Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ukraynaca

Vikipedi
Özgür Ansiklopedi Vikipedi'nin  Ukraynaca (uk) sürümü

| Ukraynaca |
| --- |
| Ukraince |
| українська мова |
|  |
| Telaffuz | Ukraynaca telaffuz: [ʊkrɐˈjinʲsʲkɐ ˈmɔʋɐ] |
| Bölge | Doğu Avrupa |
| Etnisite | Ukraynalılar |
| Konuşan sayısı | 36.028.490  (2001) |
| Dil ailesi | Hint-Avrupa dilleri
* Baltık-Slav dilleri
	+ Slav dilleri
		- Doğu Slav dilleri
			* **Ukraynaca**
 |
| Önceki formlar | Eski Doğu Slavca
* **Ukraynaca**
 |
| Yazı sistemi | Kiril alfabesi |
| Resmî durumu |
| Resmî dil |  Ukrayna  Polonya (tanınan)  Kırım Cumhuriyeti  Sivastopol *Transdinyester* |
| Tanınmış azınlık dili |  Belarus  Bosna-Hersek  Hırvatistan  Çekya  Macaristan  Moldova  Polonya  Romanya  Sırbistan  Slovakya |
| Dil kodları |
| ISO 639-1 | uk |
| ISO 639-2 | ukr |
| ISO 639-3 | ukr |
| 20. yüzyılın başlarında Ukraynacanın konuşulduğu yerler. |

Ukraynaca konuşan biri. (Wikimania 2019, Stockholm)
**Ukraynaca** (Ukraynaca: **украї́нська мо́ва**, *ukrayinska mova*), Doğu Slav dillerine ait bir dil. Ukrayna'nın resmî dilidir. Türkçede bu dilin adı için *Ukrain*/*Ukrayn* millet adından hareketle **Ukraince** veya **Ukraynca** kullanımı da vardır.

Ukraynaca Kiril alfabesi ile yazılır. Rusça, Lehçe, Slovakça gibi yakın akrabası olan Slav dilleriyle ortak kelime haznesi geniştir.

Tarihsel dilbilimciler, Ukrayna dilinin kökenini Orta Çağ'dan kalma Kiev Knezliğinin Eski Doğu Slavcasına kadar izler. Kiev Knezliğinin dağılmasından sonra dil, Rutence adı verilen bir forma dönüştü. Rutence ile birlikte, modern Ukrayna topraklarında, Kilise Slavcası'nın Kiev versiyonu ayin törenlerinde de kullanıldı. Ukraynaca, Kazak Hetmanlığı'nin kurulmasıyla ilişkili olarak 17. yüzyılın sonlarından beri yaygın olarak kullanılmaktadır. 1804'ten Rus Devrimi'ne kadar, Ukrayna dili, Ukrayna'nın büyük bölümünün (Orta, Doğu ve Güney) bulunduğu Rus İmparatorluğu'ndaki okullarda yasaklandı. Dilin hiçbir zaman yasaklanmadığı Batı Ukrayna'da türkülerde (gezgin müzisyenler) ve önde gelen yazarlar arasında her zaman yeterli bir temelde korunmuştur.

## Ukrayna alfabesi

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а - A a | Б б - B b | В в - V v | Г г - G g (Hırıltılı H gibi okunduğundan H harfi olarak da bilinir) | Ґ ґ - G g | Д д - D d | Е е - E e | Є є - Ye ye | Ж ж - J j (Zh zh) | З з - Z z | И и - I ı |
| І і - İ i | Ї ї - Yi, yi | Й й - Y y | К к - K k | Л л - L l | М м - M m | Н н - N n | О о - O o | П п - P p | Р р - R r | С с - S s |
| Т т - T t | У у - U u | Ф ф - F f | Х х - H h (Kh kh) | Ц ц - Ts ts | Ч ч - Ç ç | Ш ш - Ş ş | Щ щ - Şç şç | Ю ю - Yu yu | Я я — Ya ya | Ь ь — Yumuşatma işareti |

