Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Aguda (Kin)

| Aguda |
| --- |
|  |
| Kin Hanedanı |
| Hüküm süresi | 28 Ocak 1115-19 Eylül 1123 |
| Sonra gelen | Taizong |
|  |
| Doğum | 1 Ağustos 1068 |
| Ölüm | 19 Eylül 1123 |
| Hanedan | Wanyan |

**Aguda** (Çince: 阿骨打; pinyin: *Āgǔdǎ*; 1 Ağustos 1068-19 Eylül 1123) veya **Taizu** (金太祖 *Jīn Tàizǔ*), Çin'in Kin Hanedanı'nın kurucusu ve ilk imparatorudur. Saltanatı 1115'ten 1123 yılında ölümüne kadar sürmüştür.

Aguda, başlangıçta Hıtay liderliğindeki Liao Hanedanı'nın tebaası olan Curçen kabileleri arasında en baskın olan Wanyan kabilesinin reisiydi. 1114'ten itibaren Aguda, Curçen kabilelerini kendi yönetimi altında birleştirdi ve Liao Hanedanı'na karşı isyan etti. Bir yıl sonra kendini imparator ilan etti ve Kin Hanedanı'nı kurdu. Ölümüne kadar, Kin Hanedanı, Liao hanedanının topraklarının çoğunu fethetti ve kuzey Çin'de büyük bir güç olarak ortaya çıktı.

## Kaynakça

Wikimedia Commons'ta Aguda (Kin) ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

* Herbert Franke, 1997 (I): "Chinese Texts on the Jurchen (I): a Translation of the Jurchen in the *San ch'ao pei-meng hui-pien*. Originally published in *Zantralasiatische Studien 9*. Wiesbaden, 1975. Reprinted in: Herbert Franke and Hok-lam Chan, "Studies on the Jurchens and the Chin Dynasty", Variorum Collected Series Studies: CS591, Ashgate, 1997. 0-86078-645-5. (The work whose name is transcribed in Wade-Giles as *San ch'ao pei-meng hui-pien* is Xu Mengxin's (徐夢莘) "Collected Accounts of the Treaties with the North under Three Reigns" (三朝北盟会编, pinyin: *San chao beimeng huibian*). Franke translates and comments on Chapter 3 of this collection, which deals with the history and customs of the Jurchen people).
* Twitchett, Dennis; Franke, Herbert, (Ed.) (1994). *The Cambridge History of China, Volume 6: Alien Regimes and Border States, 907–1368*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-24331-5.
* Jing-shen Tao, *The Jurchen in Twelfth-Century China*. University of Washington Press, 1976, 0-295-95514-7.
* Guy Gavriel Kay, *River of Stars* is set in a fictionalized Liao China during the Jurchen invasion.

|  |
| --- |
| Aguda (Kin) **Wanyan** |
| Resmî unvanlar |
| Önce gelen: ' | **Kin Hanedanı imparatoru** 1115-1123 | Sonra gelen: **Taizong** |
# Güney Afrika

Güney Afrika (UN subregion)
  coğrafi alan, aşağıya doğru
  Güney Afrika Kalkınma Birliği (SADC)
Güney Afrika bölgesinin uydu görünümü (NASA)
**Güney Afrika**, Afrika'nın Güney bölgesidir. Coğrafik ve jeopolitik çeşitliliğe sahiptir. Bölgenin en geniş toprakları Güney Afrika Cumhuriyeti sınırları içerisindedir.

## Ülkeler

* Botsvana
* Lesotho
* Namibya
* Güney Afrika Cumhuriyeti
* Esvatini
* Angola
* Malavi
* Mozambik

## Özellikler

Birleşmiş Milletler'in bölgeler tablosunda Güney Afrika Bölgesi, 5 ülkeden meydana gelmektedir:

* Botsvana
* Lesotho
* Namibya
* Güney Afrika Cumhuriyeti
* Esvatini

Bölgenin çevrelediği diğer ülkeleri de kapsadığı varsayılabilmektedir:

* Angola – Orta Afrika
* Mozambik ve Madagaskar – Doğu Afrika
* Malavi, Zambiya ve Zimbabve – Bazen Güney Afrika'yı ve Rodezya-Nyasaland Federasyonu'nu (Orta Afrika Federasyonu'nu) içerir.
* Komorlar, Mauritius, Seyşeller, Mayotte ve Réunion – Afrika ana karasının doğusunda Hint Okyanusu'ndaki küçük adalar.

