# Alexander von Humboldt

| Alexander von Humboldt |
| --- |
| Joseph Karl Stieler tarafından yapılmış portre (1843) |
| Doğum | 14 Eylül 1769(1769-09-14) Berlin, Prussia, Kutsal Roma İmparatorluğu |
| Ölüm | 6 Mayıs 1859 (89 yaşında) Berlin, Prusya, Alman Konfederasyonu |
| Defin yeri | Schloss Tegel |
| Milliyet | Alman |
| Mezun olduğu okul(lar) | Freiberg School of Mines (diploma, 1792) University of Frankfurt (Oder) University of Göttingen University of Berlin |
| Tanınma nedeni | Biyocoğrafya, *Kosmos* (1845–1862), Humboldt Akıntısı, Jeomanyetik fırtına, Humboldtçu bilim, Berlin Romantizmi |
| Din | Lütercilik |
| Ödüller | Copley Medal (1852) |
|  |
| Kariyeri |
| Dalı | Coğrafya |
| Akademik danışmanları | Markus Herz, Carl Ludwig Willdenow, Abraham Gottlob Werner |
| Önemli öğrencileri | Louis Agassiz |
| Etkilendikleri | F. W. J. Schelling |
| Etkiledikleri | Darwin, Wallace, Thoreau, Whitman, Emerson, Muir, Irving, Ida Laura Pfeiffer, Frederic Edwin Church, Ernst Haeckel, George Perkins Marsh |
|  |
| İmza |
|  |

**Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander** Freiherr **von Humboldt** (14 Eylül 1769, Berlin – 6 Mayıs 1859, Berlin), Prusyalı doğabilimci ve kâşif. Prusyalı bakan, filozof ve dilbilimci Wilhelm von Humboldt'un küçük kardeşi. Humboldt'un botanik coğrafya üzerine yaptığı çalışmalar biyocoğrafya dalının temelini oluşturmuştur.

1799 ile 1804 yılları arasında Güney ve Orta Amerika'ya giden von Humboldt, keşif gezileri sonucunda kıtayı bilimsel açıdan betimleyen ilk bilim insanı olmuştur. 21 yıl boyunca yaptığı gezilerde karşılaştıklarını devasa bir eserde toplamıştır. Atlantik Okyanusu'nun iki kıyısında yer alan kara parçalarının (özellikle Güney Amerika ve Afrika'nın) bir zamanlar birleşik olduğunu ilk öne süren Humboldt olmuştur. Hayatının son dönemlerinde yazdığı *Kosmos* adlı eserinde dünya üzerine bilgi toplayan çeşitli bilim dallarını birleştirmeye çalışmıştır. Humboldt aralarında Joseph-Louis Gay-Lussac, Justus von Liebig, Louis Agassiz ve Matthew Fontaine Maury'nin bulunduğu birçok bilim insanıyla çalışmış ve çalışmaları desteklemiştir.

## Yaşamı ve yolculukları

### Gençliği ve eğitimi

von Humboldt'un Prusya ordusunda binbaşı olan babası Pomeranya'nın önde gelen ailelerinden birine mensuptu ve Yedi Yıl Savaşları'ndaki hizmetleri karşılığında kraliyet nazırlığı göreviyle ödüllendirilmişti. Baron von Hollwede'nin dul eşi Maria Elizabeth von Colomb ile 1766 yılında evlendikten sonra iki oğlu olmuştu. Bunlardan küçük olanı Alexander'dır.

Alexander von Humboldt'un çocukluğu ne sağlık ne de zekâ açısından pek ümit verici geçmemiştir. Yine de kısa sürede kendine özgü özellikleri ortaya çıkmıştır. Bitkileri, kabuklu hayvanların kabuklarını ve böcekleri toplayıp etiketlendirdiği için "küçük eczacı" diye adlandırılmıştır. 1779 yılında babasının beklenmeyen ölümü sonrasında annesinin verdiği yerinde kararlarla eğitimini sürdürmüştür. Politik kariyer için altı ay Frankfurt Üniversitesi'nde finans okudu ve bir yıl sonra 25 Nisan 1789'da Christian Gottlob Heine ve Johann Friedrich Blumenbach'ın verdiği derslerle ünlenen Göttingen Üniversitesi'ne kaydoldu. Çeşitli alanlara duyduğu ilgi ve yeteneği öylesine gelişmişti ki, 1789 yılında bir tatil esnasında Ren Nehri'ne yaptığı bir geziden sonra "*Mineralogische Beobachtungen über einige Basalte am Rhein*" (Ren Nehri'ndeki bazı Bazalt kayalar üzerine mineralojik gözlemler) (Brunswick, 1790) adlı eseri yazdı.

