# Aşılama

| Aşılar |
| --- |
| Üst koluna aşı yapılmak üzere olan bir kız çocuğu |
| ICD-9-CM | 99.3-99.5 |
| [Vikiveri'de düzenle] |

**Aşılama**, bağışıklık sisteminin bir hastalığa karşı bağışıklık geliştirmesine yardımcı olmak için bir aşının uygulanmasıdır. Aşılar zayıflatılmış, canlı veya öldürülmüş halde bir mikroorganizma veya virüs ya da organizmadan alınan proteinler veya toksinler içerir. Vücudun adaptif bağışıklığını uyararak, bulaşıcı bir hastalıktan kaynaklanan hastalıkları önlemeye yardımcı olurlar. Bir nüfusun yeterince büyük bir yüzdesi aşılandığında, sürü bağışıklığı ortaya çıkar. Sürü bağışıklığı, bağışıklık sistemi baskılanmış - zayıflatılmış bir versiyonu bile kendilerine zarar vereceği için aşı olamayan - kişileri korur. Aşılamanın etkinliği geniş çapta incelenmiş ve doğrulanmıştır. Aşılama, bulaşıcı hastalıkların önlenmesinde en etkili yöntemdir; çiçek hastalığının dünya çapında ortadan kaldırılmasından ve çocuk felci ve tetanos gibi hastalıkların dünyanın büyük bir kısmından yok edilmesinden büyük ölçüde aşılama sayesinde sağlanan yaygın bağışıklık sorumludur. Bununla birlikte, Amerika'daki kızamık salgınları gibi bazı hastalıklarda, 2010'larda nispeten düşük aşılama oranları nedeniyle - kısmen aşı tereddütlerine atfedilen - artan vakalar görmüştür. Dünya Sağlık Örgütüne göre aşılama sayesinde yılda 3,5-5 milyon ölüm önlenmektedir.

İnsanların inokülasyon yoluyla önlemeye çalıştığı ilk hastalık büyük olasılıkla çiçek hastalığıdır ve kaydedilen ilk variolasyon kullanımı 16. yüzyılda Çin'de gerçekleşmiştir. Bu, aynı zamanda aşısı üretilen ilk hastalıktı. Yıllar önce en az altı kişi aynı prensipleri kullanmış olsa da çiçek aşısı 1796 yılında İngiliz doktor Edward Jenner tarafından icat edilmiştir. Aşının etkili olduğuna dair kanıtları yayınlayan ve üretimi konusunda tavsiyelerde bulunan ilk kişiydi. Louis Pasteur mikrobiyoloji alanındaki çalışmalarıyla bu konsepti daha da geliştirdi. Bağışıklama, inekleri etkileyen bir virüsten (Latince: *vacca* 'inek') türetildiği için aşı (İngilizce: *vaccine*) olarak adlandırıldı. Çiçek hastalığı bulaşıcı ve ölümcül bir hastalıktı ve enfekte yetişkinlerin %20-60'ının ve enfekte çocukların %80'inden fazlasının ölümüne neden oluyordu. Çiçek hastalığı nihayet 1979 yılında ortadan kaldırıldığında, 20. yüzyılda tahminen 300-500 milyon insanın ölümüne yol açmıştı.

*Aşılama* ve *bağışıklama* günlük dilde benzer bir anlama sahiptir. Bu, zayıflatılmamış canlı patojenlerin kullanıldığı inokülasyondan farklıdır. Aşılama çabaları bilimsel, etik, politik, tıbbi güvenlik ve dini gerekçelerle bazı isteksizliklerle karşılanmıştır, ancak hiçbir büyük din aşılamaya karşı çıkmamakta ve bazıları hayat kurtarma potansiyeli nedeniyle bunu bir zorunluluk olarak görmektedir. Amerika Birleşik Devletleri'nde insanlar Ulusal Aşı Yaralanmaları Tazminat Programı kapsamında iddia edilen yaralanmalar için tazminat alabilmektedir. Erken dönemdeki başarı yaygın kabulü beraberinde getirmiş ve kitlesel aşılama kampanyaları birçok coğrafi bölgede birçok hastalığın görülme sıklığını büyük ölçüde azaltmıştır. Hastalık Kontrol ve Korunma Merkezleri, aşılamayı ABD'de 20. yüzyılın on büyük halk sağlığı başarısından biri olarak listelemektedir.

