Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bötendönya kileşterelgän waqıtı

| Bötendönya kileşterelgän waqıtı |
| --- |
| Кыскача исем | UTC |
| Нәрсә нигезендә эшләнгән | Халыкара атомик вакыты[d] һәм галәми вакыт[d] |
| Алыштырган | галәми вакыт[d] |
| Стандартлаштыручы орган | Халыкара Җир әйләнүе хезмәте[d] |
|  Bötendönya kileşterelgän waqıtı Викиҗыентыкта |

Dönyanıñ Waqıt zonaları
**Bötendönya kileşterelgän waqıtı** yä **UTC** (inglizçä *Coordinated Universal Time*) - bötendönya tärtipkä saluçı standartı.

Atom waqıtınnan berniçä böten sekunda häm bötendönya **UT1** waqıtınnan waqlanma sekunda sanı belän ayırıla.

**UTC** sisteması **Grinviç** buyınça urtaça waqıt - **GMT** urınına kertelgän. GMT waqıtı Cir äylänüe säbäple tögäl bulmadı.

**UTC** waqıtı **atom waqıtı** tigez şkalası nigezendä yasalğan.

**UTC** häm **UT1** arasında ayırma **0,9 sekunda**ğa tigez, ägär zurraq tögällek kiräk bulmasa Bötendönya waqıtı - **UT** töşençäse qullanıla.

Köndälek tormışında sekundalar waqlanma öleşe kiräkmägän oçraqta **Grinviç urtaça GMT** - waqıtı **UTC** häm **UT1** ekvivalentı bulıp sanala.

Säğät zonaları **UTC** buyınça uñay häm tiskäre küçeş belän buldırılalar.

**UTC** cäyen häm qışın üzgärtelmi, tik qayber illärdä UTC waqıtına qarata küçeş üzgärä.

## UTC häm bütän waqıt ülçäw sistemaları

Bötendönya waqıtı **UT** - zamança **Grinviç buyınça urtaça waqıtı** versiäse.

* Grinviç buyınça urtaça waqıtı yä **GMT** - Grinviç meridianında urtaça qoyaş waqıtı. Cir bertörle bulmağan äylänüe säbäple Grinviç meridianı üze törleçä äylänä, şuña kürä bu waqıt tögäl tügel.
* **UT0** - ber mizgeldä ülçängän Grinviç meridianında waqıt, astronomiä küzätüläre yärdämendä ülçänä.
* **UT1** - urta Grinviç meridianında waqıt, Cir qotıpları xäräkäten isäpkä ala.

UT1 = UT0 + Δλ
* **UT2** - sezonlı Cir äylänüe törlelegen isäpkä ala.

UT2 = UT1 + ΔTs.
Şuşı şkala tigez bulmıy häm uñaysız, şuña kürä qullanılmıy.

## Sıltamalar

* Current UTC Time
* BIPM UTC/TAI Сервер Времени
# Creative Commons litsenziäläreКириллицада уку

Xarita CC-BY-SA 3.0
**Creative Commons (CC) litsenziäläre** — avtorlıq xoquqları belän yaqlanğan äsärlärneñ buşlay qullanunı röxsät itüçe ictimağıy qälämxaq litsenziäläreneñ ber töre.

Äsärneñ avtorı anı irekle kileş qullanu, taratu häm anıñ nigezendä çığarılma äsärlärne buldıru xoquqların başqalarğa birergä telägändä qullanıla.

Bu litsenziäläreneñ berençe versiäse *Creative Commons* amerikan oyışması tarafınnan 2002 yılnıñ 16 dekäberendä çığarıla.

