Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Әрләннәр

| Әрләннәр |
| --- |
|  |
| Халыкара фәнни исем | Cricetinae G.Fisch.Waldh., 1817[…] |
| Таксономик ранг | асгаилә[d] |
| Югарырак таксон | Әрләнсыманнар |
| Шушы чыганакларда тасвирлана | Брокгауз һәм Ефронның кече энциклопедик сүзлеге[d], Энциклопедический словарь Гранат[d], Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге[d], Британ энциклопедиясенең XI басмасы (1910-1911)[d] һәм Классик антик чор турында практик белем энциклопедиясе[d] |
|  **Әрләннәр**  Викиҗыентыкта |

**Әрләннә́р** (лат. *Cricetinae*) — кимерүчеләр отрядыннан әрләнсыманнарның хайваннар ассемьялыгы. 390 төре билгеле, Австралиядән тыш, барлык кыйтгаларда да яшиләр.

Татарстан территориясендә 3 төре — гади әрлән (*Cricetus cricetus*) республиканың барлык территориясенә таралган; соры әрлән (*Cricetulus migratorius*) Идел алды һәм Кама аръягы төбәкләрендә; Эверсман әрләне (*Allocricetulus eversmanni*) Кама аръягының көнчыгыш районнарында очрый. Коры үзәнлек болыннарда, урман буйлары, юл кырыйлары, бакчалар һәм яшелчә кишәрлекләрендә яшиләр.

Гәүдәсе 22 см га, койрыгы 10 см га кадәр озынлыктагы, 650 г га кадәр авырлыктагы вак кимерүчеләр. Таза гәүдәле, юан муенлы, очлы башлы. Мехы тыгыз, шома, аз гына ялтырый. Аксыл соры яки көрән сорыдан алып куе коңгырт төсләрдә булырга мөмкин. Соры әрләннәрнең гәүдәсе 13 см дан артмый һәм сырты куе соры, корсагы аксыл яки соргылт була. Эверсман әрләне гади әрләннән өстенең җирән коңгырт, корсагының ак төстә булуы һәм күкрәгендә кара таплар булуы белән аерыла. Җир өсте хайваннары. Ялгыз яшиләр, шактый катлаулы өн казыйлар. Әрләннәр өннәрен чыгу урынындагы туфрак өеменнән белү җиңел, анда гадәттә кибәк һәм чүп-чарлар сибелгән була. Эңгер-меңгер вакытта һәм төнлә активлар. Кышын йокыга талалар. Март ахырында — апрельдә уяналар. Ана әрләннәр елына 2 оя — 3–18 әр бала тудыра. Үләнчел үсемлекләр һәм аларның орлыклары белән туклана. Кышка запас әзерли. Кыр һәм бакча культураларына зарар китерәләр. Елак карчыгалар, ябалаклар, козгыннар һ.б. кошлар, шулай ук көзән һәм ас — әлеге кимерүчеләрнең куркыныч дошманнары.

Эверсыман әрләне һәм соры әрлән Татарстанның Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар

* Татар энциклопедиясе. — Казан, 2008.  2016 елның 4 март көнендә архивланган
# КуяннарLatinitsada uqu

| Куяннар |
| --- |
|  |
| Халыкара фәнни исем | Lepus L., 1758[…] |
| Таксономик ранг | ыру |
| Югарырак таксон | куянсыманнар |
| Таксономик төр | L. timidus |
| Шушы чыганакларда тасвирлана | Архимандрит Никифорның библеизмнар энциклопедиясе[d], В. Дальнең аңлатмалы сүзлеге[d], Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге[d], Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге[d], Брокгауз һәм Ефронның кече энциклопедик сүзлеге[d], Брокгауз һәм Ефронның кече энциклопедик сүзлеге[d], Британ энциклопедиясенең XI басмасы (1910-1911)[d], Новая энциклопедия Кольера, 1921 г.[d] һәм Мейер энциклопедик сүзлеге (1888-1889)[d] |
| Нәрсәнең чыганагы | куян ите[d] |
|  **Куяннар**  Викиҗыентыкта |

**Куяннар** (лат. *Lepus*) — куянсыманнар отряды куянлылар гаиләсенә караган имезүчеләр ыруы. Австралия һәм Антарктидадан кала һәркайда таралганнар, якынча 30 төре билгеле. Алар озын колаклары, кыска күтәрелгән койрык, үсеш алмаган умрау сөяге, озын арткы аяклар белән аерылып торалар, бу аларга сикерергә мөмкинлек бирә. Үр куяны сәгатенә 70 км тизлеккә ирешә ала.