## Fonksiyon mekanizması

 İsveç'te çocuk felci aşılaması 1957 yılında başlamıştır.
 Keneler tarafından yayılan hastalıklara karşı aşı sağlayan bir mobil tıp laboratuvarı
 Gdańsk Tıp Üniversitesi COVID-19 Aşılama Merkezi, Polonya
Aşılar, bulaşıcı hastalıklara karşı koruma sağlamak için bağışıklık sistemini yapay olarak aktive etmenin bir yoludur. Aktivasyon, bağışıklık sisteminin bir immünojen ile hazırlanması yoluyla gerçekleşir. Enfeksiyöz bir ajan ile bağışıklık tepkilerinin uyarılması *bağışıklama* olarak bilinir. Aşılama, immünojenleri uygulamanın çeşitli yollarını içerir.

Aşıların çoğu, gelecekteki korumayı artırmaya yardımcı olmak için hasta, bir hastalığa yakalanmadan önce uygulanır. Ancak bazı aşılar hasta, hastalığa yakalandıktan sonra uygulanmaktadır. Çiçek hastalığına maruz kaldıktan sonra yapılan aşıların hastalıktan bir miktar koruma sağladığı veya hastalığın şiddetini azaltabildiği bildirilmiştir. İlk kuduz aşısı Louis Pasteur tarafından kuduz bir köpek tarafından ısırılan bir çocuğa yapılmıştır. Keşfinden bu yana, kuduz aşısının, kuduz bağışıklık globulini ve yara bakımı ile birlikte 14 gün boyunca birkaç kez uygulandığında insanlarda kuduzu önlemede etkili olduğu kanıtlanmıştır. Diğer örnekler arasında deneysel AIDS, kanser ve Alzheimer hastalığı aşıları yer almaktadır. Bu tür bağışıklamalar, doğal enfeksiyondan daha hızlı ve daha az zararla bir bağışıklık tepkisini tetiklemeyi amaçlamaktadır.

Aşıların çoğu, bağırsaklardan güvenilir bir şekilde emilmedikleri için enjeksiyon yoluyla verilir. Canlı zayıflatılmış çocuk felci, rotavirüs, bazı tifo ve bazı kolera aşıları bağırsakta bağışıklık oluşturmak için ağızdan verilir. Aşılama kalıcı bir etki sağlarken, bunun gelişmesi genellikle birkaç hafta sürer. Bu, hemen etki gösteren pasif bağışıklıktan (emzirmede olduğu gibi antikorların aktarılması) farklıdır.

*Aşı başarısızlığı*, bir organizmanın aşılanmış olmasına rağmen bir hastalığa yakalanmasıdır. Birincil aşı başarısızlığı, bir organizmanın bağışıklık sistemi ilk aşılandığında antikor üretmediğinde ortaya çıkar. Aşılar, birkaç seri olarak yapıldığında ve bir bağışıklık yanıtı oluşturamadığında başarısız olabilir. "Aşı başarısızlığı" terimi mutlaka aşının kusurlu olduğu anlamına gelmez. Aşı başarısızlıklarının çoğu, bağışıklık yanıtındaki bireysel farklılıklardan kaynaklanmaktadır.

Kızamık enfeksiyon oranına karşı aşılama oranı, 1980-2011. Kaynak: DSÖ
### Aşılamaya karşı inokülasyon

"İnokülasyon" terimi genellikle "aşılama" ile birbirinin yerine kullanılır. Ancak, birbirleriyle ilişkili olsalar da bu terimler eş anlamlı değildir. Aşılama, bir bireyin zayıflatılmış (yani daha az virülan) bir patojen veya başka bir immünojen ile tedavi edilmesi iken, çiçek hastalığı profilaksisi bağlamında variolasyon olarak da adlandırılan inokülasyon, çiçek hastasının bir püstülünden veya kabuğundan alınan zayıflatılmamış variola virüsü ile cildin yüzeysel katmanlarına, genellikle üst kola yapılan tedavidir. Variolasyon genellikle 'koldan kola' ya da daha az etkili olarak 'kabuktan kola' yapılırdı ve genellikle hastanın çiçek hastalığına yakalanmasına neden olur, bu da bazı vakalarda ciddi hastalıkla sonuçlanırdı.