Yolculuklara olan tutkusu, Kaptan James Cook’un ikinci yolculuğunda yanında bulunan, Heyne’in damadı Georg Foster ile Göttingen’de kurduğu arkadaşlıkla iyice pekişti. Artık çalışmaları ve nadir olarak bir arada görülen kişisel yetenekleri olağanüstü bir anlayış ile kendisini bilimsel kâşif olarak hazırlama amacına yönelmişti. Bu düşünceyle Hamburg’ta ticaret ve yabancı diller, Freiberg’te Abraham Gottlob Werner ile coğrafya, Jena’da Justus Christian Loder ile anatomi, Franz Xaver von Zach ve Johann Gottfried Koehler ile astronomi ve bilimsel aletlerin kullanımı konularında eğitimini sürdürdü. Freiberg madenlerindeki bitki örtüsü üzerine yaptığı çalışmalar sonucunda 1793 yılında "*Florae Fribergensis Specimen*" (Fribergen Florasından Örnekler) adlı eserini yayımladı. Luigi Galvani tarafından yeni keşfedilmiş olan kasların tepkiselliği fenomeni üzerine yaptığı uzun süreli deneyler sonucunda 1797 yılında Berlin’de "*Versuche über die gereizte Muskel- und Nervenfaser*" (Kas ve sinir lifleri tepkiselliği üzerine çalışmalar) adlı çalışmasını yayımladı.

Humboldt’un Friedrich Georg Weitsch tarafından 1806 yılında yapılan bir portresi.
### Avrupa’daki yolculukları ve çalışmaları

1794 yılında ünlü Weimar arkadaş grubuna katıldı ve Haziran 1795'te Friedrich Schiller'in *Die Horen* isimli yeni dergisine *Die Lebenskraft, oder der rhodische Genius* adlı felsefi bir alegori yazdı. 1790 yazında Georg Foster ile birlikte kısa süreliğine İngiltere'ye gitti. 1792 ve 1797 yıllarında Viyana'da bulundu. 1795'te İsviçre ve İtalya'da jeoloji ve botanik ile ilgilendiği bir gezi yaptı. Bu sıralarda, 29 Şubat 1792'de Berlin'de maden vergi tayin memuru olarak resmî bir göreve atandı. Devlet için çalıştığı bu görevi yalnızca bilime hizmet etmek için bir çıraklık dönemi gibi görmüş olsa da, sorumluluklarını öyle çarpıcı bir yetenekle yerine getirdi ki kısa sürede bölümünün başına geçmekle kalmayıp önemli diplomatik görevler de üstlendi. 19 Kasım 1796'da annesinin ölümü dehasının peşinden gidebilmesinin önünü açtı. Resmî görevlerinden uzaklaşarak, çok uzun zamandır içinde olan uzak diyarlara gitme hülyasını gerçekleştirmek için bir fırsat çıkmasını beklemeye başladı.

### Güney Amerika Seferi

Katılması için resmî olarak davet edildiği Nicolas Baudin'in dünya yolculuğunun ertelenmesi üzerine, Mısır'da bulunan Napolyon Bonapart'a katılmak için, ertelenen seferin botanikçisi Aimé Bonpland ile birlikte Paris'ten ayrılıp Marsilya'ya gider. Mısır'a ulaşmak için çabalarken yolları Madrid'e düşer ve beklenmedik bir şekilde, bakan Don Mariano Luis de Urquijo'nun himayesiyle keşif için İspanyol Amerika'sına gitmeye karar verirler.