## Elementları

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Attribution** (qısqartılması BY) | Qullanuçı äsärneñ avtorı kem bulğanın kürsätergä mäcbüri. |
|  | **Share-alike** (qısqartması SA) | Çığarılma äsärläreneñ şul uq litsenziä nigezendä taratıluları mäcbüri (şulay iq kopileft qara). |
|  | **Noncommercial** (qısqartılması NC) | Äsärne tabış alu öçen qullanu tıyıla. |
|  | **No Derivative Works** (qısqartılması ND) | Äsär nigezendä çığarılma äsärlär tudıru tıyıla. |

### Qullanılışı

| Räsem | Taswirlanışı | Qısqartılması | İrekle eçtälek |
| --- | --- | --- | --- |
|  | Attribution ğına | BY | Äye |
|  | Attribution + NoDerivatives | BY-ND | Yuq |
|  | Attribution + ShareAlike | BY-SA | Äye |
|  | Attribution + Noncommercial | BY-NC | Yuq |
|  | Attribution + Noncommercial + NoDerivatives | BY-NC-ND | Yuq |
|  | Attribution + Noncommercial + ShareAlike | BY-NC-SA | Yuq |

## Wikimedia

 *Wikimedia fondı* proyektları Wiki mexanizmı yärdämendä eşläwläre säbäple, **CC-BY-SA** litsenzialäre astında yäşi. Bu Wikimedia proyektları töp mäsläklärendä ham  *Wikipediä*neñ WP:Mäqälälärgä xuca bulu häm WP:Avtorlıq xoquqları tärtiplärendä taswirlana.

Bügen CC-BY-SA 3.0 portlanmağan litsenziäse häm CC-BY-SA 4.0 global' litsenziäse qullanıla.

## Şulay uq qarağız

* *Creative Commons litsenziälärenä nigezlänüçe irekle eçtälek* (en  •  ru)
* Qayber rus telle irekle eçtälekle saytlar isemlege (рус.)

**Bu mäqäläneñ sıyfatın arttırır öçentübändägelärne eşlärgä kiräk?: Mäqäläne tulılandırırğa (mäqälä bik qısqa)
* Tematik törkemne quyarğa
* Stilistik häm orfografik xatalarnı tözätergä.
# Geografik koordinatalarКириллицада уку

Geografik koordinatalar sferası
**Geografik koordinatalar** - cir öslegendä noqtanıñ urnaşu urının bilgelilär.

Geografik koordinatlar sferik koordinatalar kebek tözelä. Başqa planetalarda häm kük sferasında oxşaş koordinatalar qullanıla.

## Kiñlek

**Kiñlek** - zenit häm ekvator yünäleşläre arasında φ poçmağı, ekvatordan 0° dan 90° ga qädär sanala.

**Tönyaq yarımşar**da geografik kiñlek - **uñay**, **Könyaq yarımşar**da - **tiskäre**.

**Qotıpqa yaqın** kiñleklär - **yuğarı**, **ekvatorga yaqın** - **tübän** dip yörtelä.

**Kön ozınlığı urın kiñlegenä häm yıl zamanına bäyle.**

## Ozınlıq

**Ozınlıq** - şuşı noqtanıñ meridian yassılığı häm nul' meridian yassılığı arasında λ poçmağı.

Nul' meridiannan könçığışta yatqan ozınlıqlar (0° - 180°) - **könçığış ozınlıqları**, könbatışta yatqan - **könbatış ozınlıqları** dip yörtelä.

**Könçığış ozınlıqları - uñay**, **könbatış ozınlıqları - tiskäre.**

Xalıqara kileşü buyınça Nul' meridian Grinviç aşa bara.

## Bieklek

**Diñgez östendä bieklek** yä **absolüt bieklek** - diñgezneñ raslanğan nul' tigezlege östendä bieklek, öç poçmaqlı fäzanıñ ülçäneşe.

Bieklek artqanda hawa basımı töşä.

## Ädäbiät

* Широта // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Геоцентрические координаты // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* 1 2 Salychev. O.S. Applied Inertial Navigation: problems and solutions. — Moscow:: BMSTU Press, 2004. — 304 с. — ISBN 5-7038-2395-1
# Ил

| Ил |
| --- |
|  |
| ... хөрмәтенә аталган | коры җир һәм сторона[d] |
| Геомәгълүматлар | Data:Naturalearthdata.com/admin-0-countries-no-antarctica.map |
| Административ бүленеше | административная единица первого уровня[d] |
| Кайда өйрәнелә | Страноведение[d] |
| Нинди веб-биттә тасвирланган | whosonfirst.org/docs/placetypes/#country​(ингл.) |
| Һәштәге | country |
| Үрнәк элементы | Германия |
| Нинди вики-проектка керә | Проект:Страны мира[d] |
| Берләшмәләре | исемлекне карагыз[d] |
| Моның каршысы | остальной мир[d] |
| Эпонимик төркемнәр төркеме | Төркем:Илләр буенча төркемнәр |
|  Ил Викиҗыентыкта |

