# Doğa felsefesi

Hollandalı haritacı Frederik de Wit tarafından 17. yüzyıldan kalma bir gök haritası
**Doğa felsefesi** (Latince: *philosophia naturalis*) fiziğin, yani doğanın ve fiziksel evrenin felsefi çalışmasıdır. Modern bilimin gelişmesinden önce baskın bir alandı.

Antik dünyadan (en azından Aristoteles'ten bu yana) 19. yüzyıla kadar doğa felsefesi, fizik (doğa) çalışmaları için kullanılan ortak bir terimdi ve bugün fizik dediğimiz şeyin yanı sıra botanik, zooloji, antropoloji ve kimyayı da içeren geniş bir terimdi. Bilim kavramının modern şeklini alması 19. yüzyılda gerçekleşmiş ve bilim içinde astronomi, biyoloji ve fizik gibi farklı konular ortaya çıkmıştır. Bilime adanmış kurumlar ve topluluklar kurulmuştur.

Isaac Newton'un *Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica* (1687) (Türkçe: Doğa Felsefesinin Matematiksel İlkeleri) adlı kitabı, doğa felsefesi teriminin 17. yüzyıldaki kullanımını yansıtmaktadır. 19. yüzyılda bile modern fiziğin büyük kısmının tanımlanmasına yardımcı olan çalışma *Treatise on Natural Philosophy* (Doğa Felsefesi Üzerine İnceleme) (1867) başlığını taşıyordu.

Alman geleneğinde *Naturphilosophie* (doğa felsefesi), skolastik geleneği reddettikten ve Aristotelesçi metafiziği dogmatik kilise adamlarıyla birlikte Kantçı rasyonalizmle değiştirdikten sonra, doğa ve ruhun spekülatif birliğini sağlama girişimi olarak 18. ve 19. yüzyıllarda da devam etmiştir. Goethe, Hegel ve Schelling de dahil olmak üzere Alman felsefesinin en büyük isimlerinden bazıları bu hareketle ilişkilendirilir. *Naturphilosophie*, John Locke ve daha mekanik bir dünya felsefesini benimseyen diğer isimlerin dünyayı bir makine gibi gören felsefi yaklaşımlarının aksine, doğal dünyayı bir tür dev organizma olarak gören bir görüş ve romantizm ile ilişkilendirilmiştir.

## Terimin kökeni ve evrimi

*Doğa felsefesi* terimi, doğa biliminin (yani deneysel bilimin) günümüzdeki kullanımından önce ortaya çıkmıştır. Ampirik bilim tarihsel olarak felsefeden ya da daha spesifik olarak doğa felsefesinden gelişmiştir. Doğa felsefesi, modern bilimin diğer öncüsü olan doğa tarihinden, doğa felsefesinin doğa hakkında akıl yürütme ve açıklamalar (ve Galileo'dan sonra niceliksel akıl yürütme) içermesi, doğa tarihinin ise esasen niteliksel ve tanımlayıcı olmasıyla ayrılır.

14 ve 15. yüzyıllarda doğa felsefesi, felsefenin birçok dalından biriydi, ancak özel bir çalışma alanı değildi. Başlı başına doğa felsefesi uzmanı olarak atanan ilk kişi 1577 yılında Padova Üniversitesinden Jacopo Zabarella olmuştur.

*Bilim* ve *bilim insanı* terimlerinin modern anlamları yalnızca 19. yüzyıla dayanmaktadır. Bundan önce bilim, Latince kökenine uygun olarak *bilgi* veya *çalışma* ile eşanlamlıydı. Terim modern anlamını, deneysel bilim ve bilimsel yöntemin doğa felsefesinden ayrı özel bir çalışma dalı haline gelmesiyle, özellikle de Cambridge Üniversitesinden bir doğa filozofu olan William Whewell'in 1834'te "bilim insanı" terimini "bilimin uygulayıcıları" ve "doğa filozofu" gibi terimlerin yerine önermesiyle kazanmıştır.