## Coğrafya

Yazlar +28 santigrat dereceyi aşarken, kışlar çok soğuk geçer. Kış sıcaklık ortalaması +1 santigrat derecedir. Zaman zaman -5 ila -9 arasında değişebilir. En düşük sıcaklık -45 derecedir. (6 Temmuz 1969, Cape Town)

## Ekonomi

Geniş yontulmamış elmas rezervleriyle ünlüdür.
# Svalbard ve Jan Mayen

Svalbard ve Jan Mayen'in konumu
**Svalbard ve Jan Mayen,** Norveç'in iki uzak yargı bölgesinin toplu gruplandırması için tanımlanan istatistiksel bir atamadır: Svalbard ve Jan Mayen. İkisi Uluslararası Standardizasyon Örgütü (ISO) kategorisinin amaçları doğrultusunda birleştirilirken, idari olarak ilişkili değildirler.

Svalbard, Arktik Okyanusu'nda Norveç egemenliğinde bir takımadadır, ancak Svalbard Antlaşması tarafından verilen özel statüye tabidir. Jan Mayen, Arktik Okyanusu'nda uzak bir adadır; kalıcı bir nüfusu yoktur ve Nordland Eyalet Valisi tarafından yönetilir. Svalbard ve Jan Mayen'in ortak noktaları, bunların Norveç'in ilçelere tahsis edilmeyen tek entegre parçası olmalarıdır. Resmi dili Norveççedir .
# Kara Boğazı

| Kara Boğazı |
| --- |
| Kara BoğazıRusya haritasında gösterKara BoğazıArktik Okyanusu haritasında göster |
| Genel Bilgiler |
| Konum | Arhangelsk Oblastı, Rusya |
| Koordinatlar | ﻿ / ﻿ |
| Ayırdığı topraklar | Yujni Adası← →Vaygaç Adası |
|  |
| Tür | Boğaz |
| Bağladığı sular | Barents Denizi→ ←Kara Denizi |
| Uzunluk | 33 km (21 mi) |
| En dar yeri | 50 km (31 mi) |
| Wikimedia Commons |
|  |

**Kara BoğazıKara Boğazı** (Rusça: Карские Ворота), Rusya'nın kuzeyinde, Barents Denizi ve Kara Denizi'ni birbirine bağlayan dar bir su kanalıdır. Novaya Zemlya ve Vaygaç Adası arasında yer alır. Uzunluğu 33 km, genişliği 45 km ve en sığ yeri 52 metre olup, yılın büyük bölümü buzlar ile kaplıdır. Önceki çağlarda ulaşımda önemli bir su yoluydu.

## Ayrıca bakınız

* Türk Boğazları

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
# Endonezya'nın Doğu Timor'u işgali

| Lotus Operasyonu |
| --- |
| Soğuk Savaş |
|  Endonezya'nın Doğu Timor'u işgali |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Tarih | 7 Aralık 1975 – 17 Temmuz 1976 |
| Bölge | Doğu Timor |

 |
| Taraflar |
|  Endonezya |  Doğu Timor |
| Komutanlar ve liderler |
|  Suharto |  Francisco Xavier do Amaral |

**Endonezya'nın Doğu Timor'u işgali** veya **Lotus Operasyonu** (Endonezce: *Operasi Seroja*), Endonezya ordusunun 7 Aralık 1975'te sömürgecilik karşıtlığı ve antikomünizmi gerekçe göstererek Doğu Timor'da Fretilin liderliğindeki hükûmetin devrilmesi için başlayan işgal.

## Savaş suçları

Hakikat ve uzlaşma komisyonu 1974'ten 1999'a kadar yaşanan dönem boyunca, 18.600 kişinin savaş suçlarından dolayı öldüğü ve 84.200 kişinin ise hastalık ve açlıktan öldüğü, en az 102.000 çatışmalardan dolayı öldüğünü belgeledi.

## Birleşmiş Milletlerin Tepkisi

12 Aralık 1975'te Birleşmiş Milletler Genel Kurulu Endonezya'nın işgal ettiği yerlerden çekilmesini ve bölge halkının kendi kaderini tayin hakkını kullanmasını talep etti.