Aşılar 18. yüzyılın sonlarında Edward Jenner'ın çalışmaları ve çiçek aşısı ile başlamıştır.

### Hastalığın önlenmesine karşı enfeksiyonun önlenmesi

Çiçek aşısı gibi bazı aşılar enfeksiyonu önler. Bunların kullanımı bağışıklığın sterilize edilmesiyle sonuçlanır ve hayvan rezervi yoksa bir hastalığın ortadan kaldırılmasına yardımcı olabilir. COVID-19 için olanlar da dahil olmak üzere diğer aşılar, enfekte olma olasılığını mutlaka azaltmadan, bireyler için ciddi hastalık olasılığını (geçici olarak) azaltmaya yardımcı olur.

## Güvenlik

 1920'den 2010'a kadar küresel çiçek hastalığı vakaları. Kaynak: DSÖ
### Aşı geliştirme ve onay

Tıpkı herhangi bir ilaç veya prosedür gibi, hiçbir aşı herkes için %100 güvenli veya etkili olamaz çünkü her kişinin vücudu farklı tepki verebilir. Ağrı veya düşük dereceli ateş gibi küçük yan etkiler nispeten yaygın olsa da ciddi yan etkiler çok nadirdir ve her 100.000 aşıdan yaklaşık 1'inde görülür ve tipik olarak kurdeşen veya nefes almada zorluğa neden olabilecek alerjik reaksiyonları içerir.

Bununla birlikte, aşılar tarihte hiç olmadıkları kadar güvenlidir ve her aşı, ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) gibi yetkililer tarafından onaylanmadan önce güvenlik ve etkinliklerini sağlamak için titiz klinik deneylerden geçmektedir.

İnsanlarda test edilmeden önce, aşılar hücre kültürleri üzerinde test edilir ve sonuçlar bağışıklık sistemiyle nasıl etkileşime gireceklerini değerlendirmek için modellenir. Bir sonraki test aşamasında araştırmacılar aşıları fareler, tavşanlar, kobaylar ve maymunlar gibi hayvanlar üzerinde denerler. Bu test aşamalarının her birini geçen aşılar, daha sonra kamu sağlığı güvenliği otoritesi (Amerika Birleşik Devletleri'nde FDA) tarafından üç aşamalı bir insan testi serisine başlamak için onaylanır ve yalnızca bir önceki aşamada güvenli ve etkili oldukları kabul edilirse daha yüksek aşamalara ilerler. Bu denemelere katılan insanlar gönüllü olarak çalışmaya katılırlar ve çalışmanın amacını ve potansiyel riskleri anladıklarını kanıtlamak zorundadırlar.

Faz I denemeleri sırasında bir aşı, aşının güvenliğini değerlendirmek amacıyla yaklaşık 20 kişilik bir grupta test edilir. Faz II denemeleri, testleri 50 ila birkaç yüz kişiyi kapsayacak şekilde genişletir. Bu aşamada, aşının güvenliği değerlendirilmeye devam eder ve araştırmacılar ayrıca aşının etkinliği ve ideal dozu hakkında veri toplar. Güvenli ve etkili olduğu belirlenen aşılar daha sonra yüzlerce ila binlerce gönüllüde aşının etkinliğine odaklanan faz III denemelerine geçer. Bu aşamanın tamamlanması birkaç yıl sürebilir ve araştırmacılar bu fırsatı aşılanmış gönüllüleri aşılanmamış olanlarla karşılaştırarak aşıya karşı ortaya çıkan gerçek reaksiyonları vurgulamak için kullanırlar.

Bir aşı tüm test aşamalarını geçerse, üretici FDA aracılığıyla aşının ruhsatı için başvurabilir. FDA, halk arasında kullanımını onaylamadan önce, klinik deneylerin, güvenlik testlerinin, saflık testlerinin ve üretim yöntemlerinin sonuçlarını kapsamlı bir şekilde gözden geçirir ve üreticinin kendisinin diğer birçok alanda devlet standartlarına uygun olduğunu belirler.

FDA onayından sonra, FDA üretim protokollerini, parti saflığını ve üretim tesisinin kendisini izlemeye devam eder. Ayrıca, çoğu aşı, aşıların güvenliğini ve etkinliğini on binlerce veya daha fazla kişide uzun yıllar boyunca izleyen faz IV denemelerine de tabi tutulur.

