# Libya

| Libyaدولة ليبيا (Arapça) *Dawlat Lībiyā* Libya Devleti |
| --- |
|
Libya bayrağı

Arma  |
| **Millî marş** ليبيا ليبيا ليبيا
"Libya, Libya, Libya" Süre: 1 dakika ve 8 saniye.1:08 |
|  |
| Başkent ve en büyük şehir | Trablus ﻿ / ﻿ |
| Resmî dil(ler) | Arapça |
| Tanınan bölgesel dil(ler) | Libya Arapçası |
| Etnik gruplar  | %87 Araplar %10 Berberiler %3 Diğerleri |
| Resmî din  | İslam |
| Demonim | Libyalı |
| Hükûmet | Üniter geçici birlik hükûmeti |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • Başkanlık Konseyi Başkanı  | Muhammed el-Menfi |
| • Başbakan  | Abdulhamid Dibeybe (ihtilaflı) |
| • Temsilciler Meclisi Başkanı  | Akile Salih İsa |

 |
| Yasama organı | Temsilciler Meclisi |
| Kuruluşu | İtalya'dan bağımsızlığı |
| Tarihçe |   |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • İtalya'dan bağımsızlık ilanı  | 10 Şubat 1947 |
| • Krallığın kurulması  | 24 Aralık 1951 |
| • 1969 Libya darbesi  | 1 Eylül 1969 |
| • Libya Sosyalist Halk Cemahiriyesi  | 2 Mart 1977 |
| • Birinci Libya İç Savaşı  | 17 Şubat 2011 |

 |
| Yüzölçümü |
| • Toplam | 1.759.541 km2 (17.) |
| • Kara | km2 |
| • Su (%) | Önemsiz miktar |
| Nüfus |
| • 2024 tahminî |  7,361,263 (103.) |
| • 2006 sayımı | 5.670.688 |
| • Yoğunluk | 4.2/km2 |
| GSYİH (SAGP) | 2025 tahminî |
| • Toplam |  $123.990 milyar (96.) |
| • Kişi başına |  $17,760 (101.) |
| GSYİH (nominal) | 2025 tahminî |
| • Toplam |  $47.480 milyar (95.) |
| • Kişi başına |  $6,800 (102.) |
| İGE (2023) |  0.721 yüksek · 115. |
| Para birimi | Libya dinarı (LYD) |
| Zaman dilimi | UTC+2 (DAS) |
| Trafik akışı | sağ |
| Telefon kodu | 218 |
| İnternet alan adı | .ly |
| 1. **^** Resmî dil basitçe "Arapça olarak tanımlanır." (Anayasa Deklarasyonu, madde 1).
 |

**Libya** (Arapça: ليبيا, romanize: Lībīyā adıyla **Libya Devleti**, Kuzey Afrika'nın Mağrip bölgesinde yer alan bir ülkedir. Kuzeyde Akdeniz, doğuda Mısır, güneydoğuda Sudan, güneyde Çad, güneybatıda Nijer, batıda Cezayir ve kuzeybatıda Tunus ile sınır komşusudur. Yaklaşık 1,8 milyon km² (700.000 mil kare) yüzölçümüyle Libya, Afrika ve Arap dünyasının dördüncü, dünyanın ise 16. büyük ülkesidir. Ülke, Libya'nın Gat kasabasının güneyinde, Cezayir'in güneydoğusunda 32.000 kilometrekarelik bir alanı kendi toprakları olarak kabul etmektedir. Başkent ve en büyük şehir, kuzeybatıda yer alan ve Libya'nın yedi milyonluk nüfusunun bir milyondan fazlasını barındıran Trablus'tur.