Аурупаның бәйсез илләре харитасы
**Ил** — билгеле бер чикләргә ия, дәүләт суверенлыгына ия яки аның буйсынуындагы географик территория (мәс. колония, унитар дәүләтнең төбәге, федератив дәүләтнең субъекты, һ. б.).

Ил белән дәүләт охшаш сүзләр булсалар да, төрле мәгънәләргә ияләр. Дәүләт — ул билгеле бер территориядәге хакимиятнең сәяси система булып тора. Ә ил мәдәни, территория, җирләр берлеген үз эченә ала дип әйтү дөресрәктер.

Мәсәлән, Британия империясе күп илләрдән торучы бердәнбер держава булып тора. Ә бүгенге Польша, коммунистик Польша Халык Җөмһүрияте һәм Польша Җөмһүрияте бер үк илләр була торып та, өч төрле дәүләт булып торалар.

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# EtnoxoronimКириллицада уку

**Etnoxoronim** yä **etnikon** (grek telendä *ἔθνος*- «xalıq» + *χῶρος* - «cir» + *όνυμα* - «isem») - geografik obyekt iseme belän bäyle şuşı cirdä toruçı xalıq iseme.

Tatar telendä -lı, -le quşımçası yärdämendä formalaşa.

Mäsälän: Qazan - *qazanlı*, Mäskäw - *mäskäwle*, Arça - *arçalı*, Pskov - *pskovlı*, Bögelmä - *bögelmäle*, Norlat - *norlatlı*, Qıçıtqanlı - *qıçıtqanlılı*.

## Monı da qarağız

* Tatar teleneñ orfografiäse
# Вакыт зонасы

Җирле вакытны күрсәткән глобаль харитасы, *2012 елның февраль аена*
**Вакыт зонасы** яки *вакыт поясы* — хокуки, сәүдә һәм җәмгыяви максатлар өчен бер вакыт стандартын кулланган Җир регионы. Җирнең әйләнүе сәбәпле, һәр регионда сәгать күрсәткән вакыт гел шул ук көн өлешенә туры килү максатлы (мәсәлән, кояшның һәр көн иң югары ноктасында төш вакыты тирәсендә булуы), төрле урыннарда төрле сәгать вакытларын кулланулары кирәк.

Вакыт зоналары харитасы (Соңгы яңарту: 31 декабрь 2011 ел)
## Шулай ук карагыз

Ковентри транспорт музее каршысындагы вакыт зоналары сәгатенең панеле.
* ISO 8601
* Jet lag
* Вакыт зоналары кысалтмалары исемлеге
* Илләр буенча вакыт зоналары исемлеге
* Вакыт зоналары исемлекләре
* Метрик вакыт
* Бөтендөнья килештерелгән вакыты

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* ITU LEGAL TIME 2011
* W3C Note Datetime
* US Official Time Clock  2014 елның 21 октябрь көнендә архивланган Java-enabled clock to graphically display night and day around the globe.

Калып:Time Topics
Калып:Time measurement and standards
Калып:Timezones
# Җәйге вакыт

**Яз көне:** кышкы выкыттан җәйгегә күчү
**Көз көне:** җәйге выкыттан кышкыга күчү
**Җәйге вакыт** — билгеле сәгать поясында кабул ителгән вакыттан 1 сәгать алга күчерелгән вакыт. Күп илләрдә электр энергиясен экономияләү өчен җәен кертелә. Көзен вакыт кышкы вакытка кире күчерелә.

Русиядә җәйге вакытка күчү 1917 елның июль-декабьдә һәм 1981—2011 елларда бар булган..