Bilim insanlarının hem fiziğe hem de kimyaya katkıda bulunmasının giderek alışılmadık bir durum haline geldiği 19. yüzyılın ortalarından itibaren, "doğa felsefesi" sadece fizik anlamına gelmeye başlamıştır ve bu kelime Oxford Üniversitesi ve Aberdeen Üniversitesindeki derece unvanlarında hala bu anlamda kullanılmaktadır. Genel olarak, en eski üniversitelerde uzun zaman önce kurulmuş olan doğa felsefesi kürsüleri günümüzde çoğunlukla fizik profesörleri tarafından işgal edilmektedir. Isaac Newton'un *Philosophiae Naturalis Principia Mathematica* (1687) adlı kitabının başlığı "Doğa Felsefesinin Matematiksel İlkeleri" olarak çevrilebilir ve "doğanın sistematik olarak incelenmesi" anlamına gelen "doğa felsefesi" sözcüklerinin o zamanki kullanımını yansıtmaktadır. 19. yüzyılda bile Lord Kelvin ve Peter Guthrie Tait tarafından yazılan ve modern fiziğin büyük bir kısmının tanımlanmasına yardımcı olan bir incelemenin başlığı *Treatise on Natural Philosophy* (1867) idi.

Yunan filozoflar doğa felsefesini, insanlar tarafından yapılan şeyleri göz ardı ederek, evrende yaşayan varlıkların birleşimi olarak tanımlamışlardır. Diğer tanım ise insan doğasına atıfta bulunmaktadır.

## Kapsam

Platon'un bilinen en eski diyaloğunda *Charmides*, fiziksel bir sonuç üreten ve üretmeyen bilim veya bilgi organları arasında ayrım yapar. Doğa felsefesi, felsefenin (etik gibi) pratik bir dalı olmaktan ziyade teorik bir dalı olarak kategorize edilmiştir. Sanata rehberlik eden ve doğanın felsefi bilgisinden yararlanan bilimler pratik sonuçlar üretebilir, ancak bu yardımcı bilimler (örneğin mimari veya tıp) doğa felsefesinin ötesine geçer.

Doğa felsefesi çalışması, evreni anlamak için gerekli olan her türlü yolla kozmosu keşfetmeye çalışır. Bazı fikirler değişimin bir gerçeklik olduğunu varsayar. Bu açık gibi görünse de, Platon'un selefi Parmenides ve daha sonraki Yunan filozof Sextus Empiricus ve belki de bazı Doğu filozofları gibi başkalaşım kavramını reddeden bazı filozoflar olmuştur. George Santayana, *Scepticism and Animal Faith* adlı eserinde değişimin gerçekliğinin kanıtlanamayacağını göstermeye çalışmıştır. Santayana'nın akıl yürütmesi sağlamsa fizikçi olmak için kişinin şüpheciliğini duyularına güvenecek kadar dizginlemesi ya da anti-realizme güvenmesi gerektiği sonucu çıkar.

René Descartes'ın zihin-beden düalizmi metafizik sistemi iki tür töz tanımlar: madde ve zihin. Bu sisteme göre, "madde" olan her şey deterministik ve doğaldır - ve bu nedenle doğa felsefesine aittir - ve "zihin" olan her şey iradidir ve doğal değildir ve doğa felsefesinin alanı dışındadır.

## Dallar ve konular

Doğa felsefesinin başlıca dalları arasında astronomi ve kozmoloji, doğanın büyük ölçekte incelenmesi; etiyoloji, (içsel ve bazen dışsal) nedenlerin incelenmesi; şans, olasılık ve rastlantısallığın incelenmesi; elementlerin incelenmesi; sonsuz ve sınırsız olanın (sanal veya gerçek) incelenmesi; maddenin incelenmesi; mekanik, hareket ve değişimin çevriminin incelenmesi; doğanın veya çeşitli eylem kaynaklarının incelenmesi; doğal niteliklerin incelenmesi; fiziksel niceliklerin incelenmesi; fiziksel varlıklar arasındaki ilişkilerin incelenmesi; ve uzay ve zaman felsefesi yer alır.