Önemli tavsiye mektuplarıyla birlikte 5 Haziran 1799'da A Coruña'dan *Pizarro* gemisiyle denize açılırlar. Teide'ye tırmanmak için altı gün boyunca Tenerife'de durakladıktan sonra 16 Temmuz'da Venezuela'da Cumaná'da Güney Amerika'ya ayak basarlar. Caripe'deki misyoner merkezini ziyaret eden Humboldt burada bulduğu yağ kuşunu (*Steatornis caripensis*) adıyla bilim dünyasına tanıtacaktır. Cumaná'dan dönen Humboldt 11 Kasım'ı 12 Kasım'a bağlayan gece dikkat çekici bir meteor yağmuru gözlemler. Bu, günümüzde Leonidler diye bildiğimiz meteor yağmurudur. Bonpland ile birlikte Karakas'a giden Humboldt, 1800 yılının Şubat ayında Orinoco Nehri'nin izlediği yolu keşfetmek için kıyıdan uzaklaşır. Dört ay süren ve 2.775 km boyunca vahşi ve ıssız arazide geçen bu yolculuk sonucunda Orinoco ile Amazon nehirleri arasında bağlantı sağlayan Casiquiare Kanalı'nın varlığı kanıtlanmış ve bağlantının tam yerinin saptanması da sağlanmıştır. 19 Mart 1800 tarihinde Humboldt ve Bonpland yakaladıkları elektrikli yılan balıkları nedeniyle bolca elektrik şokuna maruz kaldılar.

24 Kasım'da Küba'ya geçen iki arkadaş birkaç ay burada kaldıktan sonra Kolombiya'daki Cartagena'ya çıkarak anakaraya geri dönerler. Suları kabarmış olan Magdalena Nehri boyunca ilerleyip, Cordillera Real Dağları'nın donmuş sırtlarından geçen zorlu bir yolculuktan sonra 6 Ocak 1802'de Quito'ya varırlar. Burada kaldıkları sürede hem Pichincha Dağı’na hem de Chimborazo Dağı’na tırmanırlar. Bu tırmanışla Humboldt ve ekibi zamanın dünya rekoru sayılabilecek olan 5.878 m.lik yüksekliğe ulaşmıştır. Yol üzerinde Amazon'un kaynaklarını araştırdıktan sonra Peru'da Lima'ya ulaşınca sefer sona erer. Humboldt, Callao'da 9 Kasım'da Merkür'ün Güneş önünden geçişini gözlemler. Aynı zamanda guano'nun gübre özelliklerini inceler. Guano'nun Avrupa'ya girişi Humboldt'un yazıları neticesinde olmuştur. Fırtınalı bir deniz yolculuğundan sonra Meksika'ya gelirler. Burada yaklaşık bir yıl kaldıktan sonra kısa süreliğine Amerika Birleşik Devletleri'ne uğrar ve Delaware Nehri'nin ağzından Avrupa'ya yelken açarlar. Bu yolculuğun sonunda 3 Ağustos 1804 günü Fransa'nın Bordeaux şehrine çıkarak Avrupa'ya geri dönerler.

### Güney Amerika Seferi’nde başardıkları

1815 yılında kendi yaptığı portresi
Alexander von Humboldt'un çalışmasına dayanılarak William Channing Woodbridge tarafından çizilmiş olan dünya izotermal tablosu (1823)
Bu sefer sonucunda Humboldt fiziki coğrafya ile meteorolojinin temelini ana hatlarıyla kurmuştur. 1817 yılında çizdiği eşsıcaklık eğrileri ile değişik ülkelerin iklimsel koşullarını kıyaslamayı önerdi ve yöntemlerini ortaya koydu. İlk olarak deniz yüzeyinden yükseldikçe ortalama sıcaklıkların düşüş hızını inceleyerek tropik fırtınaların kaynağını açıkladı. Bu çalışmalar, yüksek enlemlerde karşılaşılan atmosferik karışıklıkları açıklayan karmaşık yasaların bulunmasına ilişkin ilk ipuçlarını oluşturmuştur. Bitkilerin coğrafyası üzerine olan denemesi ise organik yaşamın dağılımını, değişen fiziki koşullardan etkilenmesine bağlamak gibi yeni bir düşünce üzerine oturtulmuştu. Kutuplardan ekvatora doğru gittikçe Dünya'nın manyetik alan yoğunluğunun azaldığını bulan Humboldt, bu buluşunu 7 Aralık 1804'te Paris Enstitüsü'nde kendi okuduğu bir bildiriyle sunar. Başkaları tarafından da yapıldığına dair iddiaların hızla ortaya çıkması bu buluşun önemini ortaya koymaktadır. Jeolojiye olan katkıları, Yeni Dünya'nın volkanları üzerine yaptığı dikkatli çalışmalardan oluşmaktadır. Bu volkanların doğal olarak bir hat boyunca oluştuğunu ve büyük olasılıkla da geniş yer altı çatlaklarının üzerinde yer aldıklarını gösterdi. Daha önceden tortul olduğu düşünülen kayaçların magmatik olduğunu göstererek hatalı görüşlerin ortaya çıkartılmasına büyük katkılarda bulundu.

