Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ультрашәмәхә нурланышLatinitsada uqu

| Ультрашәмәхә нурланыш |
| --- |
|  |
| Әүвәлгесе | рентген нурланышы |
| Киләсе | күренмә нурланыш |
| Моңа өлешчә туры килә | яктылык |
|  Ультрашәмәхә нурланыш Викиҗыентыкта |

| Электромагнит нурланыш |
| --- |
| Синхротрон |
| Циклотрон |
| Тормозлау |
| Җылылык |
| Монохроматик |
| Черенков |
| Күчү |
| Радионурланыш |
| Микродулкын |
| Терагерцлы |
| Инфракызыл |
| Күренмә |
| Ультрашәмәхә |
| Рөнтген |
| Гамма-нурланыш |
| Ионлаштыру |
| Реликт |
| Магнит-дрейфлы |
| Икефотонлы |
| Спонтан |
| Мәҗбүр |

**Ультрашәмәхә нурланыш** (ультрашәмәхә, УШ, UV) — күзгә күренүче нурланышның шәмәхә төстәге очы белән рентген нурланышы арасындагы өлкәне алып торган электромагнит нурланышы (380 — 10 нм, 7,9×1014 — 3×1016 Гц). Диапазон шартлы рәвештә **якын** (380—200 нм) һәм **ерак**, яки вакуум (200-10 нм) ультрашәмәхәсе өлешләренә бүленә. Вакуум ультрашәмәхәсе үз билгеләмәсен Җир атмосферасы тарафыннан йотылу сәбәпле бары тик вакуум приборлары тарафыннан гына тикшерү мөмкин булганга ала.

## Ачу тарихы

Ультрашәмәхә нурланыш 1801 елда немец физигы Иоганн Вильгельм Риттер тарафыннан ачыла. Вакуум ультрашәмәхәсе 1893 елда Виктор Шуманн тарафыннан табыла.

## Ультрашәмәхә чыганаклары

Кояшның ультрашәмәхә спектрда ясалма төсләр аркылы күрсәтелгән нурланышы
Җирдә ультрашәмәхәнең төп чыганагы — Кояш. Шулай ук көндәлек тормыш ихтыяҗларында яки фәндә куллану өчен ультрашәмәхә нурланыш чыгаручы төрле лампалар җитештерелә.

## Искәрмәләр

Бу —  Физика буенча мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*
# Кешенең сукыр эчәгеLatinitsada uqu

| Кешенең сукыр эчәге |
| --- |
|  |
| Нәрсәгә тоташа | подвздошная кишка человека[d], кешенең күтәрелмә кыршау эчәге, ободочная кишка человека[d] һәм сукыр эчәк |
|  Кешенең сукыр эчәге Викиҗыентыкта |

| *Кешенең сукыр эчәге* |
| --- |
| Өлеш | юан эчәк |
| Идентификаторлар |
| TA | A05.7.02.001 |
| FMA | 14541 |
| [Викимәгълүматта үзгәртү] |

**Сукыр эчәк** (лат. *caecum*) — юан эчәкнең беренче бүлеге. Ул уң янбаш өлкәсендә касык бәйләвеченең латераль яртысыннан өстәрәк урнашкан. Сукыр эчәк өскә күтәрелмә эчәккә дәвам итә, медиаль яктан аңа янбаш эчәк кушыла (шул урын сукыр һәм күтәрелмә эчәк арасында шартлы чик булып тора), арткы медиаль яктан ул суалчансыман үсенте белән бәйләнештә тора.

·      **Янбаш-эчәк имчәге** (**papilla ilealis**) нечкә һәм юан эчәк  белән тоташкан урында ясала. **Янбаш-эчәк тишеге** (**ostium iliale**) шул имчәкнең очында урнашкан. Тишектә өске **янбаш-кыршау эчәк ирене** (**labrum ileocolicum**) һәм аскы **янбаш-сукыр эчәкирене** (**labrum ileocaecale**) бар.

·      **Суалчансыман үсенте** (**appendix vermiformis**) сукыр эчәкнең арткы медиаль өслегеннән янбаш-сукыр эчәк тоташуыннан астарак китә. Аның  озынлыгы (8-10 см) һәм урнашуы (төшмә, күтәрелмә, латераль, медиаль һәм ретроцекаль) төрле була ала. Үсенте сукыр эчәккә **суалчансыман үсентенең тишеге** (**ostium appendices vermiformis**) аша ачыла. Үсентенең лайласы лимфоид тукыма белән бай, анда алар төркем лимфоид фоликуллар ясый.