## Tarihçe

İnsanoğlunun doğayla zihinsel ilişkisi kesinlikle medeniyetten ve tarih kayıtlarından öncesine dayanmaktadır. Doğal dünya hakkındaki felsefi ve özellikle de dini olmayan düşünce antik Yunan'a kadar uzanmaktadır. Bu düşünce çizgileri, felsefi çalışmalarında doğa hakkındaki spekülasyonlardan insanı, yani siyaset felsefesini ele alan Sokrates'ten önce başlamıştır. Parmenides, Herakleitos ve Demokritos gibi ilk filozofların düşünceleri doğal dünyaya odaklanmıştır. Buna ek olarak, İyonya'nın Milet kentinde yaşayan üç Presokratik filozof (Milet felsefe okulu), Thales, Anaksimandros ve Anaksimenes, Yunan tanrılarını içeren yaratılış mitlerine başvurmadan doğa olaylarını açıklamaya çalışmışlardır. Onlara *physikoi* ("doğa filozofları") ya da Aristoteles'in deyimiyle *physiologoi* adı verilmiştir. Platon insan üzerine yoğunlaşarak Sokrates'i takip etmiştir. Platon'un öğrencisi Aristoteles, düşüncesini doğal dünyaya dayandırarak, dünyada insana yer bırakırken, ampirizmi birincil konumuna geri getirmiştir. Martin Heidegger, Aristoteles'in Orta Çağ'dan modern çağa kadar hüküm süren doğa anlayışının yaratıcısı olduğunu gözlemler:

> *Fizik*, kendi kendine ortaya çıkan varlıkları, τὰ φύσει ὄντα, varoluşları bakımından belirlemeye çalıştığı bir derstir. Aristotelesçi "fizik" bugün bu kelimeyle kastettiğimizden farklıdır, sadece modern fizik bilimleri moderniteye aitken antikiteye ait olduğu ölçüde değil, her şeyden önce Aristoteles'in "fiziğinin" felsefe olması nedeniyle farklıdır, oysa modern fizik bir felsefeyi öngören pozitif bir bilimdir.... Bu kitap, modern düşünce olarak antik düşünceyle çelişir gibi göründüğü yerde bile, tüm Batı düşüncesinin çözgü ve dokusunu belirler. Ancak karşıtlık her zaman belirleyici ve hatta çoğu zaman tehlikeli bir bağımlılıktan oluşur. Aristoteles'in *Fizik'*i olmasaydı Galileo da olmazdı.
>
>

Aristoteles kendinden öncekilerin düşüncelerini incelemiş ve doğayı onların aşırılıkları arasında orta bir yol çizecek şekilde tasavvur etmiştir.

> Platon'un maddede ilahi bir Zanaatkâr tarafından kusurlu bir şekilde temsil edilen ebedi ve değişmez Formlar dünyası, atomculuğun en azından dördüncü yüzyılda en önde gelen olduğu çeşitli mekanistik *Weltanschauungen* ile keskin bir tezat oluşturmaktadır... Bu tartışma antik dünya boyunca devam edecekti. Stoacılar ilahi bir teleolojiyi benimserken, atomistik mekanizma Epikür'den koluna bir darbe aldı... Seçim basit görünüyor: ya yapılandırılmış, düzenli bir dünyanın yönlendirilmemiş süreçlerden nasıl ortaya çıkabileceğini gösterin ya da sisteme zeka enjekte edin. Aristoteles... henüz Platon'un genç bir yardımcısıyken meseleleri böyle görüyordu. Cicero... Aristoteles'in kendi mağara imgesini korur: eğer trogloditler aniden üst dünyaya getirilselerdi, hemen onun akıllıca düzenlenmiş olduğunu düşünürlerdi. Ancak Aristoteles giderek bu görüşten vazgeçmiştir; ilahi bir varlığa inanmasına rağmen İlk Hareket Ettirici, Evren'deki eylemin etken nedeni değildir ve Evren'in inşasında ya da düzenlenmesinde hiçbir rol oynamaz... Ancak Aristoteles, ilahi Sanatkar'ı reddetmesine rağmen, rastgele güçlerden oluşan saf bir mekanizmaya başvurmaz. Bunun yerine, Doğa ya da *phusis* kavramına büyük ölçüde dayanan iki pozisyon arasında bir orta yol bulmaya çalışır.
>
>

