Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Мидуэй Атоллы

Мидуэй Атоллының зурайтылган, тәфсилле картасы.
Мидуэй Атоллы (сөйләм телендә: Мидуэй Утраулары; Һавайи телендә: Kauihelani, туры мәгънәдә "күк сырты"; Pihemanu, "кошларның каты тавышы") - ул Төньяк Тын Океанында 2,4 квадрат миль (6,2 км²) мәйданлы атолл. Мидуэй Атоллы Америка Кушма Штатларының утрау даирәсе.

Төньяк Америка һәм Азия арасында якынча тигез арада урнашып Мидуэй Һавайя Архипелагында Һавайи штатына кермәгән бердәнбер утрау булып тора.
# Цитология

| Цитология |
| --- |
|  |
| Өйрәнелгән тармак | күзәнәк |
|  Цитология Викиҗыентыкта |

**Цитоло́гия** (грек. *κύτος* — «күзәнәк» һәм грек. *λόγος* — «уку», «фән») *— биологиянең бер өлеше, тере кәзәнәкләрне, аларның органоидларын, төзелешен, функцияләрен, кәзәнәкнең үрчә процессын өйрәнүче фән.*
Шулай ук **кәзәнәк биологиясе**, **кәзәнәкләр биология** (ингл. *Cell Biology*).

## Цитологиянең барлыкка килүе һәм үсеше

Роберта Гук рәсеме, микроскоп астындагы күзәнәкнең аркылы кисеме ( «Микрография» китабы, 1664 ел)
«Күзәнәк» терминын беренчеләрдән булып Роберт Гук 1665 елда үзенең фәнни эшендә куллана. 1674 елда Антони ван Левенгук күзәнәкнең эчендәге барлык органоидларда билгеле бер тәртиптә урнашуын дәлилли. Ул беренчеләрдә булып күзәнәк тешен таба.

1830 елларда күзәнәк турында белемнәр тагын да киңәя тешә, моңа яңа төрле микроскоплар да ярдәм итә. 1838—1839 елларда ботаник Маттиас Шлейден һәм анатом Теодор Шванн бер үк вакыта организмның күзәнәктән төзелүе турында фикер ясыйлар. Бу елларны Теодор Шванн «күзәнәк теориясе» дигән яңа термин тәкъдим ясый һәм аны барлык җәмәгатьчелек игътибарына юнәлдерә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Cell — цитология турындагы инглиз журналы (ингл.)
* Цитология һәм генетика (ISSN 0564-3783) (ISSN 0095-4527) — рус, украин, инглиз телләрендә чыга.
* Портал «Бөтен Биология» : Күзәнәк  2008 елның 22 апрель көнендә архивланган (рус.)
* РФА'нең Цитологии һәм генетики институты (рус.)

## Шулай ук карагыз

* Күзәнәк
* Күзәнәктәге энергетик процесслар
# Иммунология

| Иммунология |
| --- |
|  |
|  |
| Өйрәнелгән тармак | иммунитет, иммун системасы һәм иммун системасы авыруы[d] |
|  Иммунология Викиҗыентыкта |

**Иммунология** - хайваннар һәм кешеләрнең йогышлы авыруларга, кайбер агуларга һәм чит матдәләргә бирешмәүчәнлеге (иммунитет), шулай ук организмның саклану реакцияләре турындагы фән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.:В39 Ф.гистологияНабиев, гистологияФ.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# XIX гасыр