## Kaynakça
# Çernihiv Oblastı

| Çernihiv/Çernigov Oblastı Чернігівська область |
| --- |
| Oblast |
|  Bayrak Arma
 |
| Takma ad: Чернігівщина (Chernihivshchyna) |
|  |
| Ülke |  Ukrayna |
| Kuruluş | 15 Ekim 1932 |
| Yönetim merkezi | Çernihiv |
| İdare |
|  • Vali | Vyaçeslav Çaus |
|  • Başkan | İgor Vdovenko |
| Yüzölçümü |
|  • Toplam | 31,865 km² |
| Nüfus (2021) |
|  • Toplam | 976.701 |
| Zaman dilimi | UTC+02.00 (DAS) |
|  • Yaz (YSU) | UTC+03.00 (DAYS) |
| Posta kodu | 14-17xxx |
| Alan kodu | +380 46 |
| ISO 3166 kodu | UA-74 |
| Plaka kodu | СВ |
| Rayon sayısı | 22 |
| Şehir sayısı | 44 |
| Köy sayısı | 1494 |
| **Resmî site** chernigivstat.gov.ua chor.gov.ua |

**Çernigov Oblastı** (Ukraynaca: Чернігівська область / *Çernihivska oblast*), Ukrayna'da yönetim birimidir (oblast). Desna Nehri havzasında bulunan bir ovada yer almaktadır. Yönetim merkezi Çernihiv kentidir.

## Kaynakça

 Wikimedia Commons'ta **Çernihiv Oblastı** ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur.
# Jeodinamik

**Jeodinamik** jeofizik biliminin Yeryüzü dinamiği ile ilgilenen bir alt dalıdır. Manto konveksiyonunun levha hareketlerine ve deniz tabanının yayılmasına, dağ oluşumu, volkanlar, depremler ve fay oluşumu gibi jeolojik fenomenlere nasıl yol açtığını anlayabilmek üzere fizik, kimya ve matematik bilimlerinden faydalanmaktadır. Manyetik alanların, yerçekiminin ve sismik dalgaların ölçümüyle birlikte kaya mineralojisi ve bunların izotop jeokimyası gibi konularla da ilgilenir. Jeodinamik biliminin metotlarından diğer gezegenlerin keşfi için de faydalanılmaktadır.

## Genel bakış

Jeodinamik uzmanları genellikle; Yeryüzü litosferi, manto ve yerçekirdeği evrimini anlayabilmek üzere oluşturulan bilgisayar simülasyonları boyunca jeodetik GPS, İnSAR ve sismoloji verilerinden faydalanmaktadırlar.

Jeodinamikçilerin çalışmaları aşağıdaki konularla da ilgili olabilmektedir:

* Jeolojik maddelerin kırılgan deformasyonu ve yumuşaklık deformasyonlarının modellenmesi.
* Kıtasal yayılma kalıplarının ve kıtaların ve süperkıtaların çöküşlerinin tahmin edilmesi.
* Yüzey deformasyonu ve buz örtüleri ve buzul sonrası geri kazanımdan ortaya çıkan gevşeme ve manto yarı sıvılılığı (velocity) ile ilgili varsayımların oluşturulması.
* Plaka tektoniğinin ardındaki ortaya çıkarıcı mekanizmaların bulunması ve anlaşılması.

## Fiziksel kavramlar

Jeodinamik uzmanlarının birçoğu, kayaçların strese yanıt olarak deformasyon durumu ile ilgilenirler. Stres, her bir kaya parçasına uygulanan her bir birim alan başına ortalama kuvvet olarak tanımlanmaktadır. Deformasyon gerginlik olarak ölçülebilmektedir. Deformasyon esnekliktense gerilme yani stres ortadan kalktığında kaya eski biçimine tekrar dönebilir. Elastik kütlelerde gerginlik (strain) ile gerilme (stres) doğru orantılıdır.

