Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tonga

**Pule'anga Fakatu'i 'o Tonga**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Flag) | (Coat of Arms) |

 |
| *National motto: Dieu et Tonga sont mon héritage*  |
|  |

**Tonga** i tiko ra Oceania.
# Tinhlayo-vupimi

Muyuropa na Muarabhi, vatirhisa tidyondzo ta Nhlayo-Vupimi, hi lembe-xidzana ra vu 15.
**Tinhlayo-vupimi** (Kumbe Jiyometri yi tekiweke eka rito ra Xigriki; *geo-* "misava", *-metron* "ku pima") i rhavi ra dyondzo ya Tinhlayo leyi letelaka hi ta xivumbeko, vukulu, vuakelani, na mpimo wa ndzhawu.

Tidyondzo ta Hlayo-vupimi ti sunguriwe khale loko vanhu valava ku twisisa kuleha, kuanama na vutalo bya swilo. Kwalomu ka malembe-xidzana ya vunharhu, dyondzo leyi ya Nhlayo-vupimi yi tikirhetiwe yithlela yi hleriwa hi Euclid, naswona yi sungula ku tirhisiwa hi dyondzo ya nkoka eka tinhlayo kusukela kwalano. Hlayo-vupimi i dyondzo leyi a yitiviwa kusukela kwalomu ka malembe-xidzana ya vunharhu e tikweni-nkulu ra Indiya, naswona a yitirhisiwa ngopfu eku akeni. Van'wa-vutivi va maIslamu, va yisile emahlweni vutivi bya vagriki eka tidyondzo ta Hlayo-vupimi.

## Mintshaho
# Yunivhesiti

Ti yunivhesiti to sungula eYuropa ti sunguriwe hi swikolo leswi a swi hlayisiwa hi Kereke ka xikongomelo xo dyondzisa vaprista.Yunivhesiti ya Bologna (Università di Bologna), Italy, leyi i simekiweke hi lembe ra 1088, i yunivhesiti yo sungula hi ku ya hi:

* ku va ka nhlangano lowu hi nyikaka tidigiri ta le henhla swinene.
* hi ku tirhisa rito leri nge universitas (leyi yi vumbiweke eku sunguleni ka yona).
* ku va ni ntshunxeko eka swikolo swa kereke ni ku humesa tidigiri ta misava swin’we ni leti nga riki ta misava (leyi nga ni dyondzo leyi fambisiwaka hi vafundhisi ni lava nga riki vafundhisi): ririmi, rhetoriki, logic, ntivo-vukwembu, nawu wa canon na nawu wa notari .

## Matimu

Rito ra ko sungula eka Xilatini leri hi ku angarhela yi kombetela eka "nhlayo ya vanhu lava hlanganisiweke eka huvo yin'we, rixaka, khamphani, vaaki, guild, corporation, etc". Loko hi tiva vutomi bya le madorobeni ni minhlangano ya le malembeni ya le xikarhi swika kula, minhlangano yo hlawuleka ya swichudeni ni vadyondzisi leyi nga ni timfanelo ta le nawini leti hlengeletiweke (timfanelo leti hi ntolovelo a ti tiyisisiwa hi mapapila lama humesiweke hi tihosana, vafundhisi kumbe madoroba ya vona ) yi sungule ku vitaniwa hi rito leri leri tolovelekeke. Ku fana na ti guild tin’wana, a ti tilawula naswona a ti boha timfanelo ta swirho swa tona.

Hi matirhiselo ya manguva lawamanga kona, a rito leri ri fikelelaka ku vula kur "xikolo xa dyondzo hi xona xi nyikaka tidyondzo ta kahle eka tidyondzo ngopfungopfu leti hi nga riki ta vutshila, naswona hi ntolovelo xi ri na matimba yo nyika tidigiri". Ku kandziyisiwa ka khale ka nhlengeletano ya yona ya mabindzu a ka ha ri xivumbeko lexikulu lexi yunivhesiti ya manguva lawa yi xiximiwaka ha xona.
# Tinkomponi

Nkomponi yo endla Semendhe eKunda, Estoniya)
**Nkomponi** itindzhawu to endla tinhundzu na vukorhokeri lebyi yelanaka hixitalo endzeni ka ikhonomi ya tiko. Swihlovo swotala swa mbuyelo eka mabhinzu hi laha tikomponi tavona tisimekiweke kona na tinhudzu leti ti endliwaka. Nkomponi yo edla tinhundzu hi yona komponi leyi vaka ya nkoka eku endleni mintirho yo tala etikweni-nkulu ra Yuropa na Amerikha ya N'walungu hi tinguva ta kusungula ka tinkomponi. Leswi swi fambisane na ku antswisiwa ka tithekinoloji to fana na ku ceriwa ka nsimbhi na makhala.

Kusukela eka nguva ya kuakiwa ka tinkomponi, kwalomu ka vunharhu bya mbuyelo wa mabindzu ya misava wusekeriwe eka tinkomponi. Matiko yo tala lama hluvukeke matitshege ngopfu eka vukorhokeri na mabindzu ya tinkomponi ta wona.

## Mintshaho
# Xipaniya

| Xipaniya *español*, *castellano* |
| --- |
| Rivulavuriwa e: | Spaniya, Amerikha ya le Dzongeni, Gineya ya le Nkaveni |
| Ntsengo wa Lavavulavulaka: | 407,2 million |
| Muti wa ririmi: | Indo-European  Italic   Romance    Western Romance     Ibero-Romance      West-Iberian       Castilian languages        **Xipaniya**Template:Infobox Language/script  |
| Official status |
| Ririmi-ximfumo e: |  |
| Rilanguteriwa hi: | Association of Spanish Language Academies (Real Academia Española and 21 other national Spanish language academies) |
| Tikhodi ta ririmi |
| ISO 639-1: | es |
| ISO 639-2: | spa |
| ISO 639-3: | spaTemplate:Infobox Language/map |
|

**Xipaniya** - i ririmi leri vulavuriwaka e Spaniya, Amerikha ya le Dzongeni na Gineya ya le Nkaveni.