·      Сукыр эчәк һәм суалчансыман үсенте корсак ярысы белән тулысынча капланган (интраперитонеаль урнашканнар), ә суалчансыман үсентедә **суалчансыман үсентенең җыерчасы** (**mesoappendix**) бар.

**Топография**

·      Алдан сукыр эчәккә яндаш булып нечкә эчәк элмәкләре һәм корсакның алгы тышчасы тора.

·      Арттан  – уң янбаш-бил мускулы, тамырлар һәм нервлар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

1. Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.
# Күмерсулар

| Күмерсулар |
| --- |
|  |
|  |
|  Күмерсулар Викиҗыентыкта |

Сөттәге лактозаның структур формуласы
**Күмерсулар** (сахаридлар, *углеводлар*) — табигый органик матдәләр берләштергән бер зур классның гомум атамасы. Атама "күмер" һәм "су" сүзләреннән төзелгән, чөнки беренче табылган күмерсуларның брутто-формулалары - Cx(H2O)y, формаль рәвештә бу күмер (рус. *углерод*) һәм су катнашмасы.

## Таралуы

Табигатьтә күмерсулар гаять күп, һәм алар кеше тормышында аеруча әһәмиятле роль уйныйлар. Аларның бер төрлеләре, мәсәлән, крахмал, төп азык матдәләреннән санала; икенчеләре (целлюлоза, яки клетчатка) тукыма, кәгазь, ясалма сүс һәм башкалар җитештерү өчен китә.

## Төрләре

«Күмерсу» дигән исем бу класстагы кушылмаларның иң беренче өйрәнелгән вәкилләре углерод һәм судан торган кебек күренүдән килеп чыккан, чөнки аларның составы гомуми Cn(H2O)m формуласы белән күрсәтелгән. Хәер, соңга табарак бу формулага туры килмәгән, ләкин башка билгеләре буенча шушы класс матдәләренә керә торган углеводлар да табыла.

Углеводларның иң гадиләреннән берсе булып глюкоза исәпләнә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* ОРГАНИК ХИМИЯ. Л.А. Цветков(үле сылтама)

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
# Филиппин

Филипин|

Байрак

Илтамга
 |
| Шигарь | It’s more fun in the Philippines  |
| Башкала | Манила |
| Халык саны | 112 729 484 (Җанисәп, 2024)  |
| Нигезләнгән | 1565, 4 июль 1901, 15 ноябрь 1935, 4 июль 1946  |
| Сәгать кушагы | Филипин стандарт вакыты |
| Рәсми тел | филипин теле, инглиз теле |
| География |
| Мәйдан | 343,448 км² |
| Координатлар | 12°N 123°E  |
| Сәясәт |
| Дәүләт башлыгы | Фердинанд "Бонгбонг" Маркос |
| Хөкүмәт башлыгы | Фердинанд "Бонгбонг" Маркос |
| 0°0′0″N 0°0′0″E |
| Диннәр | Католицизм, Ислам, Христианлык  |
|  |
| Икътисад |
| ТЭП | $394 087 million (2021), $404 284 million (2022)  |
| Акча берәмлеге | Филипин писысы |
| Эшсезлек дәрәҗәсе | 7.1% (2014) |
| Туу күрсәткече | 2.89 (2021) |
| КПҮИ | 0.699 (2021) |
| Яшәү озынлыгы | 71.095 ел (2018) |
| Пенсия яше | 60 яшь |
| Джини коэффициенты | 42.3 (2018) |
|  |
| Башка мәгълүмат |
| Ярдәм телефоннары |  |
| Автомобил хәрәкәте ягы | уң |
| Челтәр көчәнеше | 220 вольт |
| Телефон коды | +63 |
| ISO 3166-1 коды | PH |
| ХОК коды | PHI |
| Интернет домены | .ph |

**Филиппин Җөмһүрияте** (тагал. *Republika ng Pilipinas*), яки **Филиппин** (тагал. *Pilipinas*) — Көньяк-көнчыгыш Азиядә урнашкан дәүләт. Тын океанда урнашкан күп утраулардан тора.

Манила шәһәре
## Тарих

### Филиппин утраулары. Магелланның үлеме

1521 елның язында Магеллан соңрак Филипин дип аталган утрауларга барып җитә. Магеллан ике идарәче арасында туган җирле конфликтта берсенең ягына күчә һәм 27 апрельдә сугышта һәлак була. Испания короле хакимияте астына күчкән Себу утравының раджасы, Магелланның үлеменнән файдаланып, испаннарны мәҗлескә чакыра һәм берничә дистә кешене үтертә. Берничә айдан кораблар Молук утрауларына барып җитәләр.