### Yan etkiler

Hastalık Kontrol ve Korunma Merkezleri (CDC) aşıların ve olası yan etkilerinin bir listesini hazırlamıştır. Yan etki riski bir aşıdan diğerine değişir, ancak aşağıda yaygın bir çocukluk aşısı olan difteri, tetanos ve aselüler boğmaca (DTaP) aşısının yan etki örnekleri ve bunların yaklaşık görülme oranları verilmiştir.

1976 yılında Amerika Birleşik Devletleri'nde, 45 milyon aşılanmış kişi arasında 362 Guillain-Barré sendromu vakası görülmesi üzerine kitlesel domuz gribi aşılama programı durdurulmuştur. CDC'den William Foege, Guillain-Barré insidansının aşılanan kişilerde domuz gribi aşısı olmayanlara göre dört kat daha yüksek olduğunu tahmin etmiştir.

Dang humması için onaylanmış tek aşı olan Dengvaxia'nın 9 yaş ve altı çocuklarda Dang humması nedeniyle hastaneye yatış riskini 1,58 kat artırdığının tespit edilmesi, 2017 yılında Filipinler'de kitlesel aşılama programının askıya alınmasıyla sonuçlanmıştır.

2009'daki H1N1 pandemisi için yaklaşık 31 milyon kişiye uygulanan Pandemrix aşısının, alternatif aşılara kıyasla daha yüksek düzeyde advers olaylara yol açtığı tespit edilmiş ve bu durum yasal işlemlerle sonuçlanmıştır. Pandemrix ile aşılanmanın ardından narkolepsi raporlarına yanıt olarak CDC, popülasyon temelli bir çalışma yürütmüş ve FDA onaylı 2009 H1N1 grip aşılarının nörolojik bozukluk için artan bir riskle ilişkili olmadığını tespit etmiştir.

### Bileşenler

Aşıların içerikleri birinden diğerine büyük farklılıklar gösterebilir ve hiçbir aşı aynı değildir. CDC, web sitesinde kolayca erişilebilen aşıların ve içeriklerinin bir listesini derlemiştir.

#### Alüminyum

Alüminyum, bazı aşılarda bulunan bir adjuvan maddedir. Bir adjuvan, vücudun bağışıklık sisteminin aşıyı aldıktan sonra daha güçlü bir bağışıklık tepkisi oluşturmasına yardımcı olmak için kullanılan bir bileşen türüdür. Alüminyum bir tuz formundadır (bir elementin iyonik versiyonu) ve şu bileşiklerde kullanılır: alüminyum hidroksit, alüminyum fosfat ve alüminyum potasyum sülfat. Belirli bir element için, iyon formu elemental formdan farklı özelliklere sahiptir. Alüminyum toksisitesine sahip olmak mümkün olsa da alüminyum tuzları ilk kez difteri ve tetanos aşılarıyla birlikte kullanıldıkları 1930'lardan beri etkili ve güvenli bir şekilde kullanılmaktadır. Alüminyum tuzu içeren bir aşıya karşı lokal reaksiyon (kızarıklık, ağrı ve şişlik) görülme olasılığında küçük bir artış olsa da ciddi reaksiyon riskinde artış yoktur.

#### Cıva

Bazı aşılar bir zamanlar cıva içeren organik bir bileşik olan tiyomersal veya timerosal adı verilen bir bileşik içeriyordu. Organomerkür yaygın olarak iki şekilde bulunur. Metilcıva katyonu (bir karbon atomlu) cıva ile kirlenmiş balıklarda bulunur ve insanların cıva ile kirlenmiş bölgelerde (Minamata hastalığı) alabileceği formdur, etilcıva katyonu (iki karbon atomlu) ise tiyosalisilat ile bağlantılı timerosalde bulunur. Her ikisi de organomerkür bileşiği olmasına rağmen, aynı kimyasal özelliklere sahip değildir ve insan vücudu ile farklı etkileşime girerler. Etilcıva, metilcıvaya göre vücuttan daha hızlı temizlenir ve toksik etkilere neden olma olasılığı daha düşüktür.

