Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Dorobha

Dorobha ra Alekzandriya, rivona kusuka eribuweni ra lwandle.
**Dorobha** indzhawu leyi kulu leyi akiweke naswona ku tshamaka vanhu.  **Madorobha** hiku angarhela mana swiyimiso leswi kulu swa tiyindlu, vutleketli, mahosi, mphakelo wa mati na gezi, vuhaxi na matirhisele ya misava. Ntalo wa dorobha wu hlohlotela vuxaka bya vanhu na mabidzu, naswona wuthlela wu vuyerisa mintlawa hayimbirhi.

Hikuya himatimu, vatshami va le madorobheni avanga talanga ngopfu, kambe namunthla, endzhaku ka malembe xidzana mambirhi ya kurhurha kavanhu vaya tshama emadorobheni, kuvuriwa leswaku hafu ya vanhu laha misaveni vatshama emadorobheni.

Dorobha leri kulu naswona leri taleke vanhu kutlula man'wana emisaveni i dorobha ra Xanghayi eChayina rilandzeriwa hi Thokiyo eJapani na Jabodetabek (Kumbe Jakarta) eIndonexiya. Kasi madorobha yakhale ngopfu matshamiwa hi vanhu, i Fayiyumi, Damaska, na Varanasi.

## Mintshaho
# Demokhrasi

Wansati a haxa vhoti ya yena eka nhlawulo wale Furhwa wa 2007.
**Demokhrasi** (Kumbe *δημοκρατία, dēmokratía* hi xigriki, leswivulaka "Mfumo wa vanhu"), i xiyimiso xa hulumendhe laha va akatiko va hlawulaka vayimeri vavona leswaku va aka mfumo na Phalamendhe. Mfumo wa xidhemokhrasi wu tiviwa tani hi "mfumo wa ntalo wa vanhu". Hindlela yin'wana mfumo wa xidemokhrasi i xiyimiso xofuma lava mintlimbo naku ololoxiwa ka yona swititshege eka leswi vanhu vaswi endlaka, kambe kuri hava loyi anga na matimba, kumbe mbuyelo yakona. Leswi endla leswaku mintlawa hinkwayo yi phikizana ku fuma.

Hikuya hi N'wa tipolitiki Larry Diamond, Demokhrasi yina swiyenge swa mune: (a) Xiyimiso xatipolitiki xo langha no cinca hulumendhe hi ku tirhisa nhlawulo lowu ntshuxekeke; (b) Kunghenelela ka va akatiko eka swatipoliki na vutomi bya vanhu; (c) Kusirhelela timfanelo ta ximunhu ta vaakatiko hinkwavo, kuhlanganisa na (d) Mfumo wa nawu, laha nawu na vulandzeleri bya wona byi endliwaka hi ku ringana eka vanhu hinkwavo.
# Tiko

Xifaniso xa mufumi Julius Khesari.
Hikuya hi nhlamuselo ya politiki, **Tiko** i ntlawa wa va aka tiko lowu hanyaka ehansi ka xiyimiso xa hulumendhe wun'we. Matiko man'wana ma fumiwa hi mfumo lowu nga e tikweni rin'wana. Vanhu votala va wela enhansi ka nawu wa tiko ro karhi, hambi leswi kungana vanhu lava vativonaka vanga ri hansi ka tiko. Eka malembe-xidzana ya vu 21, vanhu hinkwavo va wela eka mfumo wa tiko.

## Xiyenge xa Mfumo (State System)

Matiko ya hlawuleka hi ndlela leyi hulumendhe ya wona yi hlayisaka nawu ni xiphemu xa vaaki. Matiko yo hambana-hambana ya tirhisa xiyenge xa mfumo ku fana na:

* Mfumo wa Riphabliki, laha mfumo wu endlaka matshalatshala yo lawula hi swiphemu swa hulumendhe yo kongoma.
* Mfumo wa Swikwembu kumbe hulumendhe ya xikaya, laha tiko ri fumaka hi nhlengeletano ya swifaniso swo hlawuleka swa ntumbuluko.
* Mfumo wa Nhlengeletano ya Matiko, laha matiko yo hlayanyana ma kongomisiwaka hi fomo ya xinakulobye.

## Xiyimiso xa Matiko

Tiko rin'wana ni rin'wana ri tshama ri ri na:
1. Ntsindza wa Matlhari (ku lawuriwa hi hulumendhe) ku kombisa vulawuri bya mfumo.
2. Nawu wa Matiko ku katsa tindlela to lawula mfumo wa vanhu hinkwavo.
3. Vutshila bya Xiyimo: ku kombisa matirhelo lawa ya vekiwaka ekusuhi na ndhawu ni swiyenge swa misava.

## Matirhelo ya Mfumo

Hikuva mfumo wu vumba muxaka wo hlayisa vutomi ni matirhelo ya vanhu, wu tlhela wu lawula ndzetelo wa le handle ku fana na swiphemu swa nhlangano. Hi laha ku nga hi Riphabliki ya Afrika Dzonga laha mfumo wu vumba xiphemu xa vuyimbeleri bya mafambiselo ya rixaka.

## Vuxaka na Matiko Mambe

Matiko man'wana ma vumba vuxaka bya nhlangano wa matiko ku fambisa swilo swa nkulumo-hlangano yo tsokombela mintlhontlho. Leswi swi vumbiwile hi malembe-xidzana ya vu 20th century ku khathaleriwa tihuvo letikulu.

## Vuswikoti bya Mfumo

Ku tiva mfumo wa tiko i swa nkoka hikuva swi katsa nawu lowu fumaka tiko hinkwaro ku tlula marito ya ntirho wa nkulumo hansi ka matirhelo ya mfumo. Mfumo wu tlhela wu katsa nseketelo wa bindzu ni ndzetelo wa le handle ku tumbuluxa nhluvuko.

## Minthsaho