«Виктория караккасының бүгенге копиясе»
### Экспедициянең бүленүе. Кире кайту

Молук утрауларында тәмләткечләр сатып алына. Анда булганда испаннар Португалия короленең Магелланны качкын буларак игълан итүе турында ишетәләр. Шуңа күрә аның кораблары әсирлеккә алынырга тиеш була. *«Консепсьон»* ташланып ут төртелгән була. Бары тик ике кораб калган була. *«Тринидад»* көнчыгышка, испаннарның Панамадагы биләмәләренә юнәлә, ләкин каршы җил чыгып, алар кире кайтырга мәҗбүр булалар һәм португалларга әсирлеккә төшәләр. Испаннарның күпчелеге Һиндстанда сөргенлектә үлеп бетә. Хуан Себастьян Элькано җитәкчелегендәге *«Виктория»* корабы көнбатышка юл тота. Африканы көньяктан урап узып, 18 кеше өйләренә әйләнеп кайта.

## Дин

Филипинда дин Испания империясенең көчле йогынтысында урнашкан. Ил испан короле (Филипп II) исемен йөртә, ил халкының якынча 81 % ы - Рим католик чиркәве христианнары. Калган 11 % диндарлар — башка христиан конфессияләре вәкилләре, 8 % — илнең көньяк-көнбатыш өлешендә яшәүче мөселманнар. Һинд дине тарафдарлары бар.

* Филиппинда ислам

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Филиппинда C-130 һәлакәте (2021)
# Аборт

**Аборт** (*ясалма аборт, лат. abortus* — "бала төшү") — йөклелекне ясалма аеру.

Җитди һәм хәвефсез абортлар була. Хәвефсез аборт квалификацияле белгеч (врач, акушерка, шәфкать туташы) катнашлыгында, сыналган һәм рөхсәт ителгән ысуллар белән, тиешле медицина учреждениесендә ясала. Медицина белеме булмаган, яисә әзерлеге җитмәгән кеше, яисә хатын үзе, шулай ук санитария шартлары урында сабырсыз эшләве аборт җитди булып санала.

Хәтәр абортлар дөньяда елына 70 меңләп хатынның үлеменә, 5 млн инвалидлыкка китерә[3]. Хәвефсез абортлар вакытында катмарлашыуга артык ким. Русиядә хирургик аборт дилатациясе һәм юрта (кыру) ысулы белән эшләнә, врачларның әйтүе буенча, бу иң хәвефсез ысул булып санала.

Түлсезлекнең абортка бәйлелеген раслаган ышанырлык статистика мәгълүматлары юк. Фәнни эзләнү беренче триместрда янына абортлар соңрак эшләнгәннәреннән хәвефсезрәк булуын да расламый.

## Чыганаклар

* Искусственный аборт // Словарь Терминов ВРТ. Пересмотренный ИКМАРТ и ВОЗ словарь терминов ВРТ, 2009

Бу — мәкалә төпчеге.
Сез мәкаләне үзгәртеп һәм мәгълүмат өстәп,  *Википедия* *проектына ярдәм итә аласыз.*Мөмкинлек булса, бу искәрмәне төгәлрәккә алыштырырга кирәк.
# Гади торымтай

Гади торымтай
 *Falco tinnunculus alexandri*
**Гади торымтай** (лат. *Falco tinnunculus*) — лачыннар ыругының кечкенә кошы. Үзәк Аурупада елак карчыгадан соң иң таралган ерткыч кош.

Җирән төстә, иркәкләр ачыграк төстә була. Ауразиядә һәм Африкада таралган. Татарстанда очрый. Күчмә кош. Оясын агач башларында, кыяларда, каралты-кураларда ясый. Кайчакта төркемләшеп яшиләр. Кимерүче хайваннар, кәлтәләр һәм бөҗәкләр белән тукланалар. Азык эзләгәндә вакыт-вакыт һавада бер урында эленеп тора алалар.

## Торымтай атамасы

Казакъ (каз. тұрымтай) һәм фарсы (фар. ترمتای) телләрендә кече лачынны **дербникны** (лат. *Falco columbarius*) **торымтай** дип атыйлар. Бу нигезсез хәл түгел. Татар телендә торымтай кошы турында мәкальләр бар, әмма мәгънәгә караганда бу мәкальләр *Falco tinnunculus* (рус. *пустельга*) турында түгел. Мәсәлән:

* Торымтайдан җитез кош булмас, ул да, тургай ташлап, каз тотмас;
* Торымтайдай очкыр кош булмас.