Libya, Geç Bronz Çağı'ndan beri İberomaurus ve Kapsiyan kültürlerinin soyundan gelen Berberi halkı tarafından iskan edilmiştir. Klasik Antik Çağ'da, Fenikeliler batı Libya'da şehir devletleri ve ticaret merkezleri kurarken, doğuda da çeşitli Yunan şehirleri kurulmuştur. Libya'nın bazı bölgeleri, tüm bölge Roma İmparatorluğu'nun bir parçası olmadan önce Kartacalılar, Numidiyalılar, Persler ve Yunanlılar tarafından yönetildi. Libya, Hristiyanlığın erken merkezlerinden biriydi. Batı Roma İmparatorluğu'nun yıkılmasının ardından, Libya bölgesi, 7. yüzyıla kadar çoğunlukla Vandallar tarafından işgal edildi; bu yüzyıldaki istilalar bölgeye İslam'ı getirdi. O zamandan itibaren, yüzyıllarca süren Arap göçü Mağrip'e doğru Libya'nın demografik yapısını Araplar lehine değiştirdi. 16. yüzyılda, İspanyol İmparatorluğu ve Hospitalier Şövalyeleri, 1551'de Osmanlı yönetimi başlayana kadar Trablus'u işgal etti. Libya, 18. ve 19. yüzyıllardaki Berberi Savaşlarına karıştı. Osmanlı yönetimi, 1911'deki Trablusgarb Savaşı'na kadar devam etti; bu savaş, İtalya'nın Libya'yı işgal etmesi ve iki koloni kurmasıyla sonuçlandı: İtalyan Trablusgarp ve İtalyan Sirenaykası, daha sonra 1934-1943 yılları arasında İtalyan Libya kolonisi olarak birleştirildi.

II. Dünya Savaşı sırasında Libya, Kuzey Afrika Cephesi'nde savaş alanıydı. İtalyan nüfusu azaldı ve Libya 1951'de bağımsız bir krallık olarak kuruldu. Albay Muammer Kaddafi liderliğindeki bir koalisyonun başlattığı askeri darbe, 1969'da Kral I. İdris'i devirdi ve bir cumhuriyet kurdu. Kaddafi, eleştirmenler tarafından sık sık diktatör olarak tanımlandı ve dünyanın en uzun süre görev yapan kraliyet dışı liderlerinden biriydi. 2011'deki iç savaşta devrilip öldürülene kadar 42 yıl boyunca hüküm sürdü; bu savaş, daha geniş Arap Baharı'nın bir parçasıydı ve yetki önce Ulusal Geçiş Konseyi'ne, ardından da seçilmiş Genel Ulusal Kongre'ye devredildi.

2011'den beri Libya, siyasi ve insani bir krizin içinde yer alıyor ve 2014'te iki rakip otorite Libya'yı yönetme iddiasında bulundu; bu da ikinci bir iç savaşa yol açtı ve Libya'nın bazı bölgeleri, Trablus ve Tobruk merkezli ayrı hükümetler ile çeşitli aşiret ve İslamcı milisler arasında bölündü. İki ana savaşan taraf 2020'de kalıcı bir ateşkes imzaladı ve bir birlik hükümeti demokratik seçimler planlamak için yetki aldı, ancak siyasi rekabetler bunu geciktirmeye devam ediyor. Mart 2022'de Temsilciler Meclisi, Ulusal Birlik Hükümeti'ni tanımayı bıraktı ve alternatif bir hükümet olan Ulusal İstikrar Hükümeti'ni (GNS) ilan etti. O zamandan beri her iki hükümet de eş zamanlı olarak faaliyet gösteriyor ve bu da Libya'da ikili iktidara yol açtı. Uluslararası toplum, birlik hükümetini ülkenin meşru hükümeti olarak tanımaya devam ediyor.

Libya, İnsani Gelişme Endeksi'nde 115. sırada yer alan gelişmekte olan bir ülkedir ve dünyanın en büyük 10. kanıtlanmış petrol rezervine sahiptir. Libya, Afrika'da kişi başına en yüksek sera gazı emisyonuna sahip ülkedir, ancak iklim taahhütleri geliştirme konusunda çok az ilerleme kaydetmiştir. Libya, Birleşmiş Milletler, Bağlantısızlar Hareketi, Afrika Birliği, Arap Birliği, İslam İşbirliği Teşkilatı ve OPEC üyesidir. Ülkenin resmi dini İslam'dır ve Libya nüfusunun %96,6'sı Sünni Müslümandır. Libya'nın resmi dili Arapçadır ve en yaygın konuşulan dil yerel Libya Arapçasıdır. Libya nüfusunun büyük çoğunluğu Araptır.

## Etimoloji

Ülkenin adı olan 'Libya', eski Mısırlıların Nil'in batısında yaşayan Berberiler için kullandıkları **Libu** sözcüğünden gelmektedir. Sözcük Eski Yunancaya 'Libya' olarak geçmiştir. 1969'da iktidara gelen Kaddafi *Libya Sosyalist Halk Cemahiriyesi*ni kurdu. 2011 yılında iç savaşın sonunda Kaddafi öldükten sonra cemahiriyesi sona erdi. Ardından ülkenin adı olarak önce sadece *Libya* kullanılmış, yeni bir devlet kurulduktan sonra hükûmet aynı adı bırakma kararı vererek **Libya Devleti** adını almıştır.