## Искәрмәләр
# Елга портыLatinitsada uqu

Мәскәүнең Төньяк елга порты
**Елга порты** – судноларның, көймәләрнең елга тукталышы, эчке су юлларында һәм җирдә урнашкан корылмалар комплексы, техник хезмәт курсәтүне, йөк һәм пассажирлар белән бәйле башкаруны тәэмин итүче ширкәт урнашкан, дулкыннардан саклана торган яр буе урыны һәм янындагы сулыкның мәйданы. .

Татарстанда елга портлары Идел һәм Чулман елгаларында бар.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* Статья 3 Кодекса внутреннего водного транспорта Российской Федерации

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# Sänäğätläşterü

Sänäği citeşterü büleneşe 2005 yılda (AQŞ sänäği citeşterüenä çağıştırma, %)
**Sänäğätläşterü** (lat. *Industria*) — iqtisadta sänäği citeşterü östenlegenä tiz ictimaği-iqtisadi üzgäreş protsessı.

Tulayım eçke produkt tözeleşe (östä) häm keşelär mäşğüllege (asta):

 awıl xucalığı -yäşel

 sänäğät - quyı qızıl

 xezmät kürsätü, iqtisad tarmaqları - zäñgär
Şul barış yaña texnologiälärne üsterü (ayıruça energiä citeşterüdä häm metallurgiädä) belän bäyle.

Sänäğätläşterü barışında cämğiät, donyağa qaraş üzgärä.

Sänäğätläşterü waqıtı törle illärdä tiñ tügel. Böyekbritaniädä XIX ğasır urtasında, Fransiädä XX ğasırda, Räsäy imperiäse XIX-XX ğasırda başlana.

Т-34 tankı - SSRBdağı tiz sänäğätläşterüneñ ber cimeşe
## SSRB

SSRBda 1930 yıllarda iñ tiz sänäğätläşterü uza, böten köç, keşelär, matdi resurların quyıp, SSRB qısqa waqıtta awır sänäğätle iqtisadnı häm xärbi iqtisadnı buldıra.

SSRBnıñ tiz sänäğätläşterelüe krestiannarnı kümäkläşterü isäbenä yasalğan. Tiz sänäğätläşterü zamança xärbi citeşterü häm qoral törlären birä, läkin krestiannarğa zur zıyan kiterä, açlıqtan, bastırudan küp qorbannar bulğan.

SSRBdağı tiz sänäğätläşterü ilgä yaña tör qorallar birä, Qızıl Ğäskär moñarçı bulmağan tanklar, xärbi oçqıçlar, aftamabillär, tup caylanmaları belän tä'min itelä, däwlät saqlanu säläte bik arta, bu çaralar SSRB ğäskären zamança ğäskärlär ber rätenä kertä.

Belgeçlär qaraşları buyınça SSRBda sänäğätläşterü bulmağan oçraqta, İkençe Bötendönya suğışında Qızıl Ğäskär Polşa ğäskäre kebek qısqa waqıt eçendä tar-mar iteler ide. 1920 yıllarda köçle bulğan Polşa ğäskäre ütkärelmägän sänäğätläşterü şartlarda 1930 yıllarda artta qalğan häm Polşa atlı ğäskäre Almaniä tanklarına qarşı suğışırğa mäcbür bula häm älbättä tiz ciñelä.

## Sıltamalar

* Научный коммунизм: Словарь (1983) / Индустриализация
# Rim RespublikasıКириллицада уку

|  |
| --- |
| Rim Respublikası Res publica Romana Res publica Populi Romani **509 — 27 b.e.q.** |
|
Rim Respublikası, 44 b.e.q. |
| Bayraq | «Senatus Populusque Romanus» - Senat häm Rim watandaşları |
| Başqala |
Rim
 |
| Räsmi tel |
latinça
 |
| **Din** |
Mäcüsilek
 |
| Mäydan | * 326 b.e.q. 10,000 km² (3,861 sq mi)
* 200 b.e.q. 360,000 km² (138,997 sq mi)
* 146 b.e.q. 800,000 km² (308,882 sq mi)
* 100 b.e.q. 1,200,000 km² (463,323 sq mi)
* 50 b.e.q. 1,950,000 km² (752,899 sq mi)
 |
| Bügenge illärgä kerä |
34 il
 |
| Үрнәк: Карау • Бәхәс • Үзгәртү |

**Rim Respublikası** (latinça *Res publica Populi Romani*) — Borınğı Rim tarixi däwer (509-27 b.e.q.).

Respublikanıñ däwlät-säyäsi tärtipkä demokratik, oligarxat, monarxiä üzlekläre xas bulğan.