"Aristoteles'e göre, içinde yaşadığımız dünya, şeylerin genellikle öngörülebilir şekillerde davrandığı düzenli bir dünyadır, çünkü her doğal nesnenin bir "doğası" vardır - nesnenin alışılmış şekilde davranmasını sağlayan (öncelikle biçimle ilişkili) bir nitelik...". Aristoteles, doğa filozofunun ya da fizikçinin işine uygun olarak dört neden önermiştir: "ve eğer sorunlarını bunların hepsine geri gönderirse 'neden'i bilimine uygun bir şekilde tayin edecektir - madde, biçim, hareket ettirici [ve] 'uğruna olan'". Maddi nedenin belirsizlikleri koşullara bağlı olsa da, biçimsel, etkin ve nihai neden genellikle çakışır çünkü doğal türlerde olgun biçim ve nihai neden bir ve aynıdır. Kişinin türünün bir örneğine dönüşme kapasitesi doğrudan "hareketin birincil kaynağından", yani tohumu (*sperma*) varsayımsal bir oran olarak özsel doğayı (tür için ortak olan) taşıyan babasından edinilir.

Maddi neden
Bir nesnenin hareketi, yapıldığı [maddeye/öze] bağlı olarak farklı şekillerde davranacaktır. (Kil, çelik vb. ile karşılaştırınız)
Resmi neden
Bir nesnenin hareketi, malzeme düzenine bağlı olarak farklı şekillerde davranacaktır. (Kil küre, kil blok vb. ile karşılaştırınız)
Etken neden
Nesnenin meydana gelmesine neden olan şey; bir "değişim ajanı" veya bir "hareket ajanı".
Nihai neden
Nesnenin var olmasına neden olan sebep.
Orta Çağ'ın sonlarından modern çağa kadar, "bilimi" belirli bir türdeki etkin ya da eyleme dayalı nedenlerin değerlendirilmesiyle sınırlama eğilimi olmuştur:

> Etken bir nedenin eylemi her zaman olmasa da bazen niceliksel kuvvet terimleriyle tanımlanabilir. Örneğin bir sanatçının bir kil bloğu üzerindeki etkisi, üzerine inç kare başına kaç pound basınç uygulandığı şeklinde tanımlanabilir. Ancak öğretmenin sanatçının faaliyetini yönlendirmedeki etkin nedenselliği bu şekilde tanımlanamaz... Nihai neden, faili etkilemek ya da onu harekete geçirmek için eylemde bulunur. Sanatçı "para kazanmak için" çalışıyorsa, para kazanmak bir şekilde onun eyleminin nedenidir. Ancak bu etkiyi niceliksel güç terimleriyle tanımlayamayız. Nihai neden eyler, ama nihai nedensellik tarzına göre, etkin nedeni eyleme sevk eden bir amaç ya da iyi olarak eyler. Nihai nedene özgü nedensellik tarzının kendisi etkin nedenselliğe, hele hele "kuvvet" dediğimiz etkin nedensellik tarzına indirgenemez.
>
>

### Antik Yunanistan

Erken dönem Yunan filozofları hareket ve kozmos üzerine çalışmışlardır. Hesiodos gibi figürler doğal dünyayı tanrıların çocukları olarak görürken, Leukippos ve Demokritos gibi diğerleri dünyayı bir girdabın içindeki cansız atomlar olarak görüyordu. Anaksimandros tutulmaların göksel ateş halkalarındaki açıklıklar nedeniyle meydana geldiği sonucuna varmıştır. Herakleitos gök cisimlerinin çanakların içinde bulunan ateşten yapıldığına inanıyordu. Tutulmaların çanak dünyadan uzaklaştığında gerçekleştiğini düşünüyordu. Anaksimenes'in temel elementin hava olduğunu ve havayı manipüle ederek kalınlığını değiştirip ateş, su, toprak ve taş yaratılabileceğini söylediğine inanılır. Empedokles, her şeyin kökleri olarak adlandırdığı dünyayı oluşturan unsurları ateş, hava, toprak ve su olarak tanımlamıştır. Parmenides tüm değişimlerin mantıksal bir imkânsızlık olduğunu savunmuştur. Hiçbir şeyin yokluktan varlığa geçemeyeceği örneğini verir. Platon, dünyanın bir zamanlar ilahi bir zanaatkârın sahip olduğu bir ideanın kusurlu bir kopyası olduğunu savunur. Ayrıca, bir şeyi gerçekten bilmenin tek yolunun nesnenin kendisini incelemek değil, akıl ve mantık yoluyla olduğuna, ancak değişebilir maddenin uygun bir çalışma yolu olduğuna inanıyordu.