## Tarih

Ana Madde: Libya tarihi

### Antik Libya

Ülkenin asıl yerlileri Berberi kabilelerdir. Ancak antik çağlardan bu yana bilinen tarihinde ülkeye Fenikeliler, Kartacalılar, Büyük İskender'in orduları, Ptolemaus hanedanı ve Romalılar, Arap-İslam İmparatorluğu ile Osmanlılar hâkim olmuşlardır. Trablus, esas olarak Kartaca'ya bağlı Fenikeli bir grup koloni idi. Üç büyük şehir (Yunanca *Tri*: üç, *polis*: şehir) Oea, Sabrata ve Leptis Magna, Fenikelilerce kurulmuştu. MÖ 7. yüzyılda burası, Roma'nın Kartaca devletine son verdiği **Punik savaşları**ndan (Fenike savaşları/Pön savaşları) sonra diğer Kartaca toprakları gibi Romalıların eline geçti. Doğu kıyılarındaki Sirenayka ise Roma İmparatorluğu hâkimiyetinden önce kurulmuş Yunan kolonisiydi. Büyük İskender'in fethinden sonra Ptolemilere, ondan sonra da Romalıların yönetimine geçti. Roma ikiye ayrılınca, Libya Doğru Roma'nın elinde kaldı.

### Arap hâkimiyeti

647 yılında ise Abdullah ibn el-Sa’ad komutasındaki Arap İslam orduları Libya'ya girerek Bizanslıları mağlup etti. Trablus ve Sirenayka Halife'ye bağlanmakla birlikte Bizanslılara (İstanbul ve Şam) bağlı yöneticiler (eksarh) bölgeyi yönetmeye devam ettiler. 1146'da Sicilyalı Normanlar Trablus'u istila etti. 14. ve 15. yüzyıllarda İslam egemenliğinden sonra, 16. yüzyılda İspanyol yönetimine geçti.

### Osmanlı dönemi

Burası 1553'te, Osmanlı İmparatorluğu'na bağlı Turgut Reis tarafından fethedildi. 1611 yılına kadar paşalar tarafından yönetildi. 1611 yılında dayılık sistemi geldi. Osmanlı Devleti'nin zayıflamasına paralel olarak, **Dayı**lar daha bağımsız hareket etmeye başladı. Dayılar birer devlet başkanı gibi başka devletlerle ikili antlaşmalar bile yapabiliyorlardı. 19. yüzyıl başlarında Libya'daki dayılar da Tunus ve Cezayir dayıları gibi Akdeniz'de Amerika Birleşik Devletleri ile mücadele etmiştir. Osmanlılar 1835 yılında Libya'daki kontrolü yeniden sağlayarak burayı merkezî yönetime bağladılar (Birinci ve İkinci Berberi Savaşı).

### İtalyan hâkimiyeti altında Libya

Osmanlı İmparatorluğu'nun zayıfladığı dönemde, 1911'de İtalyanlar bölgeyi işgal ettiler. Trablusgarp Savaşı akabinde yapılan Uşi Antlaşması ile Libya'daki fiilî Osmanlı hâkimiyeti sona ermekle birlikte, hukuken Osmanlı'ya bağlılığı benimsendi. Ülkeyi işgal eden İtalyanlara karşı Mustafa Kemal, Enver Paşa ve diğer kimi Osmanlı subaylarının örgütlediği milis kuvvetleri uzun zaman direnç gösterdi. Ancak her türlü üstünlüğe sahip olan İtalya ülkenin tamamını kontrol etmeyi başardı. Ardından İtalyan Libyası kuruldu.

### Libya Krallığı

Ömer Muhtar
Bu dönemde İtalyan sömürgeciliğine karşı Ömer Muhtar tarafından başlatılan direniş hareketi ise Ömer Muhtar'ın yakalanarak idam edilmesi sonucunda başarısızlığa uğradı. II. Dünya Savaşı'ndan sonra bölge Fransa ve Birleşik Krallık'a bırakıldı. Birleşmiş Milletler 1949'da Libya'nın bağımsız bir ülke olması gerektiği kararını aldı. Görüşmelerde Libya'yı, 1920'lerden beri İtalyanlarla mücadele etmiş olan, sonrasında Mısır'a sürgüne giden Şeyh İdris temsil etti.

