# Polonya

| Polonya CumhuriyetiRzeczpospolita Polska  (Lehçe) |
| --- |
|
Bayrak

Arma

 |
| **Millî marş** Süre: 43 saniye.0:43*Mazurek Dąbrowskiego* (*Dąbrowski'nin Mazurka'sı*) |
|  |
| Başkent ve en büyük şehir | Varşova ﻿ / ﻿ |
| Resmî dil(ler) | Lehçe |
| Etnik gruplar (2021) | * 98.8% Polonyalı
	+ 96.3% yalnızca Polonyalı
	+ 2.6% Polonyalı ve diğer aidiyet
* 1.1% Polonyalı olmayan
 |
| Hükûmet | Üniter demokratik parlamenter cumhuriyet |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • Cumhurbaşkanı  | Karol Nawrocki |
| • Başbakan  | Donald Tusk |

 |
| Yasama organı | Parlamento |
| • Üst meclis | Senato |
| • Alt meclis | Sejm |
| Tarihçe |   |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • Hristiyanlık'ın kabulü  | 966 |
| • Polonya-Litvanya Birliği  | 1 Temmuz 1569 |
| • İkinci Cumhuriyet  | 11 Kasım 1918 |
| • Halk Cumhuriyeti  | 31 Aralık 1944 |
| • Üçüncü Cumhuriyet  | 30 Ocak 1990 |

 |
| Yüzölçümü |
| • Toplam | 312.696 km2 (69.) |
| • Su (%) | 3,07 |
| Nüfus |
| • 2022 sayımı |  38,036,118 (38.) |
| • Yoğunluk | 126/km2 (75.) |
| GSYİH (SAGP) | 2025 tahminî |
| • Toplam |  $2.019 trilyon (19.) |
| • Kişi başına |  $55,340 (37.) |
| GSYİH (nominal) | 2025 tahminî |
| • Toplam |  $1.039 trilyon (20.) |
| • Kişi başına |  $28,484 (44.) |
| Gini (2022) | ▼ 26.3 düşük |
| İGE (2023) |  0.906 çok yüksek · 35. |
| Para birimi | Polonya Zlotisi (PLN) |
| Zaman dilimi | UTC+1 (OAS) |
| • Yaz (YSU) | UTC+2 (OAYS) |
| Trafik akışı | sağ |
| Telefon kodu | 48 |
| İnternet alan adı | .pl |

**Polonya**, resmî adıyla **Polonya Cumhuriyeti**, Orta Avrupa'da yer alan bir ülkedir. Polonya, kuzeyde Baltık Denizi'nden güneyde Südetler ve Karpat Dağları'na kadar uzanır. Polonya, kuzeyde Kaliningrad Oblastı ve Litvanya; doğuda Belarus ve Ukrayna; güneyde Slovakya ve Çek Cumhuriyeti; batıda ise Almanya ile sınır komşusudur. Ülke, çeşitli bir coğrafyaya, farklı ekosistemlere ve ılıman bir iklime sahiptir. On altı voyvodalıktan oluşan Polonya, 38 milyondan fazla nüfusuyla Avrupa Birliği'nin (AB) beşinci en kalabalık üye ülkesi ve 312.696 km² (120.733 mil²) yüzölçümüyle de beşinci büyük AB ülkesidir. Başkenti ve en büyük şehri Varşova'dır; diğer önemli şehirler arasında Kraków, Wrocław, Łódź, Poznań ve Gdańsk yer almaktadır.

Polonya topraklarındaki tarih öncesi insan faaliyetleri, Son Buzul Çağı'nın sonundan beri sürekli yerleşimle birlikte Alt Paleolitik döneme kadar uzanmaktadır. Geç Antik Çağ boyunca kültürel açıdan çeşitlilik gösteren bölge, erken Orta Çağ döneminde Batı Slav kabilelerinden Polanlar tarafından iskan edildi ve Polonya'ya adını verdiler. Devlet kurma süreci, 966 yılında Roma Katolik Kilisesi'nin himayesinde Polanların pagan bir hükümdarının Hristiyanlığa geçmesiyle aynı zamana denk geldi. Lehistan Krallığı 1025 yılında ortaya çıktı ve 1569 yılında Litvanya ile uzun süredir devam eden ilişkisini pekiştirerek Polonya-Litvanya Birliği'ni kurdu. O dönemde Birlik, seçmeli monarşisi ve benzersiz derecede liberal siyasi sistemiyle Avrupa'nın büyük güçlerinden biriydi ve 1791 yılında Avrupa'nın ilk modern anayasasını kabul etti. Ayrıca, Hussar adı verilen son derece etkili süvari birlikleriyle askeri bir güçtü.