### Aristoteles'in doğa felsefesi

"Bir meşe palamudu potansiyel olarak bir meşe ağacıdır ama gerçekte bir meşe ağacı değildir. Meşe ağacına dönüşürken, başlangıçta yalnızca potansiyel olarak sahip olduğu şeye fiilen sahip olur. Dolayısıyla bu değişim, potansiyelden fiile geçişi içerir - yokluktan varlığa değil, bir tür ya da dereceden başka bir tür ya da dereceye geçişi içerir."
Aristoteles, doğa felsefesi için bir düşünce yakınlaşması başlatan birçok önemli inanca sahipti. Aristoteles, nesnelerin niteliklerinin nesnelerin kendilerine ait olduğuna ve onları bir kategoriye sığdıran özellikleri diğer nesnelerle paylaştığına inanıyordu. Bu noktayı vurgulamak için köpek örneğini kullanır. Bir köpek çok özel niteliklere sahip olabilir (örneğin bir köpek siyah, bir diğeri kahverengi olabilir) ama aynı zamanda onu bir köpek olarak sınıflandıran çok genel niteliklere de sahip olabilir (örneğin dört ayaklı olmak). Bu felsefe diğer pek çok nesneye de uygulanabilir. Bu fikir, Aristoteles'in doğrudan ilişki içinde olduğu Platon'unkinden farklıdır. Aristoteles, nesnelerin "biçim" özelliklerine ve nesneyi tanımlayan "madde" özelliklerinin bir parçası olmayan bir şeye sahip olduğunu savunmuştur. Biçim maddeden ayrılamaz. Madde ve özellikleri ayrılamayacağı örneği göz önüne alındığında - bu imkansız olduğundan - özellikler bir yığın halinde ve madde başka bir yığın halinde toplayamaz.

Aristoteles değişimin doğal bir olay olduğuna inanıyordu. Biçim ve madde felsefesini, bir şey değiştiğinde maddesini değiştirmeden özelliklerini değiştirdiğinizi savunmak için kullandı. Bu değişim, belirli özelliklerin başka özelliklerle yer değiştirmesiyle gerçekleşir. Bu değişim ister zorla ister doğal yollarla olsun, her zaman kasıtlı bir değişiklik olduğundan, değişim niteliklerin kontrol edilebilir bir düzenidir. Bunun üç varlık kategorisi aracılığıyla gerçekleştiğini savunur: varlık-olmama, potansiyel varlık olma ve fiili varlık olma. Bu üç durum aracılığıyla bir nesneyi değiştirme süreci, bu geçiş durumu sırasında bir nesnenin biçimlerini asla gerçekten yok etmez, sadece iki durum arasındaki gerçekliği bulanıklaştırır. Buna bir örnek olarak, bir nesnenin kırmızıdan maviye, mor bir geçiş aşamasıyla değiştirilmesi verilebilir.

### Orta Çağ hareket felsefesi

Orta Çağ'da hareket üzerine düşünceler Aristoteles'in *Fizik* ve *Metafizik* adlı eserlerinin çoğunu kapsıyordu. Orta Çağ filozoflarının hareketle ilgili sorunu, *Fizik*'in 3. kitabı ile *Metafizik*'in 5. kitabı arasında bulunan tutarsızlıktı. Aristoteles *Fizik*'in 3. kitabında hareketin töz, nicelik, nitelik ve yer olarak sınıflandırılabileceğini iddia ederken, *Metafizik*'in 5. kitabında hareketin niceliğin bir büyüklüğü olduğunu belirtmiştir. Bu tartışma doğa filozofları için bazı önemli sorulara yol açmıştır: Hareket hangi kategoriye/kategorilere girer? Hareket bir terminus ile aynı şey midir? Hareket gerçek şeylerden ayrı mıdır? Orta Çağ filozofları tarafından sorulan bu sorular hareketi sınıflandırmaya çalışmıştır.