## Rim Respublikası çorları

* Äwwäl Respublika (509-287 b.e.q.)
* Klassik (urtaça) Respublika (287-133 b.e.q.)
* Soñğı Respublika (133-27 b.e.q.)

## Töp waqiğalar

* İtaliäne basıp alu (340-268 b.e.q.)
* Karfagenğa qarşı suğışlar
	+ Berençe Punik suğış (264-241 b.e.q.)
	+ İkençe Punik suğış (218-202 b.e.q.)
* Watandaşlar suğışı
	+ Mariy - xärbi reformator (107-100 b.e.q.)
	+ Sulla diktaturası (83-80 b.e.q.)
	+ Soyuzdaş suğışı (91-88 b.e.q.)
	+ İtaliädä Watandaşlar suğışı (83-82 b.e.q.)
	+ Mitridat suğışları (87-67 b.e.q.)
* Gallar suğışları (58-52 b.e.q.)
* Berençe triumvirat (50-53 b.e.q.): Tsezar, Pompey, Krass
	+ Tsezar diktaturası (49-44 b.e.q.)
* İkençe triumvirat (43-36,31 b.e.q.): Mark Antoniy, Oktavian, Lepid
* Respublika tämamı (27 b.e.q.). İmperator Oktavian Avgust.

## Ädäbiät

* Дементьева В. В. 2006: Римская Республика: институциональная история и семиология // Политика. Идеология. Культура: Проблемы всемирной истории: сб. науч. тр. / В. В. Дементьева, М. Е. Ерин (отв. ред.). Ярославль, 3-11.
* Остерман, Лев. Римская история в лицах. Москва. ОГИ. 1997. 624 с.
# Гиннесс рекордлар китабы

Голивудта Гиннесс музее
**Ги́ннесс рекордла́р китабы́** (ингл. *The Guinness Book of Records*) — ел саен чыга торган, үзенә кеше һәм табигать рекордларын җыйган китап. Беренче тапкыр 1955 елда ирланд «Гиннесс» ширкәте заказы буенча бастырылды.

Башта китап җитди белешмә китабы буларак чыкты, ләкин соңарак аңа төрле кызыклы һәм экстравагант фактлар да кертелә башлады. Беренче берничә ай өчендә 50 000 данә сатылды. 1956 елга сату күләме 5 миллион чиген узды. 2003 елда басма 100 млн. тиражын узды.

Бүгенге көндә басма 100дән артык илдә, 23тән артык телдә чыгарыла.

Китап рус телендә 1989 елда бастырылды. Басманың татар теленә тәрҗемәсе юк.

26.03.2025 Дмитрий Лиханов улы 1 миллион сумм кейс ачырга тотты. Бу бик рекорд булды.

**Башка телле бүлектә тулырак мәкалә бар: Guinness World Records (ингл.)**Сез тәрҗемә ярдәме белән бу мәкаләне язып бетереп проектка ярдәм итә аласыз.

## Сылтамалар

|  |  |
| --- | --- |
|  | Викиҗыентыктагы медиафайллар? |

* Гиннесс рекордлар китабының рәсми сайты
# AQŞ wäkillär pulatı

|  |
| --- |
| AQŞ wäkillär pulatı *The United States House of Representatives* AQŞ Kongressı tübän pulatı |
|  |
| Spiker (süzçe) |
Pol Rayan
 |
| Wazifalarına kerü |
2015 yıldan
 |
| Räsmi säxifäse |

 |
| Säyäsi firqälär |
AQŞ Respublika firqäse (240), AQŞ Demokratik firqäse (194)
 |
| Deputatlar sanı |
435 häm 6 tawış birmäwçe
 |
| Үрнәк: Карау • Бәхәс • Үзгәртү |

**AQŞ wäkillär pulatı** (ингл. *The United States House of Representatives*) - AQŞ Kongressı tübän pulatı. Anıñ eçendä härber ştat wäkile bar (xalıq sanına proportsional').