Refah dolu Polonya Altın Çağı'nın sona ermesiyle birlikte, ülke 18. yüzyılın sonunda komşu devletler tarafından bölündü. 1918'de I. Dünya Savaşı'nın sonunda Polonya, İkinci Polonya Cumhuriyeti'nin kurulmasıyla bağımsızlığını yeniden kazandı ve savaşlar arası dönemdeki çeşitli çatışmalarda zafer elde etti. Eylül 1939'da Almanya ve Sovyetler Birliği'nin Polonya'yı işgali, Holokost'a ve milyonlarca Polonyalının ölümüne yol açan II. Dünya Savaşı'nın başlangıcını işaret etti. Küresel Soğuk Savaş'ta Doğu Bloku'na katılmaya zorlanan Polonya Halk Cumhuriyeti, Varşova Paktı'nın imzacısıydı. 1980'lerde ortaya çıkan ve Demir Perde'nin yıkılmasına öncülük eden Dayanışma hareketinin katkılarıyla komünist hükûmet dağıtıldı ve Polonya, komünist ülkeler arasında ilk olarak 1989'da liberal bir demokrasi olarak yeniden kuruldu ve serbest seçimler düzenledi.

Polonya, Sejm ve Senato'dan oluşan iki meclisli yasama organına sahip parlamenter bir cumhuriyettir. Orta güç ve bölgesel güç olarak kabul edilen ülke, gelişmiş bir piyasa ve yüksek gelir ekonomisine sahiptir. Nominal GSYİH açısından dünyanın 20. büyük ekonomisi ve Avrupa Birliği'nin 6. büyük ekonomisidir; satın alma gücü paritesi (PPP) bazında düzeltilmiş GSYİH açısından ise AB'nin 5. büyük ekonomisidir. Polonya, çok yüksek bir yaşam standardı, güvenlik ve ekonomik özgürlüğün yanı sıra ücretsiz üniversite eğitimi ve evrensel sağlık hizmetlerine sahiptir. 17 UNESCO Dünya Mirası Alanı, 100'den fazla Tarihi Anıt ve 23 milli parka sahiptir. Polonya, Birleşmiş Milletler'in kurucu üye devleti olup, Avrupa Konseyi, Dünya Ticaret Örgütü, OECD, NATO ve Avrupa Birliği'nin (Schengen Bölgesi dahil) üyesidir.

## Tarihçe

### Ülkenin kuruluşu

Slav kabilelerin Vistül havzasına MÖ 2000'lerde yerleştikleri sanılmaktadır. MS 9. ve 10. yüzyıllarda bu bölgede Piast hanedanı egemendi. 966'da Piast Hükümdarı I. Mieszko Hristiyanlığı kabul etti ve Polonya devletinin temelini attı.

Ne var ki, Polonya 200 yıl boyunca, doğuya doğru genişleme amacında olan Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu'na karşı bağımsızlığını korumak için mücadele etmek zorunda kaldı. Polonya 12. yüzyılda bu imparatorluğun egemenliğine girdi ve bazı topraklarını yitirdi. Ülke 13. yüzyılda yeni sorunlarla karşılaştı. 1241'de başlayan Moğol akınları büyük yıkımlara neden oldu. Öte yandan ülkenin kuzeyi, Vistül'ün doğusunda güç kazanmış olan Töton Şövalyeleri'nin tehdidi altına girdi. Töton Şövalyeleri 1308'de Danzig'i (bugün Gdansk) ve Pomeranya'nın kıyı bölümünü ele geçirince Polonya'nın denizle ilişkisi kesildi.

Son Piast Kralı III. Casimir, Tötonların tehdidi altındaki komşuları Litvanyalılar ile Polonyalılar arasında bir birlik oluşturmaya çalıştı. 1386'da Litvanya Grandükü II. Wladyslav Jagiello'nun Polonya Kraliçesi Jadwiga ile evlenmesiyle istenen birlik gerçekleşti. Bu evlilikle Polonya toprakları dört kez büyüdü ve doğu ticaret yolu açılmış oldu. 1410'da Jagiello, Grunwald'de Töton Şövalyeleri'ni yenmeyi başardı. 1466'da oğlu IV. Kazimierz, Töton Şövalyeleri'ne karşı açtığı On Üç Yıl Savaşı'nı kazanarak Pomeranya ile Gdansk'ı geri aldı. Böylece Baltık Denizi'ne çıkış yeniden sağlanmış oldu. 15. yüzyılın sonuna doğru Osmanlılar ve Kırım Tatarları Karadeniz çevresindeki bazı bölgeleri ele geçirerek Polonya'nın doğu ticaret yolunu kestiler. Aynı dönemde Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu, Töton Şövalyeleri'ni Polonya'ya karşı ayaklandırdı. Bu arada Polonya sınırları Rus ve Osmanlı akınlarıyla zorlanıyordu.

