# Yaprak

Yaprak
**Yaprak**, bitkilerde fotosentez, transpirasyon ve solunumun gerçekleştiği temel organlardır. Gövde ve yan dalların üzerindeki boğumlardan çıkan ve büyümesi sınırlı olan yapılardır.

Yapraklar, fotosentez ve gaz alışverişi işlevlerinin yanı sıra, yağmur damlalarının bitki gövdesine ve kök bölgesine yönlendirilmesinde de rol oynayabilir. Bazı bitki türlerinde yaprakların şekli ve yüzey yapısı, suyun belirli noktalara taşınmasını sağlayarak bitkinin su kullanım verimliliğini artırır.

## Yaprak kısımları

* **Yaprak ayası (lamina)**: Fotosentezin, terleme ve solunumun gerçekleştiği kısımdır. Kurak ortam bitkilerinde dar, nemli ortam bitkilerinde ise geniştir.
* **Yaprak sapı (Petiyol)**: Madde iletimini ve yaprağın güneşlenmesini sağlar.
* **Yaprak tabanı (Bazis)**: Yaprak sapı ve yaprak ayasını gövdeye bağlar.

## Yaprak türleri

Genel olarak yaprak geniş, yassı, yeşildir. Aya, sap, taban'dan oluşan 3 kısımdır. Aya, yüzeydir ve iğne, ipliksi, eliptik, yumurtamsı, böbreksi şekillerde olur, kenarları düz, kenarlı, dişli, testereli, loplu, dalgalıdır. Ortasında bir anadamar ve buna bağlı yandamarlar vardır. Çıplak veya tüylüdür. Sap, ayayı sürgüne bağlar. Kısa, ince, kalın, uzun, tüylü, kaşeli olur. Sapsız yaprak da vardır. Taban, ayanın sapa bağlandığı yerdir. Simetrik veya asimetriktir. Yaprak tepesi sivri, küt, yuvarlak olur. Basit yaprak, bir sap üzerinde tek olandır. Bileşik yaprakta ise aya parçalıdır, ayrı bölümlere ayrılmıştır. Yapraklar, sürgüne bağlanma şekline göre, her noktada bir çift olarak karşılıklı, üç ve daha fazla ise çevrel, her noktada iki sıra boyunca tek olursa almaşlı denir.

* Yumurta yaprak
* Eliptik yaprak
* Yüreksi yaprak
* Elsi yaprak
* İğne yaprak

* Eliptik yaprak
* Yüreksi yaprak
* İğne yaprak

## Aya sayısı

Bileşik yaprak
Tek bir ayası bulunanlara "basit yaprak", iki ya da daha çok ayadan, başka bir deyişle yaprakçıklardan oluşanlara ise "bileşik yaprak" denir. Yaprak ayalarının kenarı düz, dişli oymalı ya da dalgalı yapıda olabilir.

## Damarlanma sistemi

* **Basit Damarlanma**: Bir tek damarın bulunduğu damarlanma biçimidir.
* **Paralel Damarlanma**: Boyuna ve enine oluşan damarlanma biçimidir.
* **Ağsı Damarlanma**: Ana ve orta damarların belli olmadığı ağ yapısında gelişen damarlanma biçimidir.
* **Dikotom Damarlanma**:Yan kolların çatal şeklinde ayrılmasıyla oluşur.Böyle damarlanmaya bazı eğreltilerde ve gymnospermoe lerde rastlanır. Adianthum, ginkgo için tipiktir.

## Yaprak dizilişi

En yaygın diziliş biçimi olarak almaşık, sarmal, karşılıklı, karşılıklı çapraz ya da çevrel dizilişe rastlanır.

## Yaprağın anatomik yapısı

Epidermis tabakası
Yapraklar tipik olarak üç ana dokudan oluşur: **Üstderi** (epidermis), **mezofil** ve **iletimdoku**

Yaprağın hem alt hem de üst yüzeyini kaplayan üstderi (epidermis) tek sıralı bir hücre katmanı halindeki koruyucu bir dokudur. Üstderi hücrelerin dış çeperleri kütikula denen ince, mumsu bir maddeyle örtülüdür. Mumsu kütikula su geçirmezdir, böylece yaprak yüzeyinden olacak su kaybını minimum seviyeye indirir. Kütikula, yaprağın üst yüzeyinde genelde daha kalındır, bu nedenle oranla daha parlak gözükür. Üstderi hücreleri arasında yaprağın atmosferle gaz alışverişini sağlayan gözenekler bulunur. Bu gözeneklere *stoma* adı verilir. Karbondioksit ile oksijen'in bitkiye girişini sağlarken, su buharının da dışarı atılmasını sağlar. Her stoma bir çift kilit hücreyle çevrilmiştir ki bunlar bitkideki su basıncına göre stomanın (aralığın-gözeneğin) büyüklüğünü ayarlarlar. Güneş ışığına daha çok maruz kalan üst yüzeyden su kaybının önlenmesi için yaprağın üst yüzeyinde alt yüzeyine oranla çok daha az stoma (gözenek) bulunur.

Yaprağın iç katmanı olan mezofil bölümü klorofilce zengin, sık hücre dizileri halindeki palizat özekdokusu ile hücreleri arasında geniş boşluklar bulunan sünger özekdokusunu kapsar. Üst yüzeye, böylece de ışığa, daha yakında bulunan palizat özekdoku hücreleri bulundurdukları yoğun klorofil oranı ile fotosentezin en yoğun yer aldığı hücrelerdir. Sünger özekdoku ise bulundurduğu geniş boşluklar ile gaz alış verişinde büyük bir rol oynar. Aralarında bulunan bu hava boşlukları mezofil katmanı ile yaprağın alt yüzeyindeki gözenekler (stomata) arasında gaz alış verişinin verimli olması için bir bağlantı oluşturur.

İletim dokularda (vasküler sistem, vasküler doku) damarları oluşturur. Bitki içindeki madde alış verişinde görev alan doku çeşididir. Ksilem (odun borusu) ve floem (soymuk borusu) diye ikiye ayrılır. Ksilem inorganik maddelerin (su ve mineraller gibi) iletimini sağlarken, floem organik maddelerin (fotosentez sonucu oluşan besin maddeleri gibi) iletimini sağlar. Ksilem cansız hücrelerden oluşurken, floem canlı hücrelerden oluşur.

### Damarlar

Enine kesitin mikroskop altındaki görüntüsü
Yaprak damarları su ve minerallerini sağlar, üretilen besini yapraktan dışarı taşır. Çoğu yaprakta bir orta damar ve bunun etrafında dallanan damarlar vardır.

### Sünger tabaka

Bu tabakada düzensiz şekilli sünger hücreleri ve gazların dolaştığı hava boşlukları vardır. Sünger ve palizat, mezofil tabakayı oluşturur.

### Palizat tabaka

Çok sayıda kloroplast içeren palizat hücrelerinin olduğu tabakadır.

### Stoma

Su ve gaz değişiminin gerçekleştiği küçük gözeneklerdir. Genelde alt yüzeyde bulunur. Bekçi hücreler sayesinde şartlara göre açılıp kapanabilir özelliktedir.

### Bekçi hücreler

Stomanın iki yanında bulunan, hilal şekilli bu hücreler su ve gaz değişimini kontrol eder. Kilit ya da kapatma hücresi de denir.

## Kaynakça

* *Şekilli Biyoloji Sözlüğü*. Tübitak Popüler Bilim Kitapları. 2011. s. 20. ISBN 9789754035650. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ekim 2012.

Wikimedia Commons'ta Yaprak ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.