## Dış bağlantılar

* Geological Survey of Canada - Geodynamics Program
* Geodynamics Homepage - JPL/NASA
* NASA Planetary geodynamics8 Kasım 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Los Alamos National Laboratory–Geodynamics & National Security
* Computational Infrastructure for Geodynamics17 Mayıs 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

## Kaynakça
# Geoit

Metrelerle geoidin kıvrımları, yeryüzünün idealize şeklinden jeoidin sapması. EGM96 jeoidi ve WGS84 referans elipsoidi arasındaki fark (Kırmızı alanlar idealize elipsoid üzerindedir; mavi alanlar altındadır.).
Yerkürenin kütleçekim ve merkezkaç kuvvetlerinin etkisi altında aldığı şekildir. "'Jeoit'" adı verilen bu yüzey, karaların altından da ilerlerdiği varsayılan durgun okyanus suları ile temsil edilir. Jeoit haritalardaki topoğrafik yüksekliklerin başlangıcını oluşturur.

Jeoidin uzaydaki yeri ortalama yer elipsoidi (örneğin WGS84) referans alınarak tanımlanır. Elipsoidin yüzey normalleri boyunca ölçülen jeoit yüzeyinin yükseklikleri yaklaşık -110 m ile +85 m arasında değişir.
# Referans elipsoid

Dünya'nın şeklinin basitleştirilmiş matematiksel modeli olup haritacılık, GPS ve jeodezik hesaplamalar için kullanılır.
Jeodezide **referans elipsoid**, ilgili bölgede jeoide yüzey bakımından en uyumlu elipsoittir. Dünya'nın veya başka bir gezegensel cismin daha doğru, kusurlu şekli olan jeoide yaklaşan, mükemmel, pürüzsüz ve değiştirilmemiş bir kürenin aksine, dalgalanmaları hesaba katan matematiksel olarak tanımlanmış bir yüzeydir. İç mekanın bileşimi ve yoğunluğundaki değişiklikler nedeniyle cisimlerin yerçekiminin yanı sıra, bu büyük nesnelerin dönüşünden kaynaklanan merkezkaç kuvvetinin (dönen gezegen cisimleri için) neden olduğu müteakip düzleşmeyi hesaba katar. Göreceli basitlikleri nedeniyle referans elipsoidleri, jeodezik ağ hesaplamalarının gerçekleştirildiği ve enlem, boylam ve yükseklik gibi nokta koordinatlarının tanımlandığı tercih edilen bir yüzey olarak kullanılır.

Standardizasyon ve coğrafi uygulamalar bağlamında, jeodezik referans elipsoidi, mekansal referans sistemi veya jeodezik veri tanımları tarafından temel olarak kullanılan matematiksel modeldir.

## Dış bağlantılar

* Coordinate System Index10 Ocak 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Geographic coordinate system
* Coordinate systems and transformations27 Şubat 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (SPENVIS help page)
* Coordinate Systems, Frames and Datums
# Hint Bölgesel Uydu Konumlandırma Sistemi

|  |  |
| --- | --- |
| Menşei Ülke | Hindistan |
| İşletici(ler) | ISRO |
| Türü | Askeri, ticari |
| Durumu | İşletimde (bölgesel) |
| Kapsama alanı | Bölgesel (sınırlardan 1.500 km'ye kadar) |
| Hassasiyet | 10 m (halka açık) 0.1 m (şifrelenmiş) |
| Toplam uydu sayısı | 7 |
| Yörüngedeki uydular | 6 (1 kullanım fazlası) |
| İlk fırlatma | 1 Temmuz 2013 |
| Son fırlatma | 31 Ağustos 2017 IST 19:00 |
| Toplam fırlamalar | 8 (1 başarısız) |
| Düzen(ler) | HEO |
| Yörünge yüksekliği | 36,000 km (22,000 mi) |
| Maliyeti | 212 milyon |

**Hint Bölgesel Uydu Konumlandırma Sistemi** (Hintçe:  भारतीय क्षेत्रीय नौवहन उपग्रह प्रणाली) Hindistan Uzay Araştırmaları Örgütü (ISRO) tarafından geliştirilen bir özerk bölge uydu konumlandırma sistemidir. Hindistan hükûmetinin tam kontrolü altında olacaktır. IRNSS yetkili kullanıcılar (askeri) için şifreli Standart Konumlandırma Hizmeti ve sivil kullanıma açık Kısıtlı Hizmet gibi iki hizmet, sağlayacaktır.