16. ve 17. yüzyıllarda Polonya
II. Zygmunt August (1548-72) Rus saldırılarının çoğunu püskürttü. Osmanlıların sürekli akınlarını durdurmak için ise 1533'te bir barış antlaşması imzaladı. 1569'da birleşik ve bağımsız bir krallık yönetimini öngören bir anayasa hazırlandı. Tüm soyluların kralın seçimine doğrudan katılması sağlandı. Litvanya Grandüklüğü ve Polonya Krallığı, tek bir hükümdarca yönetilen bir devlet oluşturdular. Bu dönemde soyluların köylüler üzerindeki sömürüsü ağırlaşmıştı.

Kanatlı hüssarların giydiği efsanevi zincir zırhlar.
II. Viyana Kuşatması - 1683, Polonya kralı III. Jan Sobieski
Polonya, Doğu Avrupa'nın önemli bir tarım ve ticaret merkezi haline durumuna geldi. Seçimle işbaşına gelen Stephen Báthory, Rusların işgali altındaki toprakları geri almayı başardı, ülkede reformlara girişti. Batory'den sonra başa geçen III. Zygmunt Waza (1587-1632) İsveç ve Rusya ile savaşa girdi. Bu dönemde parlak zaferler kazandıysa da daha sonra Osmanlı akınları karşısında zayıf düştü. Polonya'nın zayıf düşmesinden yararlanan İsveç, 1629'daki bir antlaşmayla Baltık kıyı kentlerini aldı.

Bir yandan Osmanlılar Avrupa'nın ortalarına doğru ilerlerken, Ruslar da topraklarını batıya doğru genişletmeye başlamıştı. 1674'te tahta çıkan Jan Sobieski, Viyana'yı kuşatan Osmanlı ordusunun yenilgiye uğratılmasında önemli rol oynadı (1683). Karlofça Antlaşması ile Osmanlıların elindeki topraklar yeniden Polonya'ya geçti (1699).

Avusturya ve Rusya 17. yüzyılın sonunda Avrupa'nın iki büyük gücü olarak öne çıkmıştı. 18. yüzyılın başında Polonya İsveç'in işgaline uğradı, kentleri yağmalandı ve nüfusunun dörtte birini yitirdi. Bundan yaralanan I. Petro, Polonya topraklarının bir bölümünü ele geçirerek, Polonya'nın Rusya'nın koruması altına girdiğini ilan etti. 1772'deki bir anlaşmayla Polonya topraklarının yaklaşık üçte biri Rusya, Avusturya ve Prusya arasında bölündü. Bu olay Polonya soylularının yurtseverlik duygularını kamçıladı. Düzenli bir ordu kurduktan sonra 1791'de yeni bir anayasa ile halk egemenliğini öngören bir yönetim planı geliştirdiler. Polonya'nın Fransız Devrimi'ne benzer bir girişimde bulunmasından kaygılanan Rusya ülkeyi işgal etti. 1793'teki ikinci paylaşımla Polonya daha da küçüldü. Sonraki yıl General Tadeusz Kosciuszko önderliğindeki ayaklanma yenilgiyle sonuçlandı. 1795'te Rusya, Avusturya ve Prusya'nın katıldığı son bölünmeyle birlikte Polonya 100 yılı aşacak bir süre boyunca Avrupa siyasal haritasından silindi.

Polonya'nın paylaşılması
### Bağımsızlık

Polonya, 1938/1939
Rusya'da gerçekleşen 1917 Büyük Ekim Sosyalist Devrimi'yle iktidara gelen Bolşevikler Polonya'nın bağımsızlığını kabul etti. Lenin ulusların kendi kaderlerini tayin hakkına saygı göstererek Polonya'nın bağımsızlığını onayladı. Ancak Polonya Rusya'da çıkan iç savaştan istifade edip toprak kazanabilmek için saldırıya geçti. Bağımsızlığını Sovyet hükûmeti sayesinde kazanmasına rağmen Polonya Ukrayna ve Belarus topraklarına saldırıya geçti. Böylece SSCB-Polonya Savaşı (1919-1921) başladı. Batılı devletlerce desteklenen Polonya, Kızıl Ordu'yu yendi ve 1921'de Riga Antlaşması'yla doğu sınırını da çizdi.

Polonya sanayi açısından çoğu Avrupa ülkesine göre daha geriydi. Bu nedenle yalnızca savaş yaralarını sarmakla kalmayıp yeni bir yönetim oluşturmak, eskiden üç parçaya ayrılmış olan ülkede birliği sağlamak ve bir sanayileşme programı uygulamak zorundaydı. 20 yıl sürecek bağımsızlık döneminde oldukça önemli adımlar atıldı.

