Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Әрләнсыманнар

| Әрләнсыманнар |
| --- |
|  |
| Халыкара фәнни исем | Cricetidae G.Fisch.Waldh., 1817[…] |
| Таксономик ранг | гаилә |
| Югарырак таксон | мышиные[d] |
| Шушы чыганакларда тасвирлана | Энциклопедия природы Армении[d] |
|  **Әрләнсыманнар**  Викиҗыентыкта |

**Әрләнсыманна́р** (*Cricetidae*) - кимерүчеләр тәртибендәге имезүчеләр гаиләлеге. 600 ләп төрне берләштерүче 100 ләп ыругы билгеле; Австралия, Африка һәм Азия тропиклары, Исландия һәм Антарктидадан тыш, барлык кыйтгаларда да таралганнар. ТР территориясендә ике ассемьялыкка кергән 12 төре - әрләннәр (3 төр) һәм кыр тычканнары (9 төр) бар. Яфраклы һәм катнаш урман, кыр, болыннарда, сулыклар янында очрыйлар. Үзенчәлекле итеп казыган өннәрендә яшиләр.

Гәүдәсе 35 см га, койрыгы 23 см га кадәр озынлыкта, авырлыгы 650 г га кадәр җитә. Арткы аяклары алдагыларына караганда озынрак, биш бармаклы, каты тырнаклы. Су белән бәйләнешлеләренең арткы аякларында йөзү ярылары бар. Күп төрләренең йон капламы тыгыз һәм йомшак, аркасы ачыктан алып куе коңгыртка кадәр, корсагы ачык коңгырт төстә; кайвакыт аркасының уртасыннан буй-буй кара сызык үтә. Бер ояда 18 гә кадәр бала була. Күп төрләре 1-2 ел яши. Үсемлекләр белән туклана. Күбесе авыл хуҗалыгы культураларына зарар китерә. Кайберләре (су күсесе) вак һөнәрчелек өчен әһәмиятле. Әрләнсыманнар арасында йогышлы авырулар (түләмә, чума, лептоспироз) таратучылар очрый.

Дала чуары, соры әрлән, Эверсман әрләне ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.  2016 елның 4 март көнендә архивланган
# Йоклачлар

| Йоклачлар |
| --- |
|  |
| Халыкара фәнни исем | Gliridae Олдфилд Томас, 1897 |
| Таксономик ранг | гаилә |
| Югарырак таксон | тиенсыманнар[d] |
| Таксонның халык атамасы | Сънливци, plchovití, Syvsovere, Bilche, Dormouse, Gliro, Lirón, Unikeot, Gliro, ヤマネ科, Miegapeliniai, Slaapmuizen, popielicowate, Соневидные, Hasselmöss, Yediuyuklayangiller, loir һәм polhi |
| Заман диапазоны башы | ипрский ярус[d] |
| ... хөрмәтенә аталган | йокы |
| Номенклатура кодексы | Зоологик номенлатураның халыкара кодексы[d] |
|  Йоклачлар Викиҗыентыкта |

**Йоклачла́р** (Gliridae) - кимерүчеләр отрядыннан имезүчеләр семьялыгы. 15 төре билгеле, Евразия һәм Африкада таралганнар. Татарстан фаунасында 4 төре бар. Зур йоклачлар (Glis glis), бакча йоклачлар (Eliomys quercinus), урман йоклачлар (Dryomys nitedula), чикләвек йоклачлар (Mus­cardinus avellanarius) республикада аз санда яши.

## Тасвирлау

Киң яфраклы һәм катнаш урманнарның яхшы үскән куаклыкларында, бакчаларда һәм паркларда яшиләр. Иң зурысы - зур йоклачлар, гәүдәсе 13-15 см, койрыгы 11-12 см озынлыкта, 110-135 г авырлыкта; иң кечкенәсе - чикләвек йоклачлар, гәүдәсе 9 см озынлыктан артмый, койрыгы 7 см, авырлыгы 20 г га якын. Сырты көрән-кызгылт (бакча йоклачлар), көрән-соры (зур йоклачлар), охра-җирән (чикләвек йоклачлар), соргылт яисә саргылт-кызгылт (урман йоклачлар), асты - саргылт-аксыл. Бакча йоклачларның борыныннан күзе һәм колагы аша кара тап сузылган. Колаклары кечкенә, ялангач. Аяклары кыска, тырнаклары үткен. Күбесенең койрыгы озын төкләр белән капланган.