1951'de Libya bağımsızlığını kazandı ve Birleşmiş Milletler aracılığıyla bağımsızlığa kavuşan ilk ülke oldu. İdris ülkenin kralı oldu.

### Sosyalizm ve Muammer Kaddafi dönemi

Halk ayaklanması sonucunda düşen ve linç edilerek öldürülen eski Libya lideri Muammer Kaddafi
1969'da, ordunun genç subaylarından **Muammer Ebu Minyar El-Kaddafi** bir grup subayla birlikte Kral İdris'e karşı bir darbe yaptı. Monarşi sona erdirildi ve **Libya Arap Cemahiriyesi** kuruldu. Kaddafi, o tarihten sonra kendisinin "Üçüncü Evrensel Teori" dediği, Sosyalizm ve İslam karışımı bir politik rejimi izledi. Bu sisteme *İslami Sosyalizm* ve *Yeşil Sosyalizm* gibi isimler verdi. 1990'lı yıllardan itibaren Lokerbie faciası gerekçesiyle Amerika'nın ve uluslararası toplumun sürdürdüğü ambargo 1969'dan itibaren sürdürülen kalkınma hamlesine darbe vurdu. Yönetim "Cemahiriye" tabirini kullanarak kitlelerin devleti olduğunu ifade etmektedir.

Londra-New York seferini yapan Pan Am 103 sefer sayılı Boeing 747 uçağı 21 Aralık 1988 tarihinde havada infilak etti ve İskoçya'nın Lockerbie kasabasına düştü. Uçak içindeki 259 kişi ve kasabadaki 11 kişiyle birlikte toplam 270 kişi hayatını kaybetti. Semtex adlı patlayıcıyı uçağa yerleştirenlerin Libya uyruklu olduğunun anlaşılmasından sonra, Libya'dan tazminat talep edildi. Libya her iki şüpheliyi de İskoçya'ya iade ederek kişi başı 10 milyon dolarla toplam 2,75 milyar dolar tazminat ödedi.

İskoç mahkemelerinde yargılanan şüphelilerden Lamin Khalifah Fhimah beraat etti. Libya gizli servisi üyesi olan Abdelbaset Ali al-Megrahi ise 2001 yılında ömür boyu hapse mahkûm edildi ve cezasını İskoçya'da çekmeye başladı. Yükümlü olduğu esnada prostat kanseri olan Megrahi 20 Ağustos 2009 tarihinde üç aylık ömrü kaldığı gerekçesiyle İskoç hükûmeti tarafından serbest bırakıldı. Olayda ölen yolcuların 189'u Amerikalı'ydı. Serbest bırakma kararı ABD başkanı Barack Obama tarafından "hata" olarak nitelendirildi. Megrahi 20 Mayıs 2012'de prostat kanserinden öldü. Dönemin Birleşik Krallık başbakanı Gordon Brown serbest bırakma kararının (özerk) İskoçya parlamentosuna ait olduğunu, Birleşik Krallık hükûmetinin kararı olmadığını açıklamıştı ancak daha sonradan basına sızan Wikileaks belgelerinde Birleşik Krallık hükûmetinin Libya ile ekonomik anlaşmalarının sürekliliğini sağlayabilmek için Libya'nın isteğine boyun eğerek Megrahi'nin serbest bırakılmasını teşvik ettiği ortaya çıktı.

### İç savaş

Birleşmiş Milletler, Güvenlik Konseyi'nin kararına dayanarak Fransa, Birleşik Krallık ve Amerika Birleşik Devletleri'nin önderliğinde Libya'ya karşı 18 Mart 2011 akşamı havadan askerî operasyon başlattı. Operasyonun gerekçesi, Libya lideri Muammer Kaddafi'ye bağlı birliklerin halka baskı ve şiddet uygulaması ile Libya'nın BM kararlarına riayet etmemesi olarak açıklandı. BM ve halk 22 Ağustos 2011'de Kaddafi'yi devirdi. Ayaklanmanın sonlarında Sirte yakınlarında Kaddafi'nin konvoyuna NATO destekli saldırı düzenlenmiş, bu saldırıdan yara almadan kurtulan Kaddafi, saklandığı bir geçitte isyancılar tarafından yakalanarak linç edilmiştir. Muhalif gruplar Khalifa Haftar yönetiminde bulunan rakip başkent Tobruk'un güçlü lideridir ve Muammer Kaddafi'nin de devrilmesinde payı olan kişilerdendir.