### II. Dünya Savaşı

Varşova Savunması, 1939
28 Ağustos 1944'te Prudential binasına 2 ton havan mermisinin çarpması, Varşova, (Varşova ayaklanması)
Polonya, SSCB ile Almanya arasındaki anlaşmazlıkların dışında kalacağını umuyordu. Fransa, Romanya ve İngiltere ile savunma antlaşmaları yaparak olası bir savaştan uzak kalmaya çalıştı. Almanya ile de saldırmazlık paktı imzaladı. Savaş başlamadan önce Almanya ile SSCB 23 Ağustos 1939'da kendi aralarında bir saldırmazlık paktı imzaladılar. Alman birlikleri savaş ilan etmeden 1 Eylül 1939'da Polonya'yı istila etti. SSCB de doğu illerine girdi. Polonya toprakları ikiye bölünerek Almanya ve SSCB'ye bağlandı. Bunun üzerine Paris'te bir Polonya sürgün hükûmeti kuruldu. Polonyalılar Fransızlarla beraber Almanlara karşı savaştılar. Sürgün hükûmeti daha sonra Londra'ya taşındı. Alman işgali altındaki Polonya'da çok sayıda Yahudi'nin yaşadığı gettolar kapatıldı. Polonya'da 1941'den itibaren büyük bir Yahudi soykırımı yaşanmaya başlandı. Chelmno, Auschwitz ve Treblinka toplama kamplarında 3 milyon Yahudi öldürüldü. Alman orduları Polonya üzerinden SSCB'ye saldırıya geçti. Bunun üzerine SSCB, Polonya sürgün hükûmetini tanıdı ve Polonyalı savaş tutsaklarından bir ordu kurulmasını onayladı. Polonya'nın işgaliyle başlayan ülke çapındaki direniş hareketi savaş yılları boyunca giderek gelişti, 19 Nisan 1943'te Varşova Gettosu Ayaklanması başladı. 1 Ağustos - 2 Ekim 1944 Varşova ayaklanması başladı. İki ay süren çarpışmalar kentin yıkılması ve halkın toplama kamplarına sürülmesiyle sonuçlandı. Ayaklanma bastırıldıktan sonra Ocak 1945'te Kızıl Ordu Varşova'ya girdi. Mart 1945'te Alman işgali sona erdirildi.

### 1945 Sonrası

Varşova, 1945
II. Dünya Savaşı'ndan sonra Polonya Ulusal Birlik Hükûmeti, ABD ve İngiltere tarafından tanındı. SSCB ile de doğu sınırları konusunda anlaşmaya varıldı. Böylece Polonya bağımsız bir devlet olarak yeniden Avrupa haritasında yerini aldı. Ne var ki, yüzölçümü 1939 öncesine göre küçülmüştü; eski topraklarını Almanya'dan geri almasına karşılık, daha fazlasını SSCB'ye bırakmak zorunda kalmıştı.

Ulusal Birlik Hükûmeti'nin kurulmuş olmasına karşın, hepsi de savaş sırasında bağımsızlık mücadelesi vermiş çeşitli partiler arasında anlaşmazlık çıktı. Sonunda komünist Boleslaw Bierut cumhurbaşkanı oldu.

Lech Wałęsa, 1980
Ülkede toprak reformu yapıldı ve büyük sanayi işletmeleri kamulaştırıldı. Hızla sanayileşme amacıyla planlar yapıldı ve ülke kaynakları bu amaca yönelik olarak kullanılmaya başlandı. Ama kilise, öğrenciler ve aydınlar özgürlüklerin kısıtlanmasından, mal kıtlığından ve gelirlerin yetersizliğinden şikayetçiydiler. 1956'da Poznan'da başlayan genel grev bastırıldı. 1968'de aydınların ve öğrencilerin protestosu tüm üniversite kentlerine yayıldı. 1970'lerde ülke çapında işçi direnişleri başladı. Bu arada 1978'de Polonyalı Karol Vojtyla, II. Johannes Paulas adıyla papa seçildi. Yeni papanın 1979'da Polonya'yı ziyareti sırasındaki karşılama törenleri yönetim karşıtı gösterilere dönüştü. 1980'de Lech Walesa'nın önderliğinde Dayanışma Sendikası kuruldu ve kısa sürede bir muhalefet odağı durumuna geldi. 1981'de General Wojciech Jaruzelski başkanlığında yeni bir hükûmet kuruldu. Aynı yılın Aralık ayında sıkıyönetim ilan edildi ve Dayanışma Sendikası kapatıldı. 1983'te sıkıyönetim kaldırıldı, 1985'te seçimler yapıldı. Jaruzelski yönetimi, SSCB'de ve öteki sosyalist ülkelerde yürürlüğe giren reformların da etkisiyle ülkede ekonomik ve toplumsal alanda önemli değişimlere yöneldi. Ama 1988'de yeni bir grev dalgası patlak verdi. Hükûmet ve Dayanışma önderlerinin aldığı ortak kararlar doğrultusunda Haziran 1989'da serbest seçimler yapıldı. 30 Ocak 1990'da komünist rejim yıkılarak demokratik sisteme geçildi.