22 Aralık 1975'te Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi toplandı ve ardından BMGK'nin 384 sayılı kararı oy birliği ile kabul edildi.

## Kaynakça
# Sevr Devrimi

| Sevr Devrimi |
| --- |
| Soğuk Savaş |
|  Devrimin gerçekleşmesi sonrasında, 28 Nisan günü başkent Kâbil'deki Cumhurbaşkanlığı Sarayı önünden bir görünüm |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Tarih | 27-28 Nisan 1978 |
| Bölge | Afganistan |
| Sonuç |
Afganistan Demokratik Halk Partisi zaferi
* Muhammed Davud Han başbakanlığındaki hükûmet devrildi ve kendisi öldürüldü
* Afganistan Demokratik Cumhuriyeti kuruldu
 |

 |
| Taraflar |
|  Afganistan Cumhuriyeti
* Cumhuriyet muhafızları
 |  Afganistan Demokratik Halk Partisi |
| Komutanlar ve liderler |
|  Muhammed Davud Han (ölü)  Abdulkadir Nuristani |  Muhammed Aslam Vatancar  Abdülkadir Dagarval  Nur Muhammed Terakki  Hafızullah Amin  Babrak Karmal |

**Sevr Devrimi** (Farsça: إنقلاب ثور, Peştuca: د ثور انقلاب), Afganistan Demokratik Halk Partisi tarafından, Afganistan Cumhuriyeti Devlet Başkanı Muhammed Davud Han'a karşı 27-28 Nisan 1978 tarihlerinde gerçekleştirilen devrim ve askerî darbe. Darbe sonucunda Muhammed Davud Han öldürüldü ve hükûmet devrildi. Oluşturulan devrim konseyinin başına geçen Nur Muhammed Terakki, kurulan Afganistan Demokratik Cumhuriyeti'nin devlet başkanı oldu. Yeni hükûmete karşı olan bazı kesimlerin ayaklanması sonrasında ülkede başlayan savaşa, hükûmetin çağrısı doğrultusunda Aralık 1979'da Sovyetler Birliği de askerî müdahalede bulundu.

## Kaynakça
# Yeni Politik Düşünce

Mihail Gorbaçov ve Ronald Reagan Orta Menzilli Nükleer Kuvvetler Antlaşması anlaşmasını imzalıyor, 8 Aralık 1987.
**Yeni Politik Düşünce** veya sadece **Yeni Düşünce,**, Mihail Gorbaçov'un Sovyetler Birliği reformlarının bir parçası olarak ortaya koyduğu doktrin. Bu fikrin başlıca unsurları uluslararası politikada ideolojik hareket etmeme, sınıf mücadelesi kavramını terk etme, herhangi bir sınıfın çıkarları yerine evrensel olarak insanlığın menfaatlerinin önceliği, dünya dayanışmasını artırmak ve askeri yollardan ziyade siyasete dayalı karşılıklı güven oluşturmaktı. Gorbaçov Sovyetler Birliği'nin dış politikasını bu ilkelere göre dizayn etti.

1987'de Gorbaçov "*Perestroyka ve Yeni Siyasal Düşünce*" kitabını yayınladı ve Aralık 1988'de Birleşmiş Milletler'de yaptığı konuşmada Yeni Düşünce doktrinini sundu.

Bu yöndeki kayda değer adımlar arasında, Orta Menzilli Nükleer Kuvvetler Antlaşması, Afganistan'dan Sovyet birliklerinin çekilmesi, dünyadaki komünist hareketlere verilen desteğin durması ve Doğu Avrupa'daki Brejnev Doktrini'nin Sinatra Doktrini ile değiştirilmesi vardı.

Bu gelişmelerin sonrasında Sovyetler Birliği dağıldı ve Soğuk Savaş'ın sonu geldi.