*Falco tinnunculus* кошларны ауламый, ул күбесенчә тычканнарны аулый, аны татар телендә **тычканчы** дип та атыйлар. Вак кошларны исә дербник аулый.
# Арыслан

| Арыслан |
| --- |
|  |
| Халыкара фәнни исем | Panthera leo L., 1758 |
| Әйтелеш |  |
| Таксономик ранг | төр |
| Югарырак таксон | Барыслар |
| Шушы чыганакларда тасвирлана | Классик антик чор турында практик белем энциклопедиясе[d], Архимандрит Никифорның библеизмнар энциклопедиясе[d], В. Дальнең аңлатмалы сүзлеге[d], Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге[d], Брокгауз һәм Ефронның кече энциклопедик сүзлеге[d], Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона, 1906—1913[d], Гуцзинь тушу цзичэн[d], Нуттолл энциклопедиясе[d], Метрополитен сәнгать музееның төркемләү сүзлеге[d], A Dictionary of Chinese Buddhist Terms[d], Anthology of Petty Matters in Qing[d], Зур совет энциклопедиясе (1926-1947)[d], Британ энциклопедиясенең XI басмасы (1910-1911)[d], Новая энциклопедия Кольера, 1921 г.[d], Новая международная энциклопедия[d], Армянская советская энциклопедия, том 1[d] һәм Мейер энциклопедик сүзлеге (1888-1889)[d] |
|  **Арыслан**  Викиҗыентыкта |

Финда тыюлыгында арыслан һәм аның балалары турында видео
**Арыслан** (лат. *Panthera leo*) — ерткыч имезүчеләрнең бер төре, барыслар ыруының дүрт вәкиленең берсе.

Арысланны хайваннар патшасы дип йөртәләр. Ул ерткыч хайваннарның иң эресе, авырлыгы 280 кг га җитә. Үзе гадәттән тыш көчле. Аягы белән тибеп, буйволның умыртка баганасын сындыра ала. Казык тешләре кыска, әмма бик көчле һәм нык. Ана арыслан табышын көчле теш казнасы белән эләктереп ала һәм өчлы казык тешләре белән бер мизгелдә үтерә. Калган тешләре, корбанны кисәкләргә бүлгәндә, пычак хезмәтен үти. Арысланның гәүдәсе кыска йон белән капланган. Бары ата арысланнарның гына күкрәгендә һәм башында зур ялы бар. Тиресе бик нык. Элек арыслан тиресеннән хәрби киемнәр теккәннәр яки аны калкан итеп тарттырганнар. Арысланнар Африканың кайбер районнарында һәм Һиндстанда гына сакланып калган. Элек аларны җирле халык сирәк аулаган. Ә инде кораллы кешеләрдән аларны җитезлек тә, гайрәтлелек тә, көч тә, кача белү дә коткарып кала алмаган, шуңа аларны бөтенләй кырып бетергәннәр диярлек. Баштарак арысланнарны юк итү тояклы хайваннарның саны артуга китерер дип уйлаганнар. Ләкин киресе килеп чыккан, чөнки алар беренче чиратта авыру, көчсез хайваннарны юк итәләр һәм шуның белән йогышлы авырулар таралуга киртә куялар икән.

Арысланнар гаиләләргә берләшеп яшиләр. Бер ата арыслан гаиләсендә берничә ана арыслан һәм яшь арысланнар яши. Кайбер карт арысланнар ялгыз да яшәргә момкин. Ана арыслан 3 бала китерә. Алар бик кечкенә була: озынлыгы 30 см чамасы. Төсләре тимгелле, арыслан балалары соңыннан тоташ бер төскә керә.

Төннәрен Африка саваннасында күк күкрәгәндәй үкергән тавышлар ишетелә. Кешеләр йокыларыннан уяна, утардагы кәҗәләр, сарыклар, бәйдәге атлар, дөяләр тынгысызлана, әрле-бирле йөренә башлый. Бөтенесен дер селкетеп, куркыныч үкерү тавышы тагын кабатлана. Арыслан качмый, корбанына яшеренеп ташланмый.

Хәзер арысланнарны аулау тыела. Бары махсус рөхсәт белән генә зоопарклар өчен тотарга ярый. Алар тоткынлыкка шактый тиз күнегәләр һәм шул шартларда үрчем дә бирәләр.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
# Бөек тигезлекләр

АКШ картасында урнашуы
**Бөек тигезлекләр** (ингл. *Great Plains*) — Канадада һәм АКШда Кыялы таулардан көнчыгышта урнашкан плато. Диңгез өстеннән биеклеге 700-1800 м, озынлыгы якынча 3600 км, киңлеге 500дән 800 кмга кадәр. Тигезлекләр чигендә климат континенталь. Дала яшеллеге - прерияләр белән капланган. Бодай җитештерү киң таралган, шулай ук алар көтүлекләр буларак та кулланыла.