## Coğrafya

Topografik Polonya haritası
Polonya, 312.722 km2 (120.743 sq mi) idari alanı kaplar ve Avrupa'nın dokuzuncu en büyük ülkesi'dir. Ülke topraklarının yaklaşık 311.895 km2 (120.423 sq mi) kadarı kara, 2.041 km2 (788 sq mi) iç sular ve 8.783 km2 (3.391 sq mi) karasularından oluşur. Topoğrafik olarak, Polonya'nın manzarası çeşitli yeryüzü şekilleri, su kütleleri ve ekosistemleri ile tanımlanır. Baltık Denizi sınırındaki orta ve kuzey bölgesi düz Orta Avrupa Ovası içindedir ama güneyi tepelik ve ve dağlıktır. Ortalama deniz seviyesinden yüksekliği tahmini 173 metredir.

Ülkenin 770 km (480 mi) batısında Pomeranya Körfezi boyunca Baltık denizi kıyılarından doğuda Gdańsk Körfezi'ne kadar uzanan bir kıyı şeridi vardır. Sahil şeridinde bol miktarda kumullar veya kıyı sırtları vardır. Sahil şeridi, Rusya ile paylaşılan Hel Yarımadası ve Vistül Lagünü olmak üzere kıyı okları ve lagünlerince girintilidir. Baltık Denizi'ndeki en büyük Polonya adası, Wolin Ulusal Parkındaki Wolin'dir. Polonya ayrıca Szczecin lagününü ve Usedom adasını Almanya ile paylaşır.

## Siyaset

**Varşova**
Katowice
Poznań
Gliwice
Bydgoszcz
Gdańsk
Wrocław
Kołobrzeg
Szczecin
Świnoujście
*B Ü Y Ü K
 P O L O N Y A*
*K Ü Ç Ü K
 P O L O N Y A*
*Oder*
*Vistül*
*Rysy*
**Avus.SLOVAKYAU
K
R
A
Y
N
AA
L
M
A
N
Y
AB
E
L
A
R
U
SS İ L E Z Y A*
Kraków
Rzeszów
Radom
Baltık
Denizi
*M A Z O V Y A*
*P O M E R A N Y A*
*K U Y A V Y A*
**ÇEKYALitv.RUSYA**
Lublin
Białystok
Gdynia
Częstochowa
Łódź
Ustka
*M A Z U R Y A*
*Raczki
Elbląskie*
Bornholm
**(Dan.)**

Yönetim şekli cumhuriyettir. Cumhuriyetin ilan ediliş tarihi 11 Kasım 1918'dir. Cumhurbaşkanı Andrzej Duda, 6 Ağustos 2015'te göreve gelmiştir.

Devlet Sarayı, Varşova
10 Nisan 2010'da Polonya Cumhurbaşkanı Lech Kaczyński ve beraberindeki heyeti taşıyan Tu-154M tipi uçak aşırı sisli havada iniş yapmaya çalışırken düşmüş ve kurtulan olmamıştır. Polonya Başbakanı Donald Tusk, Devlet Başkanı Lech Kaczynski'yi taşıyan uçağın Rusya'da düşmesinin, "Polonya'nın savaş sonrası tarihinin en trajik olayı olduğunu" söylemiştir.
Düşen uçaktaki Polonya heyetinde Kaczynkski ile eşi Maria'nın yanı sıra Genelkurmay Başkanı Franciszek Gagor, Merkez Bankası Başkanı Slawir Skrzypek, Dışişleri Bakan Yardımcısı Andrej Kremer, Polonya'nın sürgündeki son Devlet Başkanı Ryszard Kaczorowski, Ulusal Güvenlik Bölümü Başkanı Aleksander Szczyglo, Devlet Başkan Yardımcıları Pawel Wypch ile Mariusz Handzlik, Parlamento Başkan Yardımcısı Jerzego Szmajdzinski gibi üst düzey devlet görevlileri yer alıyordu.

Sözleri J. Wybicki tarafından yazılıp M. Oginski tarafından bestelenmiş olan "Dabrowski'nin Mazurkası", "Jeszcze Polska nie zginela" (Polonya Daha Ölmedi) marşı, Polonya'nın ulusal marşıdır. Ulusal simgesi Beyaz Kartal'dır. Ulusal rengi kırmızı ve beyazdır. Polonya'nın bir sloganı "Polonya Aile Cumhuriyeti"dir.

### Voyvodalıkları

1 Ocak 1999 tarihinde yapılan idari reformla, daha önce 49 idari bölgeye ayrılmış Polonya, bu sayıyı 16 idari bölgeye düşürmüştür. Bu iller Wroclaw, Bydgoszcz/Toruń, Łódź, Lublin, Gorzów Wielkopolski/Zielona Góra, Kraków, Varşova, Opole, Rzeszów, Białystok, Gdańsk, Katowice, Kielce, Olsztyn, Poznań ve Szczecin'dir.