## Kaynakça
# Þingvellir

Þingvellir Ulusal Parkı| UNESCO Dünya Mirası |
| --- |
|  |
| Konum |  İzlanda |
| Kriter | Kültürel: iii, vi |
| Referans | 1152 |
| Tescil | 2004 (28. oturum) |
| Bölge | Avrupa ve Kuzey Amerika |

**Þingvellir**, **Thingvellir** olarak İngilizceleştirilir, İzlanda'nın güneyindeki Bláskógabyggð belediyesinde, İzlanda'nın başkenti Reykjavik'in yaklaşık 40 km kuzeydoğusunda yer alan bir ulusal parktır. Þingvellir, tarihi, kültürel ve jeolojik önemi olan bir alandır ve İzlanda'nın en popüler turistik yerlerinden biridir. Park, Atlantik Ortası Sırtı'nın tepesini ve Kuzey Amerika ile Avrasya tektonik plakası arasındaki sınırda yer alan bir rift vadisinde yer almaktadır. Güneyinde İzlanda'nın en büyük doğal gölü olan Þingvallavatn bulunur. Öxará nehri, Þingvellir milli parkından geçer ve Almannagjá'da Öxarárfoss adlı bir şelale oluşturur.

Þingvellir, MS 930 yılında kurulan İzlanda ulusal parlamentosu Althing ile bağlantılıdır. Oturumlar, 1798 yılına kadar bölgede yapıldı.

Þingvellir Ulusal Parkı (İzlandaca: *þjóðgarðurinn á Þingvöllum*) 1930'da Althing'in bininci yıl dönümü ilan edilerek kuruldu. Park, daha sonra çevredeki çeşitli ve doğal varlıkları korumak için genişletildi ve 2004 yılında Dünya Mirası olarak ilan edildi.

## Kaynakça
# Akdeniz Diyaloğu

**Akdeniz Diyaloğu**, ilk olarak 1994'te başlatılan, NATO ile yedi Akdeniz ülkesi arasındaki iş birliği forumu. Amacı "bölgede iyi ilişkiler, daha iyi karşılıklı anlayış ve güven kurmak, bölgesel güvenliği ve istikrarı desteklemek ve NATO'nun politika ve amaçlarını açıklamak" olarak belirtilmiştir.

## Üyeler

  NATO üyesi ülkeler
  Barış İçin Ortaklık ülkeleri
  Akdeniz Diyaloğu ülkeleri
* Cezayir (Mart 2000'de katıldı)
* Fas (Şubat 1995'te katıldı)
* İsrail (Şubat 1995'te katıldı)
* Mısır (Şubat 1995'te katıldı)
* Moritanya (Şubat 1995'te katıldı)
* Tunus (Şubat 1995'te katıldı)
* Ürdün (Kasım 1995'te katıldı)

## Ayrıca bakınız

* İstanbul İş Birliği Girişimi
* Kuzey Atlantik Konseyi
* Barış İçin Ortaklık
* Akdeniz İçin Birlik

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Akdeniz Diyaloğu web sitesi20 Eylül 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
# Neva Nehri

| Neva Nehri |
| --- |
|  |
| Konum |
| **Ülke(ler)** |  Rusya |
| Genel bilgiler |
| **Uzunluk** | 74 km |
| **Sağ kolları** | Ohta |
| **Sol kolları** | Mga, Tosna, İjora |

**Neva Nehri**, Rusya'da 74 km uzunluğunda, Ladoga Gölü'nden (Ладожское Озеро) başlayıp Karelya Kıstağı'nı (Карельский Перешеек) takip edip ve Sankt-Peterburg'dan (Санкт - Петербург) Finlandiya Körfezi'ne dökülen bir akarsudur. Nehrin döküldüğü yerde bulunan St. Petersburg'da sel tehlikesi yüzünden nehir etrafında su bariyerleri inşa edilmiştir.

Özellike orta çağda Volga Nehri ile Baltık Ülkeleri'ni birbirine bağlaması açısından oldukça önemli bir akarsuydu. Neva Savaşı (1240) Novgorod Derebeyliği ile İsveç Krallığı arasında yapılan savaş Neva Nehri'nın kontrolünü ele geçirmek ve politik gücü ele almak içindi.