Ockhamlı William, Orta Çağ'daki birçok insan için iyi bir hareket kavramı sunar. Hareketin ardındaki kelime dağarcığıyla ilgili bir sorun vardır ve bu da insanların isimler ile isimleri oluşturan nitelikler arasında bir ilişki olduğunu düşünmelerine neden olur. Ockham, insanların hareketi anlamalarını sağlayacak şeyin bu ayrım olduğunu, hareketin hareketlerin, konumların ve biçimlerin bir özelliği olduğunu ve hareketin ne olduğunu tanımlamak için gereken tek şeyin bu olduğunu belirtir. Bunun ünlü bir örneği, muğlak ifadeleri daha açıklayıcı örneklere indirgeyerek basitleştiren Ockham'ın usturasıdır. "Her hareket bir failden kaynaklanır." ifadesi "hareket ettirilen her şey bir fail tarafından hareket ettirilir" haline gelir ve bu da hareketi hareket ettirilen tek tek nesnelere atıfta bulunan daha kişisel bir nitelik haline getirir.

### Erken modern dönemde doğa felsefesi

Bilimsel yöntemin çok eski emsalleri vardır ve Galileo, modern doğa bilimcilerinin ayırt edici özelliği olan matematiksel bir doğa anlayışını örneklemektedir. Galileo, kütleleri ne olursa olsun düşen cisimlerin, düştükleri ortam aynı olduğu sürece aynı hızda düşeceklerini öne sürmüştür. Geleneksel doğa felsefesinden ayrı bir bilimsel girişimin 19. yüzyıldaki ayrımının kökleri önceki yüzyıllara dayanmaktadır. Doğanın incelenmesine daha "sorgulayıcı" ve pratik bir yaklaşım öneren Francis Bacon'ın ateşli inançları, anlayışlı Baconcı yöntemini popülerleştirmek için çok şey yapmıştır. Thomas Browne'ın *Pseudodoxia Epidemica* (1646-1672) adlı ansiklopedisinde Baconcı yöntem kullanılmış ve doğanın ampirik olarak incelenmesi yoluyla çok çeşitli yaygın safsatalar çürütülmüştür.

17. yüzyılın sonlarında yaşamış olan doğa filozofu Robert Boyle, fizik ve metafizik arasındaki ayrım üzerine *Halk Arasında Kabul Görmüş Doğa Kavramı Üzerine Özgür Bir Soruşturma* adlı ufuk açıcı bir eserin yanı sıra modern kimya biliminin adını aldığı *Şüpheci Kimyager* adlı bir kitap yazmıştır (simyanın önbilimsel çalışmalarından farklı olarak). Bu doğa felsefesi eserleri, Avrupa üniversitelerinde öğretilen Orta Çağ skolastisizminden bir kopuşu temsil etmekte ve modern anlamda bilimin uygulanmasına yol açacak gelişmeleri birçok yönden öngörmektedir. Bacon'ın da dediği gibi, deneysel olguların büyük ölçüde tarihsel, hatta anekdotsal gözlemlerine dayanmak yerine, "sırlarını" açığa çıkarmak için "doğayı rahatsız etmek" (bilimsel deney), modern bilimin başarısının anahtarı değilse bile, belirleyici bir özelliği olarak kabul edilecektir.

Boyle'un biyografi yazarları, onun modern kimyanın temellerini attığını vurgularken, teori, uygulama ve doktrinde skolastik bilimlere ne kadar sıkı sıkıya bağlı olduğunu ihmal ederler. Bununla birlikte Boyle, pratik araştırmalarla ilgili gözlemsel ayrıntıları titizlikle kaydetmiş ve daha sonra sadece bu uygulamayı değil, aynı zamanda hem başarılı hem de başarısız deneyler için, bireysel iddiaları tekrarlama yoluyla doğrulamak için bunların yayınlanmasını savunmuştur.