## Geliştirme

Proje kapsamında, ISRO 28 Mayıs 2013 tarihinde Karnataka Bangalore yakınlarındaki Byalalu de ISRO Derin Uzay Ağı (DSN - Deep Space Network) kampüsü içerisinde yeni bir uydu konumlandırma merkezi açtı. Ülke genelinde bulunan 21 istasyon ağı konumlandırma sinyalinin yörüngedeki uydulardan belirlenmesi ve izlenmesi için veri sağlayacaktır.

Tam Hint kontrolünün hedefi, uzay bölümü ile belirtilmiştir, Yer bölümü ve kullanıcı alıcıları tüm Hindistan'da inşa edilmektedir. Düşük enlemlerde konumu düşük eğimli uydular ile kapsamayı kolaylaştırır. Üç uydu Hint Okyanusu üzerinde yörüngede olacaktır. Füze hedeflemesi uydu takımı için önemli bir askeri uygulama olabilir.

## Zaman çerçevesi

2010 yılının Nisan ayında, Hindistan tarafından 2011 yılı sonuna kadar uydu sisteminin başlatılması planladığı bildirildi. 2015 yılına kadar IRNSS işlevsel hale getirilecektir. Hindistan sistemi desteklemek için uzaya 3 yeni uydu fırlattı.

Önek ile yedi uydu "IRNSS-1" uzay bölümünü teşkil edecektir. 1 Temmuz 2013 tarihinde, IRNSS-1A, IRNSS uydu takımının yedi uyduluk birinci aşamasını teşkil edecektir.

## Kaynakça
# İngiliz grid referans sistemi

İngiliz grid referanslı bir harita.
**İngiliz grid referans sistemi** (İngilizce: Ordnance Survey National Grid ya da İngilizce: British National Grid), askerî haritalarda kullanılmak üzere Birleşik Krallık Haritalama Dairesi tarafından dörtgen koordinatlar olarak tasarlanmış veya uyarlanmış sistem. İngiliz grid sistemine uygun kuşaklar, bölgeler ve birçok grid için küresel plan dahilinde bulunmamaktadır. Bu sebeple günümüzde Evrensel Enlem Merkatörü koordinat sistemi kullanılmaktadır.

## Ayrıca bakınız

* Dünya Jeodezik Sistemi
* Amerikan grid referans sistemi
* İrlanda grid referans sistemi
# Uluslararası Yersel Referans Sistemi

**Uluslararası Yersel Referans Sistemi** (İngilizce: *International Terrestrial Reference System* - ITRS) Dünya'nın yüzeyinde veya yakınında ölçümler ile kullanımda uygun referans çerçeveleri oluşturmak için prosedürler açıklamadır. Bu çok daha fazla fiziksel bir ölçüttür, bu standardın bir gerçekleşme oluşturmak için prosedürlerin bir dizisi olarak tarif edilebilirliği aynı şekilde yapılır. ITRS ölçümü SI sistemi kullanılarak koordinat bir yermerkezli sistemini tanımlar.

Uluslararası Yersel Referans Çerçevesi (ITRF) ITRS'nin hayata geçirilmesidir. Yeni ITRF çözümleri birkaç yılda üretilen, en son matematiksel ve ölçme teknikleri kullanarak mümkün olduğunca kesin ITRS gerçekleştirme girişiminde bulunmaktadır. Deneysel hata, herhangi bir ITRF'ye başka gerçekleştirme ile ilgili çok az farklılık gösterir. Ayrıca, en son WGS84 ve en son ITRF arasındaki fark sadece birkaç santimetredir.