2014'te başlayan Libya iç savaşında Türkiye, BM'nin de desteklediği Trablus merkezli Ulusal Mutabakat Hükûmeti'ni (UMH) desteklemektedir. UMH güçleri, Halife Hafter tarafından komuta edilen Bingazi merkezli ”Libya Ulusal Ordusu” ile karşı karşıyadır. Hafter güçleri Rusya, Fransa, Mısır ve BAE tarafından desteklenmektedir.

## Silahlı Kuvvetler

Libya tarihinde üç silahlı kuvvet vardır.1950 yılında bağımsızlaşan Libya Krallığı'nın "Libya Kraliyet Silahlı Kuvvetleri". Muammer Kaddafi döneminin "Libya Arap Cemahiriyesi Silahlı Kuvvetleri" ve iç savaş sonrası, Ulusal Geçiş Konseyi tarafından kurulan "Libya Ulusal Ordusu".

## Demografi

Libya'daki etnik dağılım
Libya çok büyük bir yüz ölçümüne sahip olmasına rağmen nüfusun tamamına yakının kıyı bölgelerde yaşar. Örneğin; Trablus ve Sirenayka'da km2ye düşen insan sayısı 50 iken ülkenin geri kalanında, km2de 1 kişinin altına düşer. Ülkenin büyük ölçüde çöllerle kaplı olmasından dolayı, ülkede yaşayanların %90'ı kıyı şehirlerinde yaşamaktadır. Ülkeyi kaplayan çöllerin büyüklüğünü, bütün ülkedeki alanda km2ye düşen insan sayısının 3,6'ya düşmesinden anlaşılabilir. Tarımsal faaliyetlerin imkânsız olduğu çöllerle kaplı Fizan'dan ziyade halk Trablus ve Sirenayka bölgelerinde yaşamaktadır.

Bütün nüfusun %90'ı, ülke topraklarının sadece %10'unda yaşamaktadır. Ülke toplam nüfusunun %88'i şehirde yaşamaktadır ve çoğunluğu üç büyük şehir olan Trablus, Bingazi ve el-Beyda'da bulunmaktadır. 6,5 milyon civarındaki Libya nüfusunun yaklaşık yarısı '15 yaşından' küçüktür. 1984 yılında dünya çapındaki en büyük nüfus artış hızına ulaşan Libya'da, yıllık doğum oranı %4 olarak tespit edilmişti. 1984'te 3,6 milyon olan ülke nüfusu 1964'te 1,54 milyondu.

### Etnik yapı

El-Beyda şehrinde 2009 yılında çekilmiş bir fotoğrafta Libyalı Arap gençler görülüyor
Libya halkının etnik unsurlarını öncelikle; Araplaşmış Berberiler, saf Arap ve çöl kabilelerinden oluşan Bedeviler ile Tuaregler oluşturmaktadır. Ayrıca az sayıda Sahara Altı Afrika siyahilerinden olan Sahiller ile Tobular da mevcuttur.

Ayrıca ülke çok sayıda Orta Afrika'dan gelen göçmen barındırmakta ve ayrıca çok sayıda Mısırlı göçmen ülkede yaşamaktadır. 2011'de tahminlere göre 60.000 Bangladeşli, 30.000 Çinli, 30.000 Filipinli Libya'da çalışmaktadır. Libya'da yaşayan Türk vatandaşlarının sayısı yaklaşık olarak 25.000'dir, fakat ataları Türk olanların sayısı 80.000'dir.

### Dil

Libya'nın resmî dili Arapça olduğu gibi halk arasından da %80'in üzerinde bir oranla Arapça; Arapçanın ağız ve lehçeleri konuşulmaktadır. Ülkenin geriye kalanı olan %20'si ise bir Berberi dili olan Tamazight dilini konuşmaktadır. İngilizce ve İtalyanca büyük şehirlerde konuşulmaktadır, ayrıca İtalya kontrolünde yaşamış yaşlıların büyük çoğunluğu İtalyanca bilmektedir.

## Notlar

## Ayrıca bakınız

* Libu
* Antik Libya

## Kaynakça