> Çünkü bazen *doğa* sözcüğünü, Skolastiklerin yeterince sert bir şekilde *natura naturans* olarak adlandırdıkları *doğanın yazarı* için kullanırız, tıpkı doğanın insanı kısmen cisimsel kısmen de cisimsiz yaptığı söylendiğinde olduğu gibi. Bazen bir şeyin doğası ile özünü ya da okulcuların bir şeyin mahiyeti olarak adlandırmaktan çekinmedikleri şeyi, yani bir şey cisimsel olsun ya da olmasın, ne ise o olan nitelik ya da nitelikleri kastederiz; bir meleğin, bir üçgenin ya da akışkan bir cismin doğasını tanımlamaya çalıştığımızda olduğu gibi. Bazen doğayı içsel bir hareket ilkesi olarak alırız; havaya bırakılan bir taşın doğası gereği dünyanın merkezine doğru taşındığını ve tam tersine ateşin ya da alevin doğal olarak göğe doğru hareket ettiğini söylediğimizde olduğu gibi. Bazen doğadan şeylerin yerleşik gidişatını anlarız, tıpkı doğanın geceyi gündüzün ardından getirdiğini söylediğimizde olduğu gibi, doğa insanların yaşamı için solunumu gerekli kılmıştır. Bazen doğayı bir bedene, özellikle de canlı bir bedene ait güçlerin toplamı olarak alırız, tıpkı doktorların doğanın güçlü ya da zayıf olduğunu ya da tükendiğini ya da şu ya da bu hastalıkta doğanın kendi başına bırakıldığında tedaviyi gerçekleştireceğini söylediklerinde olduğu gibi. Bazen doğayı evren ya da Tanrı'nın cismani eserleri sistemi olarak kabul ederiz, tıpkı bir anka kuşu ya da bir kimera için doğada, yani dünyada böyle bir şey olmadığı söylendiğinde olduğu gibi. Bazen de, ki bu en yaygın olanıdır, doğa ile bir yarı tanrıyı ya da bu söylemin kavramını incelediği gibi başka bir garip varlık türünü ifade ederiz.
>
> — Robert Boyle, Halk Arasında Kabul Görmüş Doğa Kavramı Üzerine Özgür Bir Soruşturma

XVII. yüzyılın sonları veya XVIII. yüzyılın başlarındaki doğa filozofları bazen aşağılayıcı bir şekilde 'gösterici' olarak tanımlanırdı. Gösterici, insanları icadına yatırım yapmaya davet eden ancak genellikle cihazı pratik olmadığı için güvenilmez olan bir girişimciydi. Jonathan Swift, *Gulliver'in Gezileri* adlı romanında Royal Society'nin doğa filozoflarını 'göstericiler akademisi' olarak hicvetmiştir. Bilim tarihçileri doğa filozofları ile göstericiler olarak adlandırılanların yöntem ve amaçlarının bazen örtüştüğünü ileri sürmüşlerdir.

## Bilim ve doğa felsefesinde güncel çalışmalar

20. yüzyılın ortalarında Ernst Mayr'ın doğanın teleolojisi üzerine yaptığı tartışmalar, daha önce Aristoteles (nihai nedene ilişkin) ve Kant (yansıtıcı yargıya ilişkin) tarafından ele alınan konuları gündeme getirmiştir.

Özellikle 20. yüzyılın ortalarında Avrupa'da yaşanan krizden bu yana bazı düşünürler doğaya, gizli ve sorgulanmamış bir felsefeye dayanan dar pozitivist bir yaklaşımdan ziyade geniş bir felsefi perspektiften bakmanın önemini savunmuşlardır. Düşüncelerden biri, özellikle Thomas Aquinas tarafından geliştirildiği şekliyle Aristotelesçi gelenekten beslenmektedir. Diğer bir çizgi ise Edmund Husserl'den, özellikle de *Avrupa Bilimlerinin Krizi*'nde ifade edildiği şekliyle, kaynaklanmaktadır. Jacob Klein ve Hans Jonas gibi öğrencileri onun temalarını daha da geliştirmiştir. Son olarak, Alfred North Whitehead'in çalışmalarından esinlenen süreç felsefesi vardır.