|  |
| --- |
| 2 меңьеллык
 |
| XVII гасыр — XVIII гасыр — **XIX гасыр** — XX гасыр — XXI гасыр
 |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1790-еллар
 |  1790
 |  1791
 |  1792
 |  1793
 |  1794
 |  1795
 |  1796
 |  1797
 |  1798
 |  1799
 |
|  |
| 1800-еллар
 |  1800
 |  1801
 |  1802
 |  1803
 |  1804
 |  1805
 |  1806
 |  1807
 |  1808
 |  1809
 |
| 1810-еллар
 |  1810
 |  1811
 |  1812
 |  1813
 |  1814
 |  1815
 |  1816
 |  1817
 |  1818
 |  1819
 |
| 1820-еллар
 |  1820
 |  1821
 |  1822
 |  1823
 |  1824
 |  1825
 |  1826
 |  1827
 |  1828
 |  1829
 |
| 1830-еллар
 |  1830
 |  1831
 |  1832
 |  1833
 |  1834
 |  1835
 |  1836
 |  1837
 |  1838
 |  1839
 |
| 1840-еллар
 |  1840
 |  1841
 |  1842
 |  1843
 |  1844
 |  1845
 |  1846
 |  1847
 |  1848
 |  1849
 |
| 1850-еллар
 |  1850
 |  1851
 |  1852
 |  1853
 |  1854
 |  1855
 |  1856
 |  1857
 |  1858
 |  1859
 |
| 1860-еллар
 |  1860
 |  1861
 |  1862
 |  1863
 |  1864
 |  1865
 |  1866
 |  1867
 |  1868
 |  1869
 |
| 1870-еллар
 |  1870
 |  1871
 |  1872
 |  1873
 |  1874
 |  1875
 |  1876
 |  1877
 |  1878
 |  1879
 |
| 1880-еллар
 |  1880
 |  1881
 |  1882
 |  1883
 |  1884
 |  1885
 |  1886
 |  1887
 |  1888
 |  1889
 |
| 1890-еллар
 |  1890
 |  1891
 |  1892
 |  1893
 |  1894
 |  1895
 |  1896
 |  1897
 |  1898
 |  1899
 |
|  |
| 1900-еллар
 |  1900
 |  1901
 |  1902
 |  1903
 |  1904
 |  1905
 |  1906
 |  1907
 |  1908
 |  1909
 |

 |
| Хронологик таблица
 |

**XIX гасыр** — 1801 елда башланган һәм 1900 елда тәмамланган гасыр.

Төп тешенчәләр:

* протекционизм
* индустриализация
* урбанизация
* колониализм үсеше

## Тарихи вакыйгалар

* Наполеон сугышлары
* Латин Америка илләрендә бәйсезлек өчен сугыш.
# Роберт Кох

| Роберт Кох |
| --- |
|  |
| Туган телендәге исеме | алман. *Robert Heinrich Hermann Koch* |
| Туган | 11 декабрь 1843(1843-12-11)[…] Клаусталь[d], Королевство Ганновер[d], Алман берлеге[d] |
| Үлгән | 27 май 1910(1910-05-27)[…] (66 яшь) Баден-Баден, Баден бөек һерцоглыгы[d], Алман империясе |
| Үлем сәбәбе | миокард инфаркты |
| Ватандашлыгы | Королевство Ганновер[d]  Алман империясе |
| Әлма-матер | Гөттинген университеты[d] |
| Һөнәре | биолог, табиб, уйлап табучы, фотограф, университет профессоры, химик, хәрби табиб, бактериолог, автор |
| Эш бирүче | HU Berlin |
| Җефет | Emmy Koch[d] һәм Hedwig Koch[d] |
| Балалар | Gertrud Pfuhl[d] |
| Ата-ана | * Hermann Koch[d] (әти)
* Mathilde Henriette Koch[d] (әни)
 |
| Кардәшләр | Hugo Koch[d] һәм Helene Koch[d] |
| Катнашкан сугышлар/алышлар | Франса-Пруссия сугышы[d] |
| Гыйльми дәрәҗә: | доктор[d] |
|  |
| Фән өлкәсе: | микробиология |
| Эш урыны: | HU Berlin |
| Гыйльми дәрәҗә: | доктор дәрәҗәсе |
| Фәнни җитәкче: | Георг Мейсснер[d] һәм Рудольф Вирхов[d] |
|  |
|  **Роберт Кох**  Викиҗыентыкта |

**Һенрих Һерман Роберт Кох** (алман. *Heinrich Hermann Robert Koch*; 11 декабрь 1843(18431211), Клаусталь-Целлерфельд — 27 май 1910, Баден-Баден) — алман микробиологы.

Эпидемиология һәм бактериология нигезләүчеләреннән берсе. Гёттинген университетын тәмамлаган (1866). Берлин университеты профессоры (1885—91). Берлиндагы йогышлы авырулар инсититуты директоры (1891-1904). Төп хезмәтләре йогышлы авыруларны китереп чыгаручы микроорганизмнарны ачыклауга һәм аларга каршы көрәш ысулларын эшкәртүгә карый. Мисыр, Һиндстан, Яңа Гвинея һәм Ява утравына микробиологик экспедициялар оештырган. Түләмә, туберкулез (1882), вабаны (1883) китереп чыгаручы микроорганизмнарны кәшеф иткән. Бактериаль тәдкыйкатьләр алып барган. Дезинфеикция ысулларын тәкъдим иткән. Туберкулин препаратын уйлап тапкан (1890). Нобель премиясе лауреаты (1905).

## Искәрмәләр

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)