Pulatnıñ urınnar sanı daimi häm 435 tigez.

Härber ştat wäkile ike yıl däwaminda üz urının bili häm çiksez tapqır yañadan saylanıp bula.

Pulat başlığı - äğzalar tarafınnan saylanğan spiker (süzçe).

Wäkillär pulatı wazifaları - federal' qanunnı çığaru.

Pulatta qabul itelgän qanunnar soñraq Senatta qarala häm prezident tarafınnan imzalanğannan soñ räsmi qanun bula.

## Sıltamalar

*
*
*   2021 елның 5 май көнендә архивланган
# ХардкорLatinitsada uqu

**Хардкор** (*хардкор-панк*; ингл. *hardcore*) — 70нче елларда АКШта һәм Англияда панк-роктан аерылып чыккан музыкаль жанр.

## Үзенчәлекләре

Панк-рок белән чагыштырганда ритм тизрәк, ә композиция кыскарак (күп очракта бер минуттан аз). Күнекмәгән кеше җыр сүзләрен аңлап җитешмәскә мөмкин. Текстлары шәхси азатлык, анархия, сәясәт, тынычлык турында.

Bad Brains
The Exploited төркеменнән Уотти Бьюкен
Мисал өчен җыр.(үле сылтама)

## Төркемнәр

* Black Flag
* Minor Threat
* Bad Brains
* Dead Kennedys
* The Exploited
* Пурген

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Рәсемнәр өстәргә
# Ихтиология

| Ихтиология |
| --- |
|  |
| Өйрәнелгән тармак | балыклар |
|  Ихтиология Викиҗыентыкта |

**Ихтиология** (гр. ichthys балык + logos сүз, тәгълимат) — зоологиянең бер бүлеге, балыклар турындагы фән.

Ихтиология балыкны тере организм буларак, аның тышкы һәм эчке төзелешен, индивидуаль үсешен, органнарының һәм бербөтен организмның функциясен, нерв системасы һәм үз-үзен тотышының үзенчәлекләрен, хәзер яшәүче һәм казылма балыкларның систематикасын, таралуын һәм аерым өлкәләр балыкларының төр составын, биотик һәм абиотик тирәлек белән үзара бәйләнешен, төрләрнең һ.б. зуррак систематик төркемнәрнең үсү тарихын өйрәнә.

Фән буларак, ихтиология биологиянең күп бүлекләре, аеруча гидробиология белән тыгыз бәйләнгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
# Шамакай

Уильям Меррит Чейз рәсемндә шамакай
**Шамакай** — гадәттә Европа монархлары күңелен күтәрүче, мәзәкләр сүләүче кеше. Бүгенге көнге клоунга якын тора. Шамакайлар төрле төсле киемнәр һәм өч конуссыман бүлемнән торган баш киеме кигәннәр, ул өч бүлемнең һәркайсына кыңгырау эленгән була.

Шамакай дип, шулай ук, начар, җыйнаксыз киенү аркасында кешеләрне көлдерүчеләрне дә атыйлар. Беренче вакытта шамакай дип кызык кешеләрне атаганнар. Бу термин хәзер мыскыллау буларак кабул ителә.

Шамакай һәм кәрлә антик чорлардан ук монархлар һәм байлар белән ияреп йөрүче булып тора. Аның гадәти киеме булып - ишәк колаклы, кыңгыраулы баш киеме, ясалма шут башы тагылган скипетр тора. Шамакай ахмаклыкның, тинтәклекнең тере сурәтләнеше булып та тора ала.