Avrupa'dan uzak kaldığı süre boyunca topladığı, ansiklopedik ölçüdeki bilimsel, politik ve arkeolojik bilgi bütününün uygun şekle sokularak yayımlanması artık Humboldt'un en büyük isteği hâline gelmişti. Manyetik sapma yasasını incelemek amacıyla Joseph Louis Gay-Lussac ile İtalya'ya yaptığı kısa gezinin ardından doğduğu şehirde iki buçuk yıl kalan Humboldt 1808 ilkbaharında büyük eserini basabilmek için gerekli olan bilimsel işbirliğini sağlayabilmek üzere Paris'e yerleşti. Başlangıçta yalnızca iki yıl süreceğini umduğu bu devasa iş Humboldt'un yirmi bir yılını aldı ve yine de tamamlanamadı. Paris'te bulunduğu ilk yıllarda önceleri rakibi ama artık arkadaşı olan Joseph-Louis Gay-Lussac ile hem kaldığı hem de çalıştığı yeri paylaştı, gaz analizleri ve atmosferin yapısı üzerine onunla birlikte çalıştı.

### Humboldt takdir görüyor

Humboldt artık, Napolyon Bonapart'tan sonra Avrupa'daki en ünlü kişiydi. Her yerde alkışlarla karşılanıyordu. Hem yerli hem de yabancı akademiler, Humboldt'u üyeleri arasına katabilmek için yarışıyordu. Prusya Kralı III. Friedrich Wilhelm, Humboldt'u saray nazırı ilan etmiş, herhangi bir görev beklemeden daha sonra ikiye katlanacak olan 2.500 talerlik bir maaş bağlamıştı. Humboldt, 1810 yılında Prusya eğitim bakanlığı görevini reddetti. 1814 yılında müttefik hükümdarlara Londra'da eşlik etti. 1818 yılında Prusya Kralı'nın emriyle Aachen Kongresi'ne katıldı. 1822 sonbaharında yine aynı kralla birlikte Verona Kongresi'ne katıldı, buradan kraliyet maiyetinde önce Roma'ya sonra Napoli'ye geçti ve 1823 sonbaharında Paris'e döndü.

Uzun süredir Fransa başkentine gerçek evi gözü ile bakıyordu. Orada yalnızca bilimsel sempati ile karşılaşmamış, güçlü ve dinamik zekâsının aradığı sosyal uyaranları da bulmuştu. Gerek balo salonlarının aslanı, gerekse enstitü ve gözlemevinin bilgini olarak kendini doğal ortamında hissediyordu. Kendi hükümdarı Berlin'de saraya davet ettiğinde bu çağrıya derin bir hüsran duyarak karşılık verdi. Doğduğu şehrin taşralılığı tiksindirici geliyordu. Her zaman, Spree Nehrinin kıyılarında karşılaştığı dinden uzak bağnazlığa, kültürden yoksun estetiğe ve anlayıştan uzak felsefeye karşı durdu. İki iyi niyetli prensin samimi bağlılığı ve aralıksız yardımları minnettar kalmasını sağladıysa da hoşnutsuzluğunu dindirmeye yetmedi. Önceleri yeni ikâmetinin “belirsizlikle dolu atmosfer”inden kurtulmak için sık sık Paris’e yolculuk yaptıysa da yıllar geçtikçe bu gezintiler Potsdam ile Berlin arasında saray maiyetinin tekdüze “salınımları”na eşlik etmeye dönüştü. 12 Mayıs 1827’de kalıcı olarak Prusya başkentine yerleşti ve çalışmalarını Dünya’nın manyetizması üzerinde yoğunlaştırdı. Uzun yıllar boyunca, uzak noktalarda aynı anda yapılacak gözlemlerle Dünya’nın manyetik alanında karşılaşılan ve "manyetik fırtına" adını verdiği karışıklıkların doğasını ortaya çıkarıp bunları yöneten yasaları bulmak için çabaladı. 18 Eylül 1828’de Berlin’de yapılan bir toplantı sonrasında yeni kurulan bilimsel bir derneğin başkanlığına seçilmesi, dikkatli kişisel gözlemleri ile birleşecek yoğun bir araştırma sistemi kurmasına olanak sağladı. 1829 yılında Rusya hükûmetinden istediği yardım sonucunda kuzey Asya boyunca manyetik ve meteorolojik araştırma istasyonları hattı kuruldu. "Royal Society"nin başkanı olan Sussex Dükü’ne Nisan 1836'da yazdığı mektupla, Britanya İmparatorluğu’nun topraklarında aynı işin yapılmasını sağladı. Dolayısıyla modern uygarlığın en onurlu eserlerinden biri olan uluslararası bilimsel işbirliği ilk olarak Humboldt sayesinde başarıyla organize edildi.