## Тасвиры

Куяннар ялгыз яки парлы яши. Кроликлардан аермалы буларак, куяннар оя казымыйлар, ә кечкенә чокырларда оя коралар. Куян балалары җитез, йонлы һәм ачык күзле булып туалар, һәм ана куян алар белән 5-6 көн генә тора, аннары вакыт-вакыт алар янга килеп китә; Нәтиҗәдә, күп куян балалары ерткычлар аркасында үлә. Куянның күзләре начар күрә, исне яхшы сизәләр, ишетүләре дә яхшы. Күпсанлы дошманнарына (кешеләр, ерткыч имезүчеләр һәм кошлар) карата яклаусызлык аларны бик сакчыл һәм яшерен итә.

Ул төрле үсемлек матдәләре белән туклана: үлән, бөртекле үсемлекләр, яшелчәләр, агач кабыгы, аеруча петрушка, шалкан һ.б. яраталар.

Россия территориясендә үр куяны һәм ак куян, манчур куяннары, толай куяннары очрый.

### Мифология

* Ай куяны — Ерак Көнчыгыш мифологиясендә персонаж булып тора, ул айда яши һәм үлемсезлек эчемлеген кайната дип санала.

## Искәрмәләр

## Литература

* Зайцы // Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге: 86 томда (82 том һәм 4 өстәмә). Санкт-Петербург: 1890—1907.
# Лавразия

200 млн ел элек
**Лавра́зия** — Мезозой чорында Пангея таркалуы нәтиҗәсендә барлыкка килгән элеккеге ике кыйтганың берсе (көньякта Гондвана урын алган иде). Лавразия хәзерге Авразия һәм Төньяк Америкага таркалган. Алар бер-берсеннән 135тән 200гә млн ел элек аерылган.

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)
# Көньяк Америка

Көньяк Америка ярымшар харитасында
**Көньяк Америка** (исп. América del Sur, Sudamérica, Suramérica, порт. América do Sul, ингл. *South America*, нид. Zuid-Amerika, фр. Amérique du Sud, гуар. Ñembyamérika, кечуа Urin Awya Yala, Urin Amerika) — Америкадагы көньяк кыйтга, ул Җир планетасының күбесенчә Көнбатыш һәм Көньяк ярымшарларында, өлешчә Төньяк ярымшарда урнашкан. Көнбатышта Тын океан, көнчыгышта Атлантик океан тарафыннан юыла, төньякта Төньяк Америка белән чикләшә, ике Америка арасында чик Панама муены һәм Кариб диңгезе аша үтә.

Көньяк Америка составына шулай ук күбесе континент илләре составында булучы төрле утраулар керә. Кариб территорияләре исә Төньяк Америкага карый. Кариб диңгезе белән чикләшүче Көньяк Америка илләре — Колумбия, Венесуэла, Гайана, Суринам һәм Француз Гвианасын кертеп — **Кариб Көньяк Америкасы** буларак билгеле.

«Америка» атамасын бу континент исемендә беренче тапкыр Мартин Вальдземюллер куллана: ул Христофор Колумб ачкан җирләр Һиндстанга бөтенләй кагылмыйча, әле аурупалыларга билгеле булмаган Яңа Дөнья булуы турында фикер белдергән Америго Веспуччиның латинлаштырылган исемен харитага яза.

Континент мәйданы — 17,8 млн км² (континетлар арасында 4 нче урын), халык саны — 385 742 554 (континентлар арасында 4 урын)

## Кырый нокталар

* Төньяк — Гальинас борыны 12°27′ т. к. 71°39′ кб. о.
* Көньяк (кыйтга) — Фроуорд борыны 53°54′ к. к. 71°18′ кб. о.
* Көньяк (утрауда) — Диего-Рамирес 56°30′ к. к. 68°43′ кб. о.
* Көнбатыш — Париньяс борыны 4°40′ к. к. 81°20′ кб. о.
* Көнчыгыш — Кабу-Бранку борыны 7°10′ к. к. 34°47′ кб. о.