## Моны да карагыз

* Клоун
* Дурак
* Ахмак

## Әдәбият

* Дугин А. Г. О роли «шута». Эволюция жреческих функций. Метафизика смеха  2007 елның 28 сентябрь көнендә архивланган // Дугин А. Г. Философия Политики, М., 2002.(рус.)
* Парламент дураков. Сборник  2022 елның 1 апрель көнендә архивланган(рус.)
* Литературные анекдоты о русских шутах  2007 елның 9 июнь көнендә архивланган(рус.)
* П. П. Шуты и скоморохи в древности и в новейшее время // Исторический вестник, 1888. — Т. 31. — № 1. — С. 201—220; № 2. — С. 453—474; № 3. — С. 688—709; Т. 32. — № 4. — С. 184—210; № 5. — С. 456—480.  2013 елның 27 декабрь көнендә архивланган(рус.)
* Jesters: A Fool and his Clothing  2009 елның 11 март көнендә архивланган(рус.)
* Михаэль Дорфман Чем хуже мир, тем лучше наши шутки  2013 елның 21 май көнендә архивланган(рус.)
# Вильям Сьюард

| Вильям Сьюард |
| --- |
|  |
| Туган телендәге исеме | ингл. *William H. Seward* |
| Туган | 16 май 1801(1801-05-16)[…] Флорида, Нью-Йорк |
| Үлгән | 10 октябрь 1872(1872-10-10) (71 яшь) Оберн (Нью-Йорк), Нью-Йорк |
| Үлем сәбәбе | сулыш алу җитлексезлеге[d] |
| Күмү урыны | Форт-Һилл зираты[d] |
| Яшәгән урын | William H. Seward House[d], Нью-Йорк |
| Ватандашлыгы | Америка Кушма Штатлары |
| Әлма-матер | Юнион көллияте[d] |
| Һөнәре | сәясәтче, адвокат, дипломат, язучы, хокук белгече, министр иностранных дел |
| Сәяси фирка | Антимасон фиркасе[d] һәм АКШ Республика фиркасе |
| Җефет | Frances Adeline Seward[d] |
| Балалар | William H. Seward Jr.[d], Augustus Henry Seward[d], Frederick W. Seward[d] һәм Frances Adeline "Fanny" Seward[d] |
| Ата-ана | * Samuel S. Seward[d] (әти)
 |
|  |
|  **Вильям Сьюард**  Викиҗыентыкта |

**Вильям Сьюард** (16 май 1801(1801-05-16)[…], Флорида, Нью-Йорк — 10 октябрь 1872(1872-10-10) (71 яшь), Оберн (Нью-Йорк), Нью-Йорк) — сәясәтче, адвокат, дипломат, язучы, хокук белгече, Нью-Йорк гөбернатыры (1 гыйнвар 1839 – 31 декабрь 1842), АКШ дәүләт сәркәтибе (5 март 1861 – 4 март 1869), АКШ Санаты әгъзасы (4 март 1849 – 4 март 1851), АКШ Санаты әгъзасы (4 март 1851 – 4 март 1853), АКШ Санаты әгъзасы (4 март 1853 – 4 март 1855), АКШ Санаты әгъзасы (4 март 1855 – 4 март 1857), АКШ Санаты әгъзасы (4 март 1857 – 4 март 1859), АКШ Санаты әгъзасы (4 март 1859 – 4 март 1861).

## Искәрмәләр

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# Кәлвин Кулиҗ

| Кәлвин Кулиҗ |
| --- |
|  |
| Туган телендәге исеме | ингл. *Calvin Coolidge* |
| Туган | 4 июль 1872(1872-07-04)[…] Плимут-Нотч[d], Плимут, Винсор, Вермонт, Америка Кушма Штатлары |
| Үлгән | 5 гыйнвар 1933(1933-01-05)[…] (60 яшь) Нортһәмптон, Массачусетс, Америка Кушма Штатлары |
| Үлем сәбәбе | миокард инфаркты |
| Күмү урыны | Плимут-Нотч зираты[d] |
| Яшәгән урын | Массачусетс |
| Ватандашлыгы | Америка Кушма Штатлары |
| Әлма-матер | Амһерст көллияте[d] һәм St. Johnsbury Academy[d] |
| Һөнәре | сәясәтче, адвокат, дәүләт эшлеклесе, автобиограф, хокук белгече |
| Сәяси фирка | АКШ Республика фиркасе |
| Җефет | Грейс Кулиҗ[d] |
| Балалар | Җон Кулиҗ[d] һәм Кәлвин Кулиҗ кече[d] |
| Ата-ана | * Җон Кәлвин Кулиҗ[d] (әти)
* Victoria Josephine Moor[d] (әни)
 |
|  |
|  |
|  **Кәлвин Кулиҗ**  Викиҗыентыкта |