### Rusya’da keşifler

1811’de Rus hükûmeti ve 1818’de Prusya hükûmeti tarafından Humboldt’a Asya’da keşif gezisi projeleri önerildiyse de her seferinde istenmeyen koşulların ortaya çıkması nedeniyle sonuçlanmadı. Humboldt ancak altmış yaşına bastıktan sonra, gençliğinde olduğu gibi bilim adına yeniden yolculuğa çıkabilecekti. 1829 yılının Mayıs ile Kasım ayları arasında asistanları Gustav Rose ve C. G. Ehrenberg ile Rusya İmparatorluğu’nu Neva’dan Yenisey’e kadar baştan başa geçerek yirmi beş hafta içinde 15.472 km kat etti. Yolculuk Rus hükûmetinin doğrudan himayesi altında olmanın verdiği avantajlara sahip olsa da faydalı olabilmek için yeterince yavaş değildi. Bu yolculuğun en önemli başarıları, Orta Asya platosunun yüksekliği hakkında o güne kadarki abartılı tahminleri düzeltmek ve Ural’ların altın tortuları ile kaplı arazilerinde elmas madenleri bulmak olmuştur.

### Diplomat Humboldt

1830 ile 1848 yılları arasında von Humboldt, çok samimi olduğu Louis Philippe’in nezdinde sıklıkla diplomatik görevlerde bulundu. Kardeşi Wilhelm von Humboldt 8 Nisan 1836’da Alexander'ın kollarında öldü. Alexander, yaşamının geri kalanını üzüntüye boğan bu ölümle "diğer yarısını" kaybettiğini söylemiştir.

IV. Friedrich Wilhelm’in Haziran 1840’ta tahta çıkmasıyla Humboldt’un saray nezdindeki desteği arttı. Ancak, yeni kralın von Humboldt ile birlikte olmaktan duyduğu mutluluk nedeniyle, uyku dışında yazılarına ayırmak için yalnızca birkaç saati kalıyordu.

### *Kosmos*

Hayatının projesini yetmiş altıncı yaşına kadar erteleyip sonra da başarıyla gerçekleştirmek pek sık rastlanan bir durum değildir. Humboldt’un şaheseri sayılabilecek olan *Kosmos*‘un ilk iki cildi 1845 - 1847 yılları arasında yazıldı ve yayımlandı. Genelleştirmeyi detaylarla destekleyen ve detayları genelleştirmeyle değerlendiren, grafiksel tanımlamanın ötesinde fiziksel dünyayı yaratıcı bir kavram olarak iletebilecek bir çalışmanın fikri yarım yüzyıldan uzun süredir zihnini rahatsız ediyordu. Bu fikir ilk olarak 1827 – 1828 kışında Berlin Üniversitesi’nde verdiği bir dizi konferansta şekillenmişti. Daha sonraları biyografisini yazan yazarın ifade ettiği gibi bu konferanslar “"muhteşem Kosmos freskosunun karikatürü"” idi. Bu dikkat çekici çalışma için kısaca doğanın karmaşıklığı içinde ortaya çıkan birliğin betimlenmesi denebilir. Bu çalışmada 18. yüzyılın geniş ve belirsiz idealleri 19. yüzyılın kesin bilimsel gereklilikleriyle birleştirilmeye uğraşılmıştır. Kaçınılmaz eksikliklerine rağmen bu girişim büyük oranda başarılı olmuştur.

Anlatım tarzının kendine özgü ağırlığı ve zahmetli pitoresk söylem, genel okuyucuya çekici gelmekten çok görkemli gelmektedir. Ancak bu yapıtın asıl üstünlüğü ve ebedi değeri, büyük bir kişinin zihninin sadık bir yansıması olmasındadır. Evrenin portresini çizmeye kalkışan Alexander von Humboldt için, çok yönlü zekâsını gösterecek bundan daha iyi bir methiye yazılamazdı.