Timerosal, birden fazla doz aşı içeren şişelerde bakteri ve mantarların büyümesini önlemek için koruyucu olarak kullanılmıştır. Bu, bir aşı flakonunun kontaminasyonundan kaynaklanabilecek potansiyel enfeksiyon veya ciddi hastalık riskini azaltmaya yardımcı olur. Timerosal içeren aşılarla enjeksiyon bölgesinde kızarıklık ve şişme riskinde küçük bir artış olmasına rağmen, ciddi zarar veya otizm riskinde artış görülmemiştir. Kanıtlar aşılardaki timerosalin güvenliğini ve etkinliğini desteklese de timerosal 2001 yılında Amerika Birleşik Devletleri'nde önlem olarak çocukluk aşılarından çıkarılmıştır.

### İzleme

CDC Bağışıklama Güvenliği Ofisi girişimleri

Aşı Advers Olay Raporlama Sistemi (VAERS) |Gıda ve İlaç İdaresi (FDA) Biyolojik Değerlendirme ve Araştırma Merkezi (CBER) |İmmünizasyon Eylem Koalisyonu (IAC)

Aşı Güvenliği Veritabanı (VSD) |Sağlık Kaynakları ve Hizmet İdaresi (HRSA) |Güvenli İlaç Uygulamaları Enstitüsü (ISMP)

Klinik Bağışıklama Güvenliği Değerlendirmesi (CISA) Projesi Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH)

Ulusal Aşı Program Ofisi (NVPO)

Aşıların uygulama protokolleri, etkinliği ve yan etkileri CDC ve FDA dahil olmak üzere ABD federal hükûmetine bağlı kuruluşlar tarafından izlenmekte ve bağımsız kurumlar aşı uygulamalarını sürekli olarak yeniden değerlendirmektedir. Tüm ilaçlarda olduğu gibi, aşı kullanımı da halk sağlığı araştırmaları, gözetim ve hükûmetlere ve halka raporlama ile belirlenmektedir.

## Kullanım

2016'da temel aşıları yapılan çocukların oranı
Bir yaşındaki çocuklar arasında küresel aşılama kapsamı (1980-2019)
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) aşılamanın yılda 3,5-5 milyon ölümü önlediğini ve her yıl 1,5 milyon çocuğun aşılama ile önlenebilecek hastalıklar nedeniyle öldüğünü tahmin etmektedir. Beş yaş altı çocuk ölümlerinin 2013 yılında %29'unun aşıyla önlenebilir olduğu tahmin edilmektedir. Çocuklar dünyanın gelişmekte olan diğer bölgelerinde kaynakların ve aşıların azalması gibi bir sorunla karşı karşıyalar. Sahra Altı Afrika'daki gibi ülkeler çocukluk dönemi aşılarının tamamını karşılayamamaktadır.

### Amerika Birleşik Devletleri

Aşılar, Amerika Birleşik Devletleri'nde bulaşıcı hastalıkların yaygınlığında büyük düşüşlere sağlamıştır. 2007 yılında aşıların, çeşitli hastalıklara maruz kalanların ölüm veya hastalık oranları üzerindeki etkinliğine ilişkin çalışmalar, ölüm oranlarında neredeyse %100, maruz kalma oranlarında ise yaklaşık %90'lık bir azalma olduğunu göstermiştir. Bu durum, belirli kuruluşların ve eyaletlerin önerilen erken çocukluk dönemi aşıları için standartlar benimsemesine olanak sağlamıştır. Başka türlü aşı masraflarını karşılayamayan düşük gelirli aileler bu kuruluşlar ve özel hükûmet yasaları tarafından desteklenmektedir. Çocuklar için Aşı Programı ve Sosyal Güvenlik Yasası, alt sosyoekonomik grupların desteklenmesinde iki önemli aktördür.

2000 yılında CDC, ABD'de kızamığın ortadan kaldırıldığını ilan etmiştir (12 ay boyunca kesintisiz hastalık bulaşmaması olarak tanımlanmıştır). Ancak aşı karşıtı hareketin büyümesiyle birlikte ABD'de aşıyla önlenebilir bazı hastalıkların yeniden ortaya çıktığı görülmüştür. Kızamık virüsü, 2018'de toplam 17 ve 2019'da 465 salgınla (4 Nisan 2019 itibarıyla) kızamık vakalarının sayısının son yıllarda artmaya devam etmesi nedeniyle ABD'de eliminasyon statüsünü kaybetmiştir.