**Кәлвин Кулиҗ** (4 июль 1872(1872-07-04)[…], Плимут-Нотч[d], Плимут, Винсор, Вермонт, Америка Кушма Штатлары — 5 гыйнвар 1933(1933-01-05)[…] (60 яшь), Нортһәмптон, Массачусетс, Америка Кушма Штатлары) — сәясәтче, адвокат, дәүләт эшлеклесе, автобиограф, хокук белгече, АКШ президенты (2 август 1923 – 4 март 1929), Массачусетс вәкилләр пулаты әгъзасы (1907 – 1908), Массачусетс гөбернатыры (2 гыйнвар 1919 – 6 гыйнвар 1921), АКШ президенты урынбасары (4 март 1921 – 2 август 1923), Массачусетс Санаты рәисе (1914 – 1915), Массачусетс Санаты әгъзасы (1912 – 1915), Массачусетс гөбернатыры урынбасары (6 гыйнвар 1916 – 2 гыйнвар 1919), (3 гыйнвар 1910 – 1 гыйнвар 1912).

## Искәрмәләр

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# Albert Abraham MaykelsonКириллицада уку

| **Albert Abraham Maykelson in. *Albert Abraham Michelson |
| --- |
|  Albert Abraham Maykelson |
| Tulı iseme | Albert Abraham Michelson |
| Hönäre | fizik |
| Tuu datası | 19 dekäber 1852(1852-12-19) |
| Watandaşlığı | AQŞ |
| Ülem datası | 9 sentäber 1931(1931-09-09) (78 yäş) |
| Büläk häm premiäläre |  Fizika ölkäsendä Nobel premiäse iäse (1907) |

**Albert Abraham Maykelson** (inglizçä *Albert Abraham Michelson*; 1852-1931) — AQŞ fiziğı, fizika ölkäsendä Nobel premiäse iäse (1907).

Maykelson interferometrın uylap çığara, yaqtılıq tizlegen ülçi.

## Tormış yulı

1852 yılda Prussiä patşalığı poläk öleşendä yähüdi ğailädä tua.

1855 yılda anıñ ğailäse AQŞ Nyu-York şähärenä küçenä. Prussiädä anıñ familiäse Mixelzon, AQŞta Maykelson dip äytelä başlıy.

San-Fransisko şähärendä mäktäpne tämamlıy.

1869 yılda Annapolis şähärendä AQŞ Xärbi-diñgez akademiäsenä kerä.

1883 yılda Ohayo ştatındağı Klivlend şähärendä fizika prafisırı bula häm interferometrnı eşkärtä başlıy.

1892 yılda Çikago Universitetınıñ fizika bülege citäkçese häm prafisır bula.

1907 yılda Maykelson - Nobel premiäsenä layıq bulğan berençe AQŞ watandaşı.

1881 yılda Maykelson interferometr yärdämendä yaqtılıq tizlege Cirneñ xäräkätennän häm tizlekneñ yünäleşennän bäysez buluın isbatlıy.

1887 yılda **Edward Morli** belän Cirneñ efirğa qarata xäräkäte bulmawın kürsätälär, şuşı täcribä Maxsus çağıştırmalılıq teoriäseneñ dälile bula.

## İstälek

1970 yılda Maykelson xörmätenä Aynıñ kraterı atalğan.

## Ädäbiät

* Уилсон М. Американские учёные и изобретатели / Пер. с англ. В. Рамзеса; под ред. Н. Тренёвой. — М.: Знание, 1975. — С. 75-84. — 136 с. — 100 000 экз.
* Храмов Ю. А. Майкельсон Альберт Абрахам (Michelson, Albert Abraham) // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 174. — 400 с. — 200 000 экз. (в пер.)
* Биография Майкельсона в кн.: Бернард ДЖЕФФ. Майкельсон и скорость света. М.: Изд-во иностранной литературы, 1963.
* Информация с сайта Нобелевского комитета(ингл.)