Hayatının son on yılını eserini tamamlamaya ayırdı ve üçüncü ile dördüncü ciltler 1850 ve 1858'de yayımlandı. Beşinci cildin bir bölümü ölümünden sonra 1862'de yayımlandı. Bu ciltlerde, ilk ciltte yaptığı geniş incelemenin içerdiği bilim dalları üzerine detayları tamamlamaya çalıştı. Çabalarının çoğu, başkaları ile birlikte çalışmaktan kendine yarar sağlayabilmesi ve farklı düşünceleri bir potada eritebilmesi sayesinde başarılı oldu.

### Hastalığı ve ölümü

Julius Schrader tarafından 1859 yılında yapılan Alexander von Humboldt'un bir resmi. Arka planda Chimborazo Dağı görülmektedir.
24 Şubat 1857'de Humboldt görülen semptomları olmayan ikinci derece bir apoplektik felç geçirdi. 1858-1859 kışına doğru kuvvetten düşen Humboldt ilkbaharda 6 Mayıs'ta seksen dokuz yaşında sessizce öldü. Hayatı boyunca gördüğü itibarı öldükten sonra da görmeye devam etti. Naaşı Tegel'de aile mezarlığına gömülmeden önce devlet töreniyle Berlin sokaklarından geçirildi ve katedral girişinde naip prens tarafından karşılandı. Doğumunun yüzüncü yılı hem Eski hem de Yeni Dünya'da 14 Eylül 1869'da büyük ilgiyle kutlandı. Adına sayısız anıt dikildi, ününe ve tanınmışlığına tanıklık edecek şekilde yeni keşfedilen bölgelere adı verildi.

### Özel yaşamı

Özel mektuplarını yok ettiği için Humboldt'un özel yaşamının büyük bölümü gizemini sürdürmektedir. Magnus Hirschfeld ile çalışan cinsiyet araştırmacısı Paul Näcke, 1908 yılında, Humboldt'un Berlin'deki eşcinsel alt kültürün etkinliklerine katıldığını hatırlayan kişilerin anılarını derledi. Yaşamı boyunca erkeklerle güçlü duygusal bağlar kuran Humboldt hiç evlenmemiş ve kadınlarla herhangi bir duygusal bağ da kurmamıştır. Kardeşinin ailesine ise büyük bir bağlılık duymaktaydı. Son yıllarında ise eski ve sadık bir hizmetlisi ile evlilikten öte bir ilişki içindeydi. Bazılarının zayıflık diye adlandırdıkları büyük bir cömertlikle ölümünden dört yıl önce tüm mal varlığını Seifert adındaki bu kişiye bağışlamıştır.

İç yaşamına ilişkin ipuçlarını dehasının dayattığı ve sürekli kendinden söz ederek ortaya çıkan egoizminde görebiliriz. Bağlılıkları, bir kere kurulduktan sonra samimi ve uzun solukluydu. Sayısız arkadaşı vardı ve hiçbiriyle de ilişkisini sona erdirmedi. Hayatı boyunca yardımseverdi. Galiçya ve Franconia’daki madencilerin koşullarının iyileştirilmesi konusundaki gayreti, köleliğe karşı duyduğu tiksinti, genç bilim insanlarını himayesi altına alma gibi özellikleri karakterinin temelini gözler önüne serer.

İlerleyen yaşının kusurlarının uygunsuz bir şekilde öne çıkarılması, Varnhagen von Ense ile olan yazışmalarının düşüncesizce yayımlanmasından kaynaklanmıştır. Bu kusurların başında, dalkavukluğa varacak kadar aşırı kibar konuşmasına rağmen özel yazışmalarında oldukça alaycı ve iğneleyici olması gelir. Her zaman göze çarpan kibri, mizah duygusuyla dengeleniyor ve iyi niyetle açıkça söylendiğinden sempati yaratıyordu. Yine de her açıdan değerlendirildiğinde Humboldt ülkesinin bilimsel yanını temsil etmek üzere Goethe’nin yanında yer alabilecek kadar muazzam bir kişilik olarak karşımıza çıkar.