## Köprüler

Leningrad oblastı
* Ladojski Köprüsü
* Kuzminski Demiryolu Köprüsü

St. Peterburg
* Büyük Obuhovo Köprüsü
* Volodarski Köprüsü
* Finlandiya Demiryolu Köprüsü

St. Peterburg, Neva deltası
* Aleksandr Nevski Köprüsü
* Blagoveşçenski Köprüsü
* Bolşeohtinski Köprüsü
* Liteynı Köprüsü
* Saray Köprüsü
* Troitski Köprüsü

Neva nehrinden Hermitage Müzesi
# Özerk idari bölüm

Özerk idari bölümlere sahip ülkeler
**Özerk idari bölüm**, bir ülkenin dış bir makamdan özerklik veya serbestliğe sahip idari bölümüdür. Özerk idari bölümler genellikle ülkenin geri kalanından farklı ya da çoğunluğunu bir etnik azınlığın oluşturduğu bölgelerdir. Özerk idari bölümler bölgesel özerklik, alt-bölgesel bölgesel özerklik ve yerel özerkliklere ayrılabilir. Tataristan, Katalonya, Yeni Kaledonya gibi ülkeler buna örnek verilebilir.

## Ayrıca bakınız

* Bağımlı bölge
# Espoo

| Espoo Esbo |
| --- |
| Şehir |
| Espoo şehri |
|  |
|  Arma
 |
| EspooEspoo'nun Finlandiya'daki konumu |
| Ülke |  Finlandiya |
| Bölge | Uusimaa |
| İdare |
|  • Belediye başkanı | Jukka Mäkelä (KOK) |
| Yüzölçümü |
|  • Toplam | 330.23 km² |
| Nüfus (2017) |
|  • Toplam | 277.375 |
|  • Yoğunluk | 888.2/km² |
| Zaman dilimi | UTC+02.00 (DAS) |
|  • Yaz (YSU) | UTC+03.00 (DAYS) |
| **Resmî site** www.espoo.fi |

**Espoo** (İsveççe: Esbo), Finlandiya'nın Uusimaa bölgesinde bulunan bir şehirdir. Şehir, başkent Helsinki'nin batısında Finlandiya Körfezi'nin kıyısında yer almakta olup Büyük Helsinki'nin bir parçasıdır. Nüfusu 31 Ağustos 2017 tarihi itibarıyla 277.375 olup ülkenin ikinci büyük şehridir.

Espoo, 1458 yılında kurulmuş olup 1972 yılında şehir statüsü almıştır. Espoo'nun geleneksel bir şehir merkezi olmayıp birkaç yerel bölgesel merkezi bulunmaktadır. Nuuksio Millî Parkı şehrin kuzey batısında yer almaktadır.

Espoo, Aalto Üniversitesi ve VTT'ye ev sahipliği yapmaktadır. Ayrıca Nokia Networks, KONE, Neste, Fortum, Orion ve Outokumpu'nun yanı sıra video oyun geliştiricileri Rovio ve Remedy Entertainment de dahil olmak üzere birçok büyük şirketin genel merkezi Espoo'da yer almaktadır.

Children of Bodom, Norther gibi iki önemli melodik death metal grubu Espoo kökenlidir. Ayrıca ünlü Formula 1 dünya şampiyonu Kimi Raikkönen de Espoo doğumludur.

## Galeri

* Şehirden bir görünüm
* Fortum'un genel müdürlük binası, Keilaniemi, Espoo
* Helsinki Teknoloji Üniversitesi, Otaniemi, Espoo
* Serena Su Parkı (Lahnus)
* Nokia'nın genel müdürlük binası, Keilaniemi, Espoo
* Espoo'nun 55 bölgesi

## Kardeş şehirler

Espoo'nun aşağıdaki şehirler ile kardeş şehir anlaşması bulunmaktadır:

* Esztergom, Macaristan
* Gatçina, Rusya
* Irving, ABD
* Køge, Danimarka
* Kongsberg, Norveç
* Kristianstad, İsveç
* Nõmme, Estonya
* Sauðárkrókur, İzlanda
* Şanghay, Çin
* Soçi, Rusya

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

Wikimedia Commons'ta Espoo ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

* Resmî site
*

Vikigezgin'de :en:Espoo ile ilgili gezi rehberi bulunmaktadır.
# Ay Yeni Yılı

**Ay Yeni Yılı**, ay takvimi veya ay-güneş takvimine göre ayları Ay döngülerileri olan bir takvim yılının başlangıcıdır.

Ay Yeni Yılı, bir kutlama olarak çok sayıda kültür tarafından kutlanmaktadır. Çin'de geleneksel bir bayram olduğu için Çin Yeni Yılı olarak da adlandırılır. Doğu Asya kültürel çevre ülkelerinde, Güney ve Güneydoğu Asya'nın Hindu-Budist takvimlerinde, Orta Doğu'da Hicrî takvimde ve İbrani takviminde yer alır ve ayrıca Kanada'nın yerli Nisga'a halkı tarafından kutlanır.

