмәдинуров (64), татар җырчысы (Уфа).
* 22 ноябрь — Мөхәммәт Закиров (63), Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар шагыйре, журналист.
* 23 ноябрь — Нинель Юлтыева (88), балет биючесе, мөгаллимә.
* 27 декабрь — Габделфәрт Шәрәфиев (63), актер, Камал театры артисты.

## Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары

«Утлы дала» исемле ике томлы тарихи романы өчен Вахит Имамов һәм тугра-шамаил каллиграфик композицияләре өчен Владимир Попов лаек табылдылар.

## Нобель премиясе лауреатлары

* Медицина һәм физиология өлкәсендә Нобель премиясе — Джон О’Киф, Мэй-Бритт Мозер һәм Эдвард Мозер — ориентирлашу күзәнәкләрен ачу өчен.
* Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Исаму Акасаки, Һироши Амано һәм Сюдзи Накамура — эффектив зәңгәр яктырткыч диодлар уйлап чыгару һәм бу ачыш энергияне саклый торган ак яктылык чыганаклары ясарга ярдәм итү өчен.
* Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Эрик Бетциг, Уильям Мернер һәм Штефан Һелль — флуоресцент микроскоп уйлап чыгару өчен.
* Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Франция язучысы Патрик Модиано — оккупация вакытындагы фаҗигале язмышлар истәлеген саклау осталыгы өчен.
* Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — француз икътисадчысы Жан Тироль — берничә эре ширкәт булган урында базар көче тәэсире һәм аны көйләүгә багышланган хезмәте өчен.
* Тынычлык өчен Нобель премиясе — Пакьстаннан Малала Юсафзай һәм Һиндстаннан Кайлаш Сатъяртхи — балалар хокукларын яклау өчен.

## Берләшкән Милләтләр Оешмасы

 **БМО-ның тәкъвимендәге вакыйгалар 2014 Халыкара гайлә фермалары елы (БМО-ның A/RES/66/222 резолюциясенең A/66/446 проекты нигезендә).
* 2005—2014 Дөньяның төп халыкларның икенче халыкара унъеллыгы  2013 елның 28 май көнендә архивланган (БМО-ның A/RES/59/174 резолюциясе нигезендә).
* 2005—2014 Тотрыклы үсеш мәгърифәте унъеллыгы (БМО-ның A/RES/57/254 резолюциясе нигезендә).
* 2005—2015 «Яшәү өчен су» халыкара адымлар унъеллыгы (БМО-ның A/RES/58/217 резолюциясе нигезендә).
* 2006—2016 Зарарланган регионнарны торгызу һәм тотрыклы үстерү унъеллыгы (Чернобыль һәлакәтеннән соң өченче ун еллык) (БМО-ның A/RES/62/9 резолюциясе нигезендә).
* 2008—2017 Ярлылыкны бетерү буенча икенче унъеллыгы (БМО-ның A/RES/62/205 резолюциясе нигезендә).
* 2010—2020 Җирләрнең чүлләргә әверелүгә каршы көрәш һәм чүлләр унъеллыгы (БМО-ның A/RES/62/195 резолюциясе нигезендә).
* 2011—2020 Юл хәрәкәте иминлеген үстерү буенча адымлар унъеллыгы  2012 елның 7 март көнендә архивланган (БМО-ның A/RES/64/255 резолюциясе нигезендә).
* 2011—2020 Биотөрлелек унъеллыгы  2013 елның 13 февраль көнендә архивланган (БМО-ның A/RES/65/161 резолюциясе нигезендә).
* 2011—2020 Колониализмны бетерү буенча өченче халыкара унъеллыгы (БМО-ның A/RES/65/119 резолюциясе нигезендә).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

|  |  |
| --- | --- |
|  | Викиҗыентыктагы медиафайллар? |

* 2014 елга Google йомгак ясый
* Татарстан 2014: сөенечләр һәм көенечләр
* 2014 йомгаклары: президентлар да ялгыша
* 2014 елның иң популяр техник казанышлары