## Tarihçe

 Aşılamanın öncüsü Edward Jenner'a sunulan ve Londra'daki Fizik Cemiyetinin 112 üyesi tarafından imzalanan, aşılamanın etkinliğine dair 1802 tarihli bir referans belgesi
Çiçek hastalığına karşı insanları aşılamak için inek çiçeği kullanılması anlamında ilk aşılardan önce, Çin'de ve başka yerlerde, batıda kopyalanmadan önce, insanlar variolasyon adı verilen yöntemle çiçek hastalığı kullanılarak inoküle edilmiştir. Çin'de çiçek hastalığı için variolasyon uygulamasına dair en eski ipuçları 10. yüzyılda ortaya çıkmıştır. Çinliler ayrıca, Wan Quan'ın (1499-1582) 1549 tarihli Douzhen Xinfa (痘疹心法) adlı eserinden gelen, belgelenmiş en eski variolasyon kullanımını da uygulamıştır. Toz haline getirilmiş çiçek hastalığı materyalinin, genellikle kabukların, burun deliklerine üflenmesiyle uygulanan bir "nazal insüflasyon" yöntemi uyguladılar. Çin'de on altıncı ve on yedinci yüzyıllar boyunca çeşitli aşılama teknikleri kaydedilmiştir. 1700 yılında Londra'daki Royal Society tarafından Çin'deki aşılama uygulamasına ilişkin iki rapor alınmıştır; biri Çin'de görev yapan Doğu Hindistan Şirketinin bir çalışanından rapor alan Martin Lister tarafından, diğeri ise Clopton Havers tarafından. Fransa'da Voltaire, Çinlilerin "bu yüzyıl boyunca" variolasyon uyguladıklarını bildirir.

1796 yılında İngiltere'nin Gloucestershire bölgesindeki Berkeley'de doktorluk yapan Edward Jenner, çiçek hastalığına yakalanan bir kişinin çiçek hastalığına karşı bağışıklık kazanacağına dair yaygın bir teoriyi test etti. Teoriyi test etmek için Sarah Nelmes adlı bir sütçü kızdan çiçek vezikülleri alarak James Phipps adlı sekiz yaşındaki bir çocuğa bulaştırdı ve iki ay sonra çocuğa çiçek inokülasyonu yaptı ve çiçek hastalığı gelişmedi. 1798 yılında Jenner, geniş bir ilgi uyandıran *An Inquiry Into the Causes and Effects of the Variolæ Vaccinæ* (Variolæ Vaccinæ'nin Nedenleri ve Etkileri Üzerine Bir Araştırma) adlı kitabını yayınladı. Jenner, 'gerçek' ve 'sahte' (istenen etkiyi yaratmayan) çiçek hastalığını birbirinden ayırmış ve aşılanan bireyin püstülünden aşının yayılması için "koldan kola" yöntemini geliştirmiştir. İlk doğrulama girişimleri çiçek hastalığının bulaşması nedeniyle sekteye uğradı, ancak tıp mesleği içindeki tartışmalara ve hayvan materyalinin kullanımına yönelik dini muhalefete rağmen, 1801 yılına gelindiğinde raporu altı dile çevrildi ve 100.000'den fazla kişi aşılandı. *Aşılama* terimi 1800 yılında cerrah Richard Dunning tarafından *Aşılama üzerine bazı gözlemler* adlı metninde kullanılmıştır.

Maisur Kraliçeleri: solda, kral III. Krishnaraja Wadiyar'ın ilk eşi Devajammani, sağda, kralın yine Devajammani adındaki ikinci eşi, ortada: Lakshmi Ammani, kralın büyükannesi. Thomas Hickey, 1805. Resimdeki iki kraliçenin aşılamayı variolasyona tercih ettikleri düşünülüyor, zira ciltlerinde aynı izleri taşıyorlar: burun ve ağız çevresinde renk değişikliği (solda, variolasyon) ya da küçük, gizli bir yara izi (sağda, aşılama).
1802 yılında İskoç doktor Helenus Scott, Jenner'in çiçek aşısını kullanarak Bombay'da düzinelerce çocuğu çiçek hastalığına karşı aşıladı. Aynı yıl Scott, *Bombay Courier* gazetesinin editörüne bir mektup yazarak "Bu önemli keşfin faydalarını Hindistan'ın her yerine, belki de Çin'e ve tüm doğu dünyasına ulaştırmak artık bizim elimizde" dedi. Daha sonra aşılama Britanya Hindistanı'nda sağlam bir şekilde yerleşti. Yeni İngiliz kolonisi Seylan'da 1803 yılında bir aşılama kampanyası başlatıldı. İngilizler 1807 yılına kadar bir milyondan fazla Hint ve Sri Lankalıyı çiçek hastalığına karşı aşılamıştı.  Yine 1803 yılında İspanyol Balmis Keşif Gezisi, insanları çiçek hastalığına karşı aşılamak için ilk kıtalararası çabayı başlattı. 1816'daki çiçek salgınının ardından Nepal Krallığı çiçek aşısı sipariş etmiş ve İngiliz veteriner William Moorcroft'tan bir aşılama kampanyası başlatılmasına yardımcı olmasını istemiştir.