## Экология

Барлык йоклачлар эңгер-меңгердә һәм төнлә актив. Агач куышлары алар өчен яшеренү урыны булып хезмәт итә. Кайвакыт агач ботакларында, куакларда оя ясый яки башка кошларның ояларыннан файдалана. Бакча йоклачлар еш кына йорт корылмаларына оялый. Кышын 7-8 айга сузылган тирән йокыга тала (исеме шуннан), ул вакытны җир асты өннәрендә үткәрә, аларны үзләре казый яки кимерүчеләр һәм сукыр тычканнарның өннәреннән файдалана. Зур йоклачлар, берничәсе бергә җыелып, агач куышларында кышлый. Агач һәм куакларның җимеш һәм орлыклары белән(шул исәптән имән чикләвеге, чикләвек, җиләкләр) туклана. Берникадәр хайван азыгын (бөҗәкләр, вак имезүчеләр, кайвакыт кечкенә кошларның йомыркаларын һәм балаларын) ашый. Ана затлар ел саен һәрберсендә 2-8 бала булган 1-2 оя бала китерә. Йоклачлар 5 елга якын яши.

Барлык төрләре дә ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.  2016 елның 4 март көнендә архивланган
# ЧыелдыкларLatinitsada uqu

| Чыелдыклар |
| --- |
|  |
| Халыкара фәнни исем | Ochotona Link, 1795[…] |
| Таксономик ранг | ыру |
| Югарырак таксон | пищуховые[d] |
| Шушы чыганакларда тасвирлана | Британ энциклопедиясенең XI басмасы (1910-1911)[d] |
| Башлану вакыты | 16400 тысячелетие до н. э. |
|  **Чыелдыклар**  Викиҗыентыкта |

**Чыелдыклар(лат. Ochotona, рус. пищуховые, сеноставки)* - куянсыманнар отрядына керүче имезүчеләр ыругы. Озынлыклары 28 см га кадәр. Аяклары кыска, колаклары кечкенә һәм түгәрәкләнеп тора. Евразия һәм Төньяк Американың ачык урыннарында, таулыклар арасында төрем булып яшиләр.

## Искәрмәләр
# Вак тычканнар

| Вак тычканнар |
| --- |
|  |
| Халыкара фәнни исем | Sicista J.E.Gray, 1827 |
| Таксономик ранг | ыру |
| Югарырак таксон | Sicistinae[d] |
| Таксон синонимы | Sminthus[d] |
|  Вак тычканнар Викиҗыентыкта |

**Вак тычканнар** (лат. *Sicista*) — кимерүчеләр отрядының тычкансыманнар гаиләсенә караган җәнлек.

## Характеристикасы

Гәүдә озынлыгы 5-7,7 см, авырлыгы 25 г чаклы. Йоны кыска, төсе җирәнсу-көрәннән алып көлсу-сорыга кадәр, аркасы буйлап буй кара сызык үтә. Борыны очлы, күзе кече, колагы овал, кара-көрән яки көрән, читләреннән саргылт каймалы. Арткы аягы алгысыннан 2 тапкыр диярлек озынрак. Койрыгы 8,5—10 см, алгыр, кыска каты төк белән капланган.

## Үрчүе

Җенси яктан 1 елда өлгерә. Гадәттә, елына 1 тапкыр 4-6 бала тудыра. 2-3 ел яши. Эңгердә, төнлә, көн азагында шулай ук көндез дә актив. Кышын йокыга тала.

## Туклануы

Бөҗәк һәм аларның курчаклары, үрмәкүч сыманнар һ.б. вак умырткасызлар, үсемлекнең чәчкәсе, миләш һәм орлыгы белән туклана.

## Таралуы

Урман вак тычканы агач тамыры арасындагы бушлыкта, агач куышына, черек агач төбендә яши, кайвакыт туфракта кыска эннәр казый; дала зонасыннан башка Башкортстан республикасының бөтен биләмәсендә субасар әрәмәлектә, урман аланында очрый; дала вак тычканы — вак кимерүчеләрнең ташландык эннәрендә, Башкортстанның Җаек аръягындагы далаларында һәм болыннарында тереклек итә.
14 төре билгеле. Башкортстанда урман вак тычкан һәм дала вак тычканы тереклек итә.

## Кеше өчен зарары

Вак тычкан йогышлы авырулар (талпан энцефалиты, туляремия һ. б.) таратучы.

## Искәрмәләр