Uygulamalı seyir sistemleri belirli ITRF çözüm başvuruları, genel olarak ya da daha sonra bir ITRF çözümüne başvurulan, kendi koordinat sistemlerinde bulunmaktadır.

Galileo Yersel Referans Çerçevesi (GTRF) Galileo navigasyon sistemi için kullanılır; Şu anda ITRF2005 olarak tanımlanır.

ITRS ve ITRF çözümleri Uluslararası Yer Dönme ve Referans Sistemleri Servisi (IERS) tarafından yapılmaktadır. GTRF Avrupa Uzay Ajansı (ESA) tarafından tanımlanır.

## Ayrıca bakınız

* Jeodezi sistemi
* Uluslararası Göksel Referans Sistemi
* Dünya Jeodezi Sistemi

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* ITRF nedir?4 Aralık 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Karasal referans sistemleri ve çerçeveler 24 Eylül 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (IERS Sözleşmeleri 2010 bölüm 4)
# Evrensel Enlem Merkatörü koordinat sistemi

UTM Silindirik Projeksiyonu
**UTM Projeksiyonu**, Merkatör projeksiyonu kürenin, kendisine ekvatorda teğet olan silindire izdüşümüdür. Gauss-Krüger projeksiyonu ise kürenin, bir başlangıç meridyenine teğet olan silindire izdüşümüdür. Bu nedenle Gauss-Krüger projeksiyonuna Transversal (yatık eksenli/enine)
Mercator Projeksiyonu da denir. UTM ise American Military Services tarafından üretilmiş, TM projeksiyonunu kullanan bir projeksiyondur.

* Projeksiyonda, teğet meridyen boyunca dünya üzerindeki uzunluklar projeksiyondaki uzunluklara eşit olur. Teğet meridyenden uzaklaştıkça deformasyon artar.
* Buna göre dünya, başlangıç meridyenleri 6°'de bir değişen 60 dilime (*zone*) ayrılır ve referans enlemi ekvatordur. Her dilimin enlem genişliği 84° kuzey, 80° güney enlemidir.
* Her dilimin ayrı bir koordinat sistemi vardır. Dilim orta meridyenleri X ekseni, ekvator da Y eksenidir. İkisinin kesişimi başlangıç noktasıdır.
* X değerleri dünyadaki uzunluklarla aynı, Y değerleri ise dünyadakinden biraz büyüktür. Bu farkı azaltmak için X, Y değerleri mo = 0,9996 ile çarpılır.
* Y değeri başlangıç meridyeninin solunda negatif olur. Bundan kurtulmak için Y değerine 500.000 eklenir.
* Bu durumda koordinatlara *Sağa* ve *Yukarı değer* denir. Uzunluk birimi metredir.

## Kaynakça

*
# Rakım

Yerkabuğunun değişik noktalardaki rakımlarını gösteren bir grafik
**Rakım** veya **yükselti**, herhangi bir nesnenin bilinen bir düzeye göre yüksekliğidir. Genellikle bu bilinen düzey, ortalama deniz seviyesidir. En yüksek ve en düşük alanın ortalama metresidir. Aynı yer şekilleri farklı yüksekliklerde yer aldığı gibi farklı yer şekilleri de aynı yüksekliklerde yer alabilir. Ege Bölgesinde yer alan Büyük Menderes Ovasının yükseltisi 50 metre civarında iken, İç Anadolu Bölgesindeki Konya Ovasının yükseltisi 1000 metre, Doğu Anadolu Bölgesindeki Erzurum Ovasının yükseltisi 1800 metre, Elazığ'ın il merkezinin kurulu olduğu Uluova'nın yükseltisi ise 1067 metre civarındadır. Yine Batı Anadolu'daki bazı dağların yüksekliği Doğu Anadolu'daki ovalardan daha azdır. Güneydoğu Anadolu Bölgesinde hidroelektrik enerji potansiyelinin Marmara Bölgesindekinden yüksek olmasında yer şekillerinin farklılığı değil yükselti ortalamalarının farklı olması neden olmuştur. Çünkü her iki bölgede yer şekilleri özellikleri benzerdir. Bu nedenle “yükselti” ile “yer şekilleri” farklı şeylerdir. Dolayısıyla yükselti ile yer şekillerinin etkileri de farklıdır.