## Humboldt’un onuruna adı verilenler

### Humboldt’un adı verilen türler

Keşif gezilerinin sonucu olarak Humboldt, o zamana kadar Avrupa’da bilinmeyen birçok coğrafi oluşumu ve canlı türlerini tanımlamıştır. Onun adı verilen türler arasında şunlar sayılabilir:

* *Spheniscus humboldti* — Humboldt pengueni
* *Lilium humboldtii* — Humboldt zambağı
* *Phragmipedium humboldtii* — Bir orkide
* *Quercus humboldtii* — Güney Amerika meşesi
* *Conepatus humboldtii* — Humboldt'un domuz burunlu kokarcası
* *Annona humboldtii* — Neotropik ağaç ya da çalı
* *Annona humboldtiana* — Neotropik ağaç ya da çalı
* *Utricularia humboldtii* — "Bladderwort"
* *Geranium humboldtii* — Bir sardunya türü
* *Salix humboldtiana* — Güney Amerika söğüdü
* *Inia geoffrensis humboldtiana* - Amazon nehir yunusunun Orinoco Nehri'nde yaşayan alttürü.

Adı verilen coğrafi oluşumlar:

* Humboldt Körfezi – Kuzey Kaliforniya'da bir körfez
* Humboldt Akıntısı – Güney Amerika'nın batı kıyısı açıklarındaki bir akıntı
* Humboldt Nehri
* Doğu ve Batı Humboldt Sıradağları, Nevada
* Humboldt Sıradağları (Asya)
* Venezuela'nın Caripe’de bulunan ilk ithaf edilmiş ulusal anıtı ("Monumento Nacional Alejandro de Humboldt").

### Humboldt’un adını taşıyan yerleşim birimleri ve yerler

Aşağıdaki yerleşim birimleri Humboldt'un adını taşımaktadır:

* City of Humboldt, Tennessee, Amerika Birleşik Devletleri
* Humboldt County, Kaliforniya, Amerika Birleşik Devletleri
* Humboldt County, Nevada, Amerika Birleşik Devletleri
* Humboldt County, Iowa, Amerika Birleşik Devletleri
* Humboldt, Saskatchewan, Kanada
* Şikago Humboldt Parkı, resmî topluluk alanı ve park, Şikago, Illinois, Amerika Birleşik Devletleri
* Mare Humboldtianum adlı ay denizi,
* 54 Alexandra asteroidi.
* *Humboldt Tropical Medicine Institute* Cayetano Heredia Üniversitesi, Lima, Peru,
* Humboldt Devlet Üniversitesi Arcata, Kaliforniya. Amerika Birleşik Devletleri
* Berlin Humboldt Üniversitesi Berlin, Almanya ve birçok Alman okuluna Alexander'ın kardeşi Wilhelm von Humboldt’un adı verilmiştir.

### Alexander von Humboldt Vakfı

Ölümünden sonra arkadaşları ve yakın çalışma arkadaşları, Von Humboldt’un genç bilim insanlarına karşı olan cömert yardımseverliğini sürdürmek için Alexander von Humboldt Vakfı’nı kurdular. İlk bağış, 1920’lerin Alman hiper enflasyonunda ve II. Dünya Savaşı sonrasında değerini kaybetse de, Alman hükûmeti tarafından Vakıf yeniden ıslah edilmiştir ve günümüzde yabancı araştırmacıları Almanya’ya çekmek ve Alman araştırmacıların yurtdışında bir süre çalışmasını sağlamak açısından önemli rol oynamaktadır.

### İthaflar ve atıflar

Edgar Allan Poe son şaheseri “*Eureka*”yı von Humboldt’a ithaf etmiştir. Humboldt'un “*Kosmos*” adlı eserindeki bilimleri birleştirme çabası Poe’nun projesi için büyük ilham kaynağı olmuştur.

Charles Darwin, Amerika kıtasındaki bilimsel gezilerini anlattığı “*Voyage of the Beagle*” adlı eserinde Humboldt’un çalışmalarına sık sık atıfta bulunur.

## Basılı eserler

### Biyografiler ve diğer eserler

Humboldt’un iyi bir biyografisi Profesör Karl Bruhns tarafından yazılmıştır (3 cilt, 8vo, Leipzig, 1872) ve 1873’te Misses Lasseil tarafından İngilizce’ye çevrilmiştir.