Aynı yıl İsveç'te çocukların iki yaşına kadar çiçek hastalığına karşı aşılanmasını zorunlu kılan bir yasa kabul edildi. Prusya 1810'da ve 1920'lerde kısa süreliğine zorunlu aşı uygulamasını başlatmış, ancak 1829'da zorunlu aşı yasasından vazgeçmiştir. 1820'lerde Hannover Vilaleti'nde zorunlu çiçek aşısı ile ilgili bir yasa çıkarılmıştır. 1826'da Kragujevac'ta, geleceğin Sırbistan Prensi Mihailo, Sırbistan Prensliği'nde çiçek hastalığına karşı aşılanan ilk kişi oldu. 1837'de 40.000 kişinin ölümüne neden olan bir çiçek salgınının ardından İngiliz hükûmeti, evrensel aşılamayı öngören ve variolasyonu yasaklayan 1840 Aşılama Yasası ile başlayan yoğun bir aşılama politikası başlattı. 1853 Aşılama Yasası İngiltere ve Galler'de zorunlu çiçek aşısı uygulamasını başlattı. Yasa, 1851 ve 1852 yıllarında yaşanan ciddi bir çiçek hastalığı salgınını takip etmiştir. Yoksul yasası yetkililerinin herkese ücretsiz aşı yapmaya devam etmesini, ancak aşılanan çocukların kayıtlarının doğum kayıt memurları ağı tarafından tutulmasını öngörüyordu. O dönemde gönüllü aşılamanın çiçek hastalığı ölümlerini azaltmadığı kabul ediliyordu ancak 1853 Aşılama Yasası o kadar kötü uygulanmıştı ki İngiltere ve Galler'de aşılanan çocuk sayısı üzerinde çok az etkisi oldu.

Lagos, Nijerya'da çiçek hastalığının dünya çapında ortadan kaldırılmasını teşvik etmek için 1979 yılında hazırlanmış bir poster
ABD Yüce Mahkemesi, 1905 yılında Jacobson - Massachusetts davasında zorunlu aşı yasalarını onaylamış ve yasaların halkı tehlikeli bulaşıcı hastalıklardan korumak için aşı yapılmasını zorunlu kılabileceğine hükmetmiştir. Ancak uygulamada ABD, 20. yüzyılın başlarında sanayileşmiş ülkeler arasında en düşük aşılama oranına sahipti. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra ABD'de zorunlu aşı yasaları uygulanmaya başlamıştır. 1959 yılında DSÖ, çiçek hastalığının 33 ülkede hala endemik olması nedeniyle çiçek hastalığının dünya çapında ortadan kaldırılması çağrısında bulundu. 1960'larda ABD'de her yıl altı ila sekiz çocuk aşıya bağlı komplikasyonlar nedeniyle ölüyordu. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre 1966 yılında dünya çapında yaklaşık 100 milyon çiçek hastalığı vakası görülmüş ve tahminen iki milyon kişinin ölümüne neden olmuştur. 1970'lerde çiçek hastalığına yakalanma riski o kadar düşüktü ki ABD Halk Sağlığı Servisi rutin çiçek aşılamasına son verilmesini tavsiye etti. 1974 yılına gelindiğinde DSÖ çiçek aşılama programı çiçek hastalığını Pakistan, Hindistan, Bangladeş, Etiyopya ve Somali'nin bazı bölgeleriyle sınırlandırmıştı. 1977 yılında DSÖ, Somali'de bir laboratuvar dışında elde edilen son çiçek hastalığı vakasını kaydetmiştir. 1980 yılında DSÖ dünyayