# Yenisey

| Yenisey Nehri |
| --- |
|  Nehrin Tuva Cumhuriyeti'nin Kızıl şehri civarında bulunan Piy-Hem ve Kaa-Hem kolları |
| Konum |
| **Ülke(ler)** | Arktik Okyanusu, |
| Genel bilgiler |
| **Kaynak** | Moğolistan |
| **Uzunluk** | 5,539 km |
| **Havza alanı** | 2.580.000 km² |
| **Debi** | 19,600 m³/s |

Yenisey akarsuyunun havzası ve Baykal gölü
**Yenisey Nehri** (Eski Türk dili: (𐰚𐰢) Kem,Tuvaca: Улуг-Хем, *Uluğ-Hem*; Hakasça: Ким суг, *Kim sug*, Rusça: Енисе́й, *Yeniséy*; Moğolca: Енисей мөрөн, *Yenisey mörön*; Kırgızca: Энесай, (Ene-say - Ana Nehir), Buryatça: Горлог мүрэн, *Gorlog müren*) Arktik Okyanusu'na boşalan en büyük nehir sistemidir. Angara (Ангара) ve Selenga kolları ile birlikte dünyanın en uzun beşinci akarsuyu olma özelliğini taşır.

## Coğrafya

Moğolistan'ın dağlarından doğarak Sibirya'nın çok büyük bir alanını sulayıp Kuzey Buz Denizi tarafındaki Kara Denizi'ne sularını boşaltır.

### Kolları

Yenisey akarsuyunun en önemli kolları solda Hemçik, Kantegir, Abakan, Kem, Kas, Sım, Dubçes, Yeloguy, Turuhan, Küçük Heta, Ulu Heta, Graznuha; sağda Us, Kebej, Tuba, Sıda, Sisim, Mana, Kan, Angara, Ulu Pit, Taşlık Tungus (Dulgu Katennğa), Bahta, Aşağı Tunguz, Küreyka, Hantayka, Dudinka'dır.

Yenisey'in en önemli iki kolu Angara ve Aşağı Tungus akarsularıdır. Yenisey'e 500 kadar akarsu katılmakta olup toplam uzunluk 300.000 kilometreden fazladır.

## Etimoloji

Yenisey kelimesinin Türki veya Tunguz dilleri kökenli olduğu düşünülmektedir. Bir teori Yenisey kelimesinin Eski Kırgız Türkçesinde bulunan *"ene-say"* kelimesinden türediğini ve *"ene"* kısmının ana, esas veya temel manasına gelirken *"say"* ekinin de nehir yatağı, vadi manalarına geldiğini savunmaktadır. Bir başka teori ise nehrin isminin Tunguz dil ailesine ait Evenki dilinde bulunan ve "büyük su" manasına gelen "*Ionəssi"* kökünden türetilmiş olabileceğini savunur. Tuvalar da akarsuya benzer biçimde "büyük akarsu" anlamına gelen Ulug-hem demektedirler.
Nehir Türkler açısından tarihî önem de teşkil eder, birçok Türk ve Moğol devleti bu nehrin kenarlarında kurulmuştur. Türk soylu Tuva Cumhuriyetinin başkenti Kızıl şehri Yenisey akarsuyu kenarında kuruludur.

## Literatürde geçtiği yerler

Orhun Yazıtları'ndan Bilge Kağan Yazıtı'nda Yenisey akarsuyu veya onun kollarından birinin adı *Kem* (𐰚𐰢) akarsuyu olarak geçmektedir. Türk dünyasının en ünlü yazarı Cengiz Aytmatov'un eserlerinde Yenisey sıkça geçer. Beyaz Gemi adlı romanında bilhassa Yenisey dolayındaki Eski Türk kabilelerinden bahseder.

## Ulaşım

Yenisey akarsuyu üzerinde gemiler yolcu taşımaktadırlar. Tuva Cumhuriyeti'nde başkent Kızıl şehrinden tabiat turizmi için Toju'ya Yenisey akarsuyu üzerinden gemilerle gidilmektedir.

## Çevre kirliliği

1950'lerde Krasnoyarsk-26'da madencilik ve kimya fabrikasının inşa edildikten sonra, silah sınıfı plütonyum (plütonyum-239) üretmek için iki doğrudan akışlı nükleer reaktör devreye alındı. Reaktörler doğrudan akışlı soğutmaya sahipti, yani reaktörün su alımı ve soğutulmasından sonra, arıtma yapılmayan su Yenisey'e geri boşaltıldı ve bu da Yenisey'in radyasyon kirlenmesine yol açtı.

## Ayrıca bakınız

* Yenisey Yazıtları
* Talas-Yenisey Yazıtları

## Yenisey havzası foto-galeri

* Uydudan Yenisey akarsuyu Ob akarsuyu ile birlikte, Kuzey Buz Denizi'ndeki Kara deniz'e dökülürken
* Yenisey'in büyük kolları Piy-Hem ve Kaa-Hem akarsularının birleşişi
* Sayan-Şüşen barajı tarafında biyosferik park
* Krasnoyarsk'ta bulunan ve nehirden geçen Vinogradovsky köprüsü
* Yenisey havzası
* Minusinsk ve Abakan arası Brat köprüsü
* Asya'nın Ortası yeni obeliski, Tuva

## Dipnotlar

## Dış bağlantılar

Wikimedia Commons'ta Yenisey ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

Vikikaynak has the text of the 1911 *Encyclopædia Britannica* article Yenisei.

* Yenisey akarsuyu havzası harita ve bilgileri
* Bratsk Barajı ve Angara akarsuyu fotoğrafları 4 Şubat 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Sayano-Shushenskaya Barajı
* Krasnoyarsk Barajı28 Mayıs 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Yenisey Doğa Fotoğrafları (Krasnoyarsk bölgesi)