Kariyeri hakkında kısa bilgiler A. Dove tarafından “*Allgemeine Deutsche Biographie*“ de ve S. Gunther tarafından “*Alexander von Humboldt*“ (Berlin, 1900) adlı kitapta verilmektedir. “*Le voyage aux régions équinoxiales du Nouveau Continent, fait en 1799-1804, par Alexandre de Humboldt et Aimé Bonpland*“ (Paris, 1807, etc.), otuz folyo ve dört ciltten ibarettir. Bu ciltlerin arasında önemli olarak şunlar sayılabilir : “*Vue des Cordillères et monuments des peuples indigènes de l'Amérique*“ (2 cilt. folio, 1810); “*Examen critique de l'histoire de la géographie du Nouveau Continent*“ (1814-1834); “*Atlas géographique et physique du royaume de la Nouvelle Espagne*“ (1811); “*Essai politique sur le royaume de la Nouvelle Espagne*“ (1811); “*Essai sur la géographie des plantes*“ (1805); ve “*Relation historique*“ (1814-1825), “*Essai politique sur l'île de Cuba*“yı da içeren gezilerinin bitmemiş anlatısı.

Humboldt ve Bonpland tarafından toplanan 4500’den fazla türün tanımlarını içeren “*Nova genera et species plantarum*” (7 cilt. folio, 181 5?1825), Carl Sigismund Kunth tarafından derlenmiştir. J. Oltmanns'ın hazırlanmasına yardımcı olduğu “*Recueil d'observations astronomiques*“ (1808). Cuvier, Latreille, Valenciennes ve Gay-Lussac ile birlikte çalışarak “*Recueil d'observations de zoologie et d'anatomie comparée*“ (1805-1833). Humboldt'un *Ansichten der Natur* (Stuttgart ve Tübingen, 1808) adlı kitabı yaşamı süresince üç kez basılmış ve hemen hemen her Avrupa ülkesinin diline çevrilmiştir. Asya seferinin sonuçları “*Fragments de géologie et de climatologie asiatiques*“ (2 cilt. 8vo, 1831) ve “*Asie centrale*“ (3 cilt. 8vo, 1843) olarak yayımlanmıştır. Ayrıca bilimsel derneklerde sunduğu bildiriler ve bilim dergilerine yazdığı yazılar çok olduğundan burada tek tek verilmemiştir.

Humboldt'un Amerikalı bilim insanları ve çevreciler üzerindeki etkileri (Clarence King, Jeremiah N. Reynolds, George Wallace Melville ve John Muir) Aaron Sachs’ın *The Humboldt Current: Nineteenth Century Exploration and the Roots of American Environmentalism,* adlı kitabında incelenmektedir. (Viking, 2006).

### Humboldt'un yazışmaları

Ölümünden itibaren Humboldt’un yazışmalarının önemli bölümü halka açıldı. Hem zaman hem de önem açısından bunların başında “*Briefe an Varnhagen von Enze* “ (Leipzig, 1860) gelir. Bunları “*Briefwechsel mit einem jungen Freunde*” (Friedrich Althaus, Berlin, 1861); “*Briefwechsel mit Heinrich Berghaus*” (~ cilt., Jena, 1863); “*Correspondance scientifique et littéraire*” (2 cilt., Paris, 1865?1869); “*Lettres à Marc-Aug. Pictet,*” “*Le Globe*” da yayımlandı, cilt vii. (Geneva, 1868); “*Briefe an Bunsen*” (Leipzig, 1869); “*Briefe zwischen Humboldt und Gauss*” (1877); “*Briefe an seinen Bruder Wilhelm*” (Stuttgart, 1880); “*Jugendbriefe an W. G. Wegener*” (Leipzig, 1896); yazışmaları izledi. Humboldt’un başlıca çalışmaları “*sekiz*” baskı olarak Tb. Morgand tarafından Paris’te yayımlanmıştır (1864?1866). Ayrıca bakınız: Karl von Baer, “*Bulletin de l'acad. des sciences de St-Pétersbourg*”, xvii. 529 (1859); R. Murchison, Proceedings, Geog. Society of London, vi. (1859); L. Agassiz, American Jour. of Science, xxviii. 96 (1859); Proc. Roy. Society, X. xxxix.; A. Quetelet, Annuaire de l'acad. des sciences (Brussels, 1860), p. 97; J. Mädler, *Geschichte der Himmelskunde,* ii. 113; J.C.Houzeau, *Bibl. astronomique,* ii. 168. (A. M. C.)

## Dış bağlantılar

Wikimedia Commons'ta Alexander von Humboldt ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

* Alexander von Humboldt Vakfının internet sitesi2 Aralık 2003 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* *Travels to the Equinoctial Regions of the New World'*ün online versiyonu 10 Kasım 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* *In our Time*: Humboldt üzerine 45 dakikalık BBC Radio 4 programı: [1] 9 Kasım 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

## Kaynakça