## Kaynakça

Wikimedia Commons'ta Ay Yeni Yılı ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.
# Liang Hanedanı

| Liang Hanedanı梁 |
| --- |
| 502-557 |
| Liang Hanedanlığı haritası |
| Başkent | Jiankang (502-552, 555-557) Jiangling (552-555) |
| Hükûmet | Monarşi |
| İmparator |   |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • 502-549  | Wu |
| • 549-551  | Jianwen |
| • 552-555  | Yuan |
| • 555-557  | Jing |

 |
| Tarihçe |   |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • Kuruluşu  | 30 Nisan 502 |
| • Dağılışı  | 16 Kasım 557 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Öncüller** | **Ardıllar** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Güney Qi Hanedanı |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Chen Hanedanı |  |
| Kuzey Qi Hanedanı |  |
| Batı Vey |  |

 |

 |
| Günümüzdeki durumu | Çin Vietnam |

**Liang Hanedanı** (Çince: 梁朝; pinyin: *Liáng cháo*), Çin'in Güney-Kuzey Hanedanları döneminde MS 502-557 yılları arasında var olan bir devletti. Devlet, doğu ve güney Çin'de yer almakta olup güney hanedanlıklarının üçüncüsüydü.

Liang Hanedanı MS 557 yılında yerini Chen Hanedanı'na bıraktı. Orta Çin'de Batı Liang Hanedanı MS 587 yılına kadar varlığını sürdürmüş olup bu tarihte ilhak edildi.

## Kaynakça

Wikimedia Commons'ta Liang Hanedanı ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.
# Shun

| Shun |
| --- |
| *Üç Hükümdar ve Beş İmparator* |
|  |
| Hüküm süresi | MÖ 2233-2184 |
| Önce gelen | Yao |
| Sonra gelen | Büyük Yu |
| Doğum | MÖ 2294 |
| Ölüm | MÖ 2184 |

**Shun** (Çince: 舜; pinyin: *Shùn*) veya **Chonghua** (重華), Antik Çin'de efsanevî bir hükümdardır. Bazı kaynaklar tarafından Üç Hükümdar ve Beş İmparator'dan biri olarak görülmektedir. MÖ 2233-MÖ 2184 yılları arasında hüküm sürdüğü tahmin edilmektedir.

## İsimleri

Shun'un klan ismi (姓) Yao (姚), sülale adı (氏) Youyu (有虞) ve asıl adı Chonghua (重華) idi. Shun'a bazen **Büyük Shun** (大舜) veya **Yu Shun** (虞舜) da denmektedir. Yu (虞) ise İmparator Yao'dan aldığı tımarın adıdır.

## Hayatı

Geleneksel kaynaklara göre Shun, 53 yaşında İmparator Yao'dan imparatorluğu almış ve 100 yaşında hayatını kaybetmiştir. Shun'un ölümünden önce, iktidar koltuğunu Şia Hanedanlığı'nın kurucusu Yü'ye (禹) bıraktığı kaydedilir. Shun'un başkenti, günümüzde Shanxi'de yer alan Puban'da (蒲阪) bulunuyordu.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Outlines of Early China History by Li Ung Bing

|  |
| --- |
| Shun **Üç Hükümdar ve Beş İmparator** |
| Resmî unvanlar |
| Önce gelen: **Yao** | **Mitolojik Çin İmparatoru** c. MÖ 2233 – MÖ 2184 | Sonra gelen: **Büyük Yu** |
# Suiren

| Suiren |
| --- |
|  |

**Suiren** (Çince: 燧人, *Suìrén*, lit. "Çakmaktaşı Adam") Çin mitolojisinde ve ondan yararlanan bazı eserlerde yer alır. İnsanları ateşin üretimi ve yemek pişirmek için kullanımı ile tanıştıran bir kültür kahramanı olarak anılır. İmparator Yao, İmparator Shun ve en eski tarihi Çin hanedanının Xia hükümdarlarından, hatta Sarı İmparator ve Yandi'den çok önce yaşamış olan efsanevi Üç Ağustoslular'ın bazı eski listelerinde yer almıştır. Suiren'in geleneğe göre yeniliği, ateş yaratmak için ahşap ateş matkabı kullanması olmuştur. Geleneğe göre Çin'i 110 yıl boyunca yönetmiştir.

## Kaynaklar

Han hanedanlığı döneminden ya da daha öncesinden kalma on kitapta kendisinden bahsedilmektedir. Ateş yakmak için odun delme yöntemini ona atfedenler arasında üç Konfüçyüsçü eser (Bai Hu Tong, *Zhong Lun* ve Fengsu Tongyi), Han Feizi'nin hukukçu kitabı ve *Gu San Fen* (古三墳) adlı tarihi ders kitabı bulunmaktadır. Ayrıca Zhuangzi veya Chuang-tzu'da, Konfüçyüsçü "Dış Bölümler "in ikisinde (Xunzi ve Qianfu Lun), hukukçu bir kitapta (Guanzi) ve erken dönem etimolojik sözlük Shuowen Jiezi'de daha genel olarak bahsedilmektedir.

## Kaynakça

* Christie, Anthony (1968). *Chinese mythology*. London: Hamlyn. ISBN 0-600-00637-9. OCLC 41132.
* Wu, Kuo-Cheng (1982). *The Chinese heritage*. New York: Crown. OCLC 1029286392.
* Yang, Lihui; An, Deming (2005). *Handbook of Chinese mythology*. Santa Barbara: ABC-CLIO. ISBN 1-57607-807-8. OCLC 61397586.
# Büyük Yu

| Büyük Yu |
| --- |
|  |
| Şia hükümdarı |
| Hüküm süresi | MÖ 2205-2147 |
| Önce gelen | Shun |
| Sonra gelen | Qi |
|  |
| Doğum | MÖ 2200 |
| Ölüm | MÖ 2101 |
| Hanedan | Şia Hanedanı |

**Büyük Yu** (Çince: 大禹; pinyin: *Dà Yǔ*; c. MÖ 2205-MÖ 2147), Çin'in efsanevî Şia Hanedanı'nın kurucusu ve ilk hükümdarıdır.

Yu'nun hükümdarlığı için önerilen tarihler, Çin'in en eski yazılı kayıtları olan geç dönem Shang Hanedanı'nın fal yazıtlarından neredeyse bin yıl önce geçmektedir. Önerilen Yu döneminden eserlerle ilgili hiçbir yazıt ya da daha sonraki fal yazıtları Yu'dan hiç söz etmemekte olup Batı Zhou devrine (c. 1045-771 BC) ait olan gemilere kadar yazıtlarda görünmemektedir. Çağdaş belgesel kanıtlara uzaktan yakın bir şey olmaması Yu'nun tarihselliği üzerine bazı tartışmalara yol açtı. Yu teorisinin tarihçiliğini savunanlar, yaşamı ve egemenliği hakkındaki hikâyeler Zhou Hanedanı'na kaydedilene kadar sözlü olarak aktarmışken, buna karşı çıkanlar ise bu figürün efsanede farklı bir biçimde bir tanrı ya da efsanevi hayvan olarak var olduğuna inandılar ve Şia Hanedanı'nda ve Zhou Hanedanı'nın başlangıcında bir insan figürüne dönüştü. Yu hakkındaki hikâyelerin çoğu Sima Qian'ın ünlü Büyük Tarihçi Kayıtları'nda toplanmıştır. Eski Çin'de Yu ve diğer "bilge krallar", Konfüçyüs ve diğer Çinli öğretmenler tarafından erdemleri ve ahlakları nedeniyle övgüyle karşılandılar.

Yu, ölüm sonrası "Büyük" unvanıyla onurlandırılan az sayıdaki Çin hükümdarından biridir.