Rakım, ABD'de feet, İngiltere'de feet ve metre ve geri kalan yerlerde ise metre ile ölçülür. Rakımın artmasının, basınç ve sıcaklık üzerinde etkileri vardır.

Dağcılıkta üç tür rakım vardır:

* Yüksek rakım = 1.500 m – 3.500 m (5.000 – 11.500 ft)
* Çok yüksek rakım = 3.500 m – 5.500 m (11.500 – 18.000 ft)
* Aşırı rakım = 5.500 m – ve daha yüksek (>18.000 ft)

Herhangi bir il sınırında genellikle o ilin nüfusu ve rakımı tabelada belirtilmektedir.

Kısaca rakımı 100 metre olan bir yer, 100 metre'ye eşittir.

## Ayrıca bakınız

* İrtifâ

## Kaynakça
# Elipsoit

Elipsoit, (*a, b, c*) = (4, 2, 1)
**Elipsoit**, ikinci dereceden bir yüzey olup, herhangi bir düzlemle ara kesitleri elips olmaktadır. Asal eksenler adı verilen birbirine dik üç eksene göre ve bu eksenlerin kesim noktası olan merkeze göre simetrik bir şekil taşır. Orijinde bulunan merkez ve koordinat eksenleri boyunca alınan esas eksenlerine göre elipsoidin denklemi:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
a = b, b = c veya c = a ise yüzeye bir **dönel elipsoit** veya **siferoit** adı verilir. Bu bir elipsi büyük ve küçük ekseni etrafında döndürerek elde edilir. Birinci durumda proleit bir siferoit (*football*), ikinci durumda obleit (oblate) (basık) siferoit ortaya çıkar. a = b = c iken ortaya çıkan yüzey bir küredir.
# Şakul

Bir şakul topuzu
**Şakul** (fonetik: *şa:ku:lü)*, **şakul topuzu** veya **çekül**, genellikle alt kısmında sivri bir uç bulunan, bir ipe asılan ve dikey referans çizgisi olarak kullanılan bir ağırlıktır. Su terazisinin öncüsüdür ve dikey bir veri oluşturmak için kullanılır. Genellikle taş, ahşap veya kurşundan yapılır, ancak diğer metallerden de yapılabilir. Dekorasyon için kullanılıyorsa kemikten veya fildişinden de yapılabilir.

Bu alet, en azından Antik Mısır zamanından beri, inşaatların "düşey" veya dikey olmasını sağlamak için kullanılmıştır. Ayrıca, uzayda bir noktanın yerçekimine göre semtikadem noktasını belirlemek için yer ölçümünde kullanılır.

## Etimoloji

*Cassells' Carpentry and Joinery'*den bir çekül kuralı
*Cassells' Carpentry and Joinery'*den bir çekül gönye
Eğimölçerli çekül
Çekül, Arapça *şāḳul* شاقل “duvarcıların kullandığı ağırlık” sözcüğünden alıntıdır. Türkçede eskiden beri kullanılan *şāḳul* yerine Atatürk'ün bulduğu söylenen sözcüktür.

Şakul, Arapça شاقل “ipe asılı bir ağırlıktan oluşan duvarcı aleti” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Aramice/Süryanice *şāḳūl* שָׁקוּל “ağır” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük de İbranice *şāḳal* שקל “tartmak” fiili ile eş kökenlidir. Hatta İbranice "tartı birimi, para birimi" anlamındaki *şeḳel* de aynı Aramice/İbranice kökten gelir.

## Ayrıca bakınız

* Kütle merkezi
* Yerçekimi yönü
* Zenit

## Dış bağlantılar

Wikimedia Commons'ta Şakul ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

* 60 oz. Plumb Bob
* String Line and Plumb Bob

## Kaynakça