Yaşayan akademisyenler arasında Brian David Ellis, Nancy Cartwright, David Oderberg ve John Dupré, genel olarak doğal dünyaya daha açık bir yaklaşım benimseyenler olarak sınıflandırılabilecek daha önde gelen düşünürlerden bazılarıdır. Ellis (2002) "Yeni Özcülük"ün yükselişini gözlemlemektedir. David Oderberg (2007), bir dereceye kadar Ellis de dahil olmak üzere, özcü olduklarını iddia eden diğer filozoflara karşı çıkmaktadır. Thomistik-Aristotelesçi geleneği, doğayı deneysel yöntemin gevşek öznesine indirgemeye yönelik modern girişimlere karşı canlandırır ve savunur. *Doğa Felsefesine Övgü: Düşünce ve Yaşam için Bir Devrim* (2017) adlı kitabında Nicholas Maxwell, doğa felsefesinin modern bir versiyonunu yaratmak için felsefede reform yapılması ve bilim ile felsefenin yeniden bir araya getirilmesi gerektiğini savunur.

## Ayrıca bakınız

* Bilim tarihi
* Doğal çevre
* Doğal teoloji
* Doğa (felsefe)
* Önbilim

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar

* Adler, Mortimer J. (1993). *The Four Dimensions of Philosophy: Metaphysical, Moral, Objective, Categorical*. Macmillan. ISBN 0-02-500574-X.
* E.A. Burtt, *Metaphysical Foundations of Modern Science* (Garden City, NY: Doubleday and Company, 1954).
* Philip Kitcher, *Science, Truth, and Democracy.* Oxford Studies in Philosophy of Science. Oxford; New York: Oxford University Press, 2001. LCCN:2001036144 0-19-514583-6
* Bertrand Russell, *A History of Western Philosophy and Its Connection with Political and Social Circumstances from the Earliest Times to the Present Day* (1945) Simon & Schuster, 1972.
* Santayana, George (1923). *Scepticism and Animal Faith*. Dover Publications. ss. 27-41. ISBN 0-486-20236-4.
* David Snoke, *Natural Philosophy: A Survey of Physics and Western Thought.* Access Research Network, 2003. 1-931796-25-4ISBN 1-931796-25-4.Natural Philosophy: A Survey of Physics and Western Thought Welcome to The Old Schoolhouse® Magazine
* Nancy R. Pearcey and Charles B. Thaxton, *The Soul of Science: Christian Faith and Natural Philosophy* (Crossway Books, 1994, 0891077669).
* Alfred N. Whitehead, *Process and Reality*, The Macmillan Company, 1929.
* René Thom, *Modèles mathématiques de la morphogenèse*, Christian Bourgois, 1980.
* Claude Paul Bruter, *Topologie et perception*, Maloine, 3 vols. 1974/1976/1986.
* Jean Largeault, *Principes classiques d'interprétation de la nature*, Vrin, 1988.
* Moritz Schlick, *Philosophy of Nature*, Philosophical Library, New York, 1949.
* Andrew G. Van Melsen, *The Philosophy of Nature*, Duquesne University, Pittsburgh 1954.
* Miguel Espinoza, La matière éternelle et ses harmonies éphémères, L'Harmattan, Paris, 2017.
* Thagard, Paul (2019). *Natural Philosophy: From Social Brains to Knowledge, Reality, Morality, and Beauty*. New York: Oxford University Press. ISBN 9780190686444.

## Dış bağlantılar

Wikimedia Commons'ta Doğa felsefesi ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

* "Aristoteles'in Doğa Felsefesi", Stanford Felsefe Ansiklopedisi (İngilizce)
* Doğa Araştırmaları Enstitüsü (İngilizce)
	+ Michael Augros'un MIT'de yaptığı " Daha Büyük Bir Fizik" konuşması (İngilizce)
	+ Diğer makaleler (İngilizce)