 Pomeranya
Batı
Pomeranya
Varmiya-
Mazurya
Podlakya
Mazovya
Kuyavya-
Pomeranya
Büyük
Polonya
Lubusz
Aşağı
Silezya
Łódź
Opole
Lublin
Küçük
Polonya
Alt
Karpatya
Świętokrzyskie
Silezya*Kaliningrad
(Rusya)*
*Litvanya*
*Belarus*
*Ukrayna*
*Slovakya*
*Çekya*
*Almanya**Baltık Denizi*

| Adı | Merkez |
| --- | --- |
|  Aşağı Silezya | Wrocław |
|  Kuyavya-Pomeranya | Bydgoszcz, Toruń |
|  Lublin | Lublin |
|  Lubusz | Gorzów Wielkopolski, Zielona Góra |
|  Łódź | Łódź |
|  Küçük Polonya | Kraków |
|  Mazovya | Varşova |
|  Opole | Opole |
|  Alt Karpatya | Rzeszów |
|  Podlakya | Białystok |
|  Pomeranya | Gdańsk |
|  Silezya | Katowice |
|  Świętokrzyskie | Kielce |
|  Varmiya-Mazurya | Olsztyn |
|  Büyük Polonya | Poznań |
|  Batı Pomeranya | Szczecin |

## Ekonomi

Gdynia

|

---

Ekonomik göstergeler |
| --- |
| GSYİH (SAGP) | 1.599 trilyon $ (2022) |  |
| Nominal GSYİH | 716 milyar $ (2022) |  |
| Reel GSYİH büyümesi | %4,5 (2019) |  |
| TÜFE enflasyon | %2,2 (2019) |  |
| Çalışan sayısının nüfusa oranı | %55 (2019) |  |
| İşsizlik | %2,9 (2021) |  |
| Toplam kamu borcu | 274 milyar $ (2019) |  |

1990'ların başından beri istikrarlı bir ekonomik liberalizasyon politikası izleyen Polonya, geçiş süreci ekonomileri arasında bir başarı örneği olarak öne çıkmaktadır.

Yeni Teknolojilerin Merkezi, Varşova
Devletin sahibi olduğu küçük ve orta ölçekli işletmelerin özelleştirilmesi, yeni firma'ların kuruluşunu düzenleyen liberal bir yasanın kabul edilmesi özel sektörün gelişimini teşvik etse de, süregelen yolsuzluklara ilaveten yasal ve bürokratik engellerin bulunması özel sektörün daha da gelişmesini baltalamaktadır.
Tarım sektörü, işçi fazlası, verimsiz küçük tarlalar ve yatırım eksikliği nedeniyle gelişememektedir.
Kömür, çelik, demiryolları ve enerji gibi "hassas sektörlerin" yeniden yapılandırılması ve özelleştirilmesi süreci başlatılsa da bu süreç yavaş işlemektedir.
Sağlık, eğitim, emeklilik sistemi ve devlet yönetiminde yapılan reformlar devlet bütçesine beklenenden daha fazla yük getirmiştir.

Kamu maliyesinin gelişimi kamu iktisadi teşekküllerinden kaynaklanan kayıpların azaltılmasına, kayıt dışı ekonominin kayıt altına alınmasına ve vergi reformu gerçekleştirilmesine bağlı gözükmektedir. Polonya Hükûmeti, 2004 yılında kamu harcamalarını 2007 yılına kadar yaklaşık olarak 17 milyar Amerikan doları azaltmaya yönelik bir ekonomik paket yürürlüğe koymuştur.

Polonya 2004 yılı Mayıs ayında Avrupa Birliği'ne (AB) üye olmuştur. 2004 yılında Polonya'nın Avrupa Birliği ülkelerine olan ihracatında yaşanan artış ülkenin büyümesine katkıda bulunmuştur. Polonya 2006 yılına kadar AB fonlarından yaklaşık olarak 13.5 milyar ABD Doları katkı sağlayacaktır.

Polonya ekonomisi ve Gayri Safi Yurtiçi Hasıla (GSYİH) halen nominal standartlar açısından Avrupa Birliği'nde altıncı en büyüğü ve satın alma gücü paritesi açısından beşinci en büyüğüdür. Aynı zamanda Birlik içinde en hızlı büyüyenlerden biridir. İstihdam edilen nüfusun yaklaşık %60'ı ekonominin üçüncül hizmet sektörü'nde, %30'u sanayi ve imalat sektöründe ve geri kalan %10'u tarım sektöründedir. Polonya AB'nin tek pazar üyesi olmasına rağmen, ülke Euro'yu yasal ödeme aracı olarak benimsemedi ve kendi para birimini– Polonya zlotisi (zł, PLN) korur.