## Kaynakça

|  |
| --- |
| Büyük Yu **Şia Hanedanı** |
| Resmî unvanlar |
| Önce gelen: **Shun** | **Çin hükümdarı** c. MÖ 2205 (geleneksel) - MÖ 2147 | Sonra gelen: **Qi** |
# Yan Dağları

Yan Dağları, Çin'in Hebei eyaletinde yer alan ve Kuzey Çin'in önemli dağ sıralarından biri olup, bölgenin doğal güzellikleri ve tarihi zenginlikleriyle tanınır.
**Yanshan Dağları** ya da **Yan dağları**, Kuzey Çin Ovası'nın kuzeyindeki -Hebei bölgesi- büyük dağlardan biridir.
Bölge, batıda Chaobai Nehri ve doğuda ünlü Shanhai Geçidi arasında bulunur. Dağın büyük bölümü kireçtaşı, granit ve bazalt yapısındadır. Denizden yüksekliği 400-1000 metre arasında değişmektedir. En yüksek zirve -Wuling Dağı- denizden 2116 metre yüksekliktedir ve Hebei eyaletinin Xinglong bölümünde bulunmaktadır. Bölge birçok dar geçit barındırmaktadır: Gubei Geçidi, Xifeng Geçidi ve Leng Geçidi. Çin Seddi'nin doğu sınırı -Pekin'in Badaling kısmı da dahil olmak üzere- Yan Dağları içerisindedir. Dağlar aynı zamanda Kuzey-Güney arasında önemli bir trafik geçidi oluşturur.
# Hollanda Formosası

| Regering van Formosa Hollanda Formosası |
| --- |
| 1624-1668 |
|
Bayrak

Arma

 |
| 17. ve 18. yüzyıllarda Formosa'nın siyasi durumu |
| Tür | Hollanda kolonisi |
| Başkent | Fort Zeelandia |
| Yaygın dil(ler) | Hollandaca, Doğu Formosa dilleri, Hokkien |
| Hükûmet | Hollanda kolonisi |
| Tarihî dönem | Coğrafî keşifler |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • Kuruluşu  | 1624 |
| • Dağılışı  | 1668 |

 |
| Para birimi | Hollanda guldeni |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Öncüller** | **Ardıllar** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Tayvan prehistoryası |
|  | Middag Krallığı |
|  | İspanyol Formosası |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Tungning Krallığı |  |

 |

 |
| Günümüzdeki durumu |  Tayvan |

**Hollanda Formosası**, 1624-1668 yılları arasında Formosa Adası'nın güneyinde kurulmuş Hollanda Cumhuriyeti'nin bir kolonisiydi. Hollanda Doğu Hindistan Şirketi, komşu Çin'deki Ming Hanedanı ve Japonya'daki Tokugawa şogunluğu ile ticaret yapmak ve ayrıca Doğu Asya'daki Portekiz ve İspanyol ticaret ve sömürge faaliyetlerini engellemek için Formosa'daki varlığını kurdu.

Hollandalılar genel olarak adada hoş karşılanmadı ve hem Aborjinlerin hem de son Han göçmenlerin ayaklanmaları, Hollanda ordusu tarafından birden fazla durumda bastırıldı. 17. yüzyılın başlarında Çing Hanedanı'nın yükselişiyle birlikte, Hollanda Doğu Hindistan Şirketi, ticaret ve nakliye yollarına sınırsız erişim hakkı karşılığında Ming Hanedanı ile bağlarını kesti ve bunun yerine Çing ile ittifak kurdu. Koloni dönemi, Koxinga'nın ordusu tarafından 1662'de Fort Zeelandia'nın kuşatılmasından sonra, Hollanda kolonisini derhal dağıtan, Hollandalıları sınır dışı eden ve Ming'e sadık, Çing karşıtı Tungning Krallığı'nın kurulmasıyla sona erdi.

## Bibliyografi

* Andrade, Tonio (2006). "The Rise and Fall of Dutch Taiwan, 1624–1662: Cooperative Colonization and the Statist Model of European Expansion". *Journal of World History*. **17** (4). ss. 429-450. doi:10.1353/jwh.2006.0052. 23 Eylül 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi23 Eylül 2022.
* Valentijn, François (1724–26). *Oud en nieuw Oost-Indiën* (Felemenkçe). Dordrecht: J. van Braam. OL 25412097M.
* Wills, John E. Jr. (2005). *Pepper, Guns, and Parleys: The Dutch East India Company and China, 1622–1681*. Figueroa Press. ISBN 978-1-932800-08-1. OCLC 64281732.

## Dış bağlantılar

Wikimedia Commons'ta Hollanda Formosası ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

* Formosa in 17th century 11 Haziran 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Dutch Governor of Taiwan (Mandarin) 16 Temmuz 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Text of the Peace Treaty of 1662
* Exhibition on Dutch period of Taiwan in Tamsui