## Сәяси бүленеш

Көньяк Американың 1700-1975 елларда сәяси тарихы

| Илләр һәм территорияләр | Мәйдан (км²) | Халык (1 июль 2008) | Халык тыгызлыгы (км²га) |
| --- | --- | --- | --- |
|  | 2 766 890 | 40 677 348 | 14,3 |
|  | 1 098 580 | 8 857 870 | 8,1 |
|  | 8 514 877 | 191 908 598 | 22,0 |
|  | 912 050 | 26 414 815 | 27,8 |
|  | 214 970 | 770 794 | 3,6 |
|  | 1 138 910 | 45 013 674 | 37,7 |
|  | 406 750 | 6 347 884 | 15,6 |
|  | 1 285 220 | 27 925 628 | 21,7 |
|  | 163 270 | 438 144 | 2,7 |
|  | 176 220 | 3 477 778 | 19,4 |
|  (Бөекбритания һәм Аргентина арасында бәхәсле) | 12 173 | 2 967 | 0,24 |
| Калып:Байрак/Француз Гвианасы (Франция) | 91 000 | 209 000 | 2,1 |
|  | 756 950 | 16 454 143 | 21,1 |
|  | 283 560 | 13 927 650 | 47,1 |
| **Барысы** | **17 824 513** | **382 426 293** | **21,5** |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Көньяк Америка башка проектларда:** |
|  | Викиҗыентыктагы медиафайллар? |

**Бу мәкаләнең сыйфатын арттырыр өчен түбәндәгеләрне эшләргә кирәк?: Мәкаләне тулыландырырга (мәкалә бик кыска)

**Башка телле бүлектә тулырак мәкалә бар: América do Sul (порт.)**Сез тәрҗемә ярдәме белән бу мәкаләне язып бетереп проектка ярдәм итә аласыз.
# Кискеч

| Кискеч |
| --- |
|  |
|  |
| Энергия чыганагы | кеше көче[d] |
| MCN коды | 8205.30.00 |
|  Кискеч Викиҗыентыкта |

Корычтан ясалган агач кискече
Агачны бизәкләү кораллары
**Кичкеч** (ингл. *chisel*, рус. *зубило*) - металлны һәм ташны эшкәртер өчен сугып кисүче эш коралының исеме. Кискечнең сага (койрык) кыйсмына чүкеч, киянкә, шулай ук пневматик тапаучы һәм чабучы чүкечнең, бетонваткычның һәм перфораторның бәргече белән суккач, кискечнең кисү сыры эшкәртелүче матдәне кисеп яисә ватып, аңа тәэсир итә. Кискеч аерым бер корал була алган кебек, шулай ук берәр коралның (*мәсәлән, һава яисә май коралларының*) ярдәмче өлеше булып тора ала.

## Кискечнең төзелеше

Кискеч, гомумән, кисеме түгәрәк, турыпочмаклык, овал яисә күппочмаклык булган озынча сөнге шәкелле була. Һава һәм май корал кискечләренең кисеме һәрвакыт диярлек түгәрәк була, койрыгы янында исә коралда кискечне беркетер өчен "итәге" бар, койрыкның кисеме - түгәрәк яки алтыпочмаклык.
Кискечнең бер очы (эш кыйсмы) үткенләнә, койрыгы чүкеч белән яки коралның бәргече белән сугу өчен кулланыла.

Кискечнең кисү очы (эш кыйсмы) һәм койрыгы мотлака эсселек белән эшкәртелергә тиеш. Гомумән, кисү сырының катылыгы *54-58 HRC* шартлы берәмлегеннән ким булмаска тиеш.

Кискечнең эшләү шартларына күрә корал түбәндәгечә матдәләрдән ясала:

* Металларны кисү өчен кулланылган углеродлы корал тимерләре (У7, У8, У9, У7А, У8А, 6ХС, 9ХС).
* Ташны чабу өчен кулланылган катыэретмәле кластиналы конструкцион тимерләр (45, 50, 40Х, 60С2).

Кискечне куллану шарталарына күрә төрле озынлыкта ясау мөмкин.

## Кискеч төрләре

Кискечләр эш кыйсмы буенча түбәндәгечә бүленә:

1. Очлы, яисә сөнге башлы кискеч
2. Тешле кискеч
3. Көрәк башлы кискеч

| Очлы кискеч | Тешле кискеч | Көрәк башлы кискеч |
| --- | --- | --- |
| Файл:Kiskech5.png | Файл:Kiskech2.jpg | Файл:Kiskech4.jpg |

## Искәрмәләр

## Чыганак

1. Кискечләр (рус.)
2. Һава коралларның өлешләре  2010 елның 1 декабрь көнендә архивланган (рус.)

## Сылтамалар