Polonya, bölgedeki en büyük 500 şirketin yaklaşık yüzde 40'ının (gelirlere göre) yanı sıra yüksek küreselleşme oranı ile Orta Avrupa'da bölgesel ekonomik liderdir. Ülkenin en büyük firmaları, Varşova Menkul Kıymetler Borsası'nda işlem gören WIG20 ve WIG30 endeksleri'ni oluşturur. Polonya Ulusal Bankası tarafından yapılan raporlara göre, Polonya'nın doğrudan yabancı yatırımlarının değeri 2014 sonunda yaklaşık 300 milyar PLN'ye ulaştı. Merkezi İstatistik Ofisi, 2014 yılında 3,194 yabancı kuruluşta hissesi olan 1,437 Polonyalı şirket olduğunu tahmin etmektedir.

Güçlü bir iç pazarı, düşük özel borcu, düşük işsizlik oranı, esnek para birimi ve tek bir ihracat sektörüne bağımlı olmayan Polonya, 2008 durgunluğu'ndan kurtulan tek Avrupa ekonomisidir. Ülke, dünyadaki mal ve hizmet 20. en büyük ihracatçı'dır ve en başarılı ihracatı makine, mobilya, gıda ürünleri, giyim, ayakkabı, kozmetik ve video oyunlarını içerir. Mal ve hizmet ihracatı, 2020 itibarıyla GSYİH'nın yaklaşık %56'sı değerindedir. Polonya'nın en büyük ticaret ortakları Almanya, Çek Cumhuriyeti, Birleşik Krallık, Fransa ve İtalya'dır. Eylül 2018'de işsizlik oranı, Avrupa Birliği'ndeki en düşük oranlardan biri olan %5,7 olarak tahmin edildi. 2019'da Polonya, 26 yaşın altındaki işçileri gelir vergisi'nden muaf tutan bir yasa çıkardı.

Varşova Menkul Kıymetler Borsası, Doğu-Orta Avrupa'daki piyasa değeri bakımından en büyük borsadır.
### Sanayi ve Enerji

PESA Dart - *PS PESA Bydgoszcz SA*
Polonya yeraltı kaynakları zengin bir ülkedir. Yukarı ve Aşağı Silezya'da taşkömürü çıkartılır. Güneydoğuda kükürt, Katowice'de çinko ve kurşun yatakları vardır. Ayrıca linyit, kayatuzu, doğal gaz ve bakır elde edilir. Petrol ve demir gereksinimini büyük ölçüde dış ülkelerden sağlayan Polonya gelişkin bir sanayi ülkesidir.

Demir-çelik, makine, ulaşım araçları, kimyasal maddeler, pamuklu dokuma, kâğıt, metal ürünler ve elektrikli ev aygıtları üretilir.
Ormanlardan elde edilen yumuşak odunlu kereste dış ülkelere ihraç edilir.
Gdansk'ta gemi yapım ve onarım tesisleri vardır.

### Tarım

Topraklarının yarıya yakını ekime elverişli olan Polonya'da patates, şekerpancarı, çavdar, buğday, arpa üretilir; domuz ve sığır yetiştirilir.
Balıkçılık da ülke ekonomisine büyük katkı sağlar.

### Ulaşım

Wrocław tren istasyonu'nda PKP Intercity Pendolino
Polonya'da sanayi bölgelerine ve limanlara ulaşan demiryolları özellikle yük taşımacılığında önemlidir.
Varşova, karayolu ağının merkezidir.

Oder Irmağı'ndan suyolu taşımacılığında yararlanılır. Başlıca limanları Szczecin, Świnoujście, Gdynia ve Gdansk'tır. Uluslararası hava seferleri Varşova Havalimanı'ndan yapılır.

## Demografi

### Şehirler

### Din

Licheń Stary - Polonya'nın en büyük kilisesi
Polonya Avrupa'nın en dindar ülkesidir. Katolik olduğunu söyleyenler %70'e, düzenli olarak kiliseye gittiğini beyan edenler %80'e ulaşmaktadır. Dini inancı olanlar arasından 4 grup saptanabilir niteliktedir.

1. Polonyalıların %15'i çok dindar olup, her gün ibadet ederler.
2. % 35-55'i, Tanrı'ya inanırlar ve dua ederler ancak kiliselere sıklıkla gitmezler.
3. % 20-25'i, Tanrı'ya inanıp kiliseye çok ender giderler. Kiliseyi eleştirirler.
4. % 20-30'u, Tanrı'ya inanırlar ancak ibadet etmezler.

Częstochowa - manastır
Bohoniki Camii
Polonya Meclisi (Sejm) başkan kürsüsünün arkasında Haç vardır. Anayasa'da ilgili her bölümde Katolikliğe atıf vardır. Bu anlamda, Katoliklik devletin resmî dini olarak kabul edilmektedir de denebilir. Kilise; devlet, siyaset ve toplum hayatında gerektiğinde kullandığı ciddi bir nüfuza sahiptir. Bazı katolik papaz ve din grupları, siyasete açıkça girmekte ve bugünkü koalisyon iktidarının bazı partilerini desteklemektedir. Bugün Polonya'da hiçbir kişi ya da resmî veya özel kurumun, Katolikliği açıkça reddetmesi ya da eleştirmesinin düşünülmesi imkânsızdır. Kilise ile açıkça ters düşen bir partinin siyasi yaşamda yer sahibi olması neredeyse imkânsızdır. Papa II. Jean Paul'e incitici eleştiriler yönelten bir gazeteci, mahkeme tarafından suçlu bulunmuştur. Resmî kurumların devlet ile kilise ilişkisini, 1989 yılı yasaları düzenlemektedir. Söz konusu yasalar, inanç özgürlüğünü garanti altına almakta, Roma Katolik Kilisesi'nin radyo ve televizyon programları yapmasına, ayrıca okul, hastane ve tarihi değeri olan binaları işletmesine izin vermektedir. Lublin Katolik Üniversitesi ve Varşova İlahiyat Akademisi dışında birçok üniversite ve eğitim kurumunda ilahiyat bölümleri vardır. 28 Temmuz 1993 tarihinde hükûmet, Başpiskoposluk ile aralarındaki karşılıklı ilişkileri düzenleyen bir Konkordato imzalamış, söz konusu anlaşma üzerinde 5 yıl görüşmeler yapıldıktan sonra Parlamento tarafından yasallaştırılmıştır. Varşova Başpiskoposu, aynı zamanda Polonya Başpiskoposu'dur ki, 1981'den bu yana bu görevi Kardinal Józef Glemp üstlenmektedir. Dini başkent Gniezno'dur ve bu kentin piskoposu doğrudan, başpiskopos ûnvanı alır. 1978 yılının Ekim ayında, Krakow Piskoposu kardinal Karol Wojtyła (Karol Voytıua), II. Jean Paul (ikinci Jan Pol) adı ile 'Papa' seçilmiştir. Wojtyła, yani II. Jean Paul 2005 yılında yaşlılık nedeniyle ölmüştür.

Polonya'da 5.000 kadar Müslüman Tatar yaşamaktadır. 1989 yılından itibaren, yeni Müslüman göçmenler ülkeye yerleşmiştir.

## Kültür

Ulusal Tiyatro, Varşova
Adam Mickiewicz, Jan Kochanowski, Witold Gombrowicz, Stanisław Lem, Bruno Schulz, Stanisław Ignacy Witkiewicz, Jan Polkowski, Adam Zagajewski, Julian Kornhauser, Ewa Lipska ve Rafal Wojaczek gibi tanınmış yazarları vardır. Ayrıca, Henryk Sienkiewicz, Władysław Reymont, Czesław Miłosz, Wisława Szymborska ve Olga Tokarczuk Nobel Ödülü alan edebiyatçılarıdır.

Polonya'da bulunan Galeria Sztuki w Legnicy Galeria Bielak Galeria Yes Galeria Milano Galeria Srebra Pod Przepiórczym Koszem ve diğer galeriler bu modern sanatçıları takdim edip ve eserlerini satışa sunmaktadır.

Polonya'daki dünyaca tanınmış sinema yönetmenleri Roman Polanski ve Krzysztof Kieślowski'dir.

Polonya mutfağı birden çok kültürden etkilenmiş farklı tatları bir araya getirerek kendine has bir yemek kültürü oluşturmuştur. Özellikle patates bu kültürde geniş bir yer kaplıyor. Bazen baharatlı bazen de tatlı yapılan bir mantı çeşidi olan Pierogi ve değişik çorbalarından biri olan Zurek Polonya'ya kültürüne özgü yemeklerdir.

## Resimler

* Varşova (1939)
* Varşova (1945)
* Varşova
* Varşova Üniversitesi
* Varşova Maliye Merkezi
* Kraków
* Vistül, Kraków
* Vroslav
* Szczecin
* Łódź
* Oder Niegocin, Giżycko
* Ostróda
* Białystok
* Torun
* Bielsko-Biała
* Lublin
* Katowice
* Opole
* Karpatlar
* Poznan
* Malbork Kalesi
* Cieszyn
* Gdansk
* Auschwitz Toplama Kampı

## Ayrıca bakınız

* Polonya pasaportu
* Polonya'daki havaalanları listesi
* Polonya millî futbol takımı
* Ekstraklasa, Polonya futbol liglerinin en üst seviyesidir

## Konuyla ilgili yayınlar

* Temel Britannica Ansiklopedisi, Mayıs 1993, ISBN 975-7760-02-01
* Lehistan'dan Bugünkü Polonya'ya, Ankara 2003.
* Polish Literature of the 1990s, Zofia Beszczynska, Cracow 1999, ISBN 83-911509-6-8
* The Orbit of Discourse, Piotr Luszczykiewicz, Cracow 1999, ISBN 83-88292-25-0

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

Wikimedia Commons'ta Polonya ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

* Commonwealth of Diverse Cultures: Poland's Heritage24 Haziran 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
* Polonya'dan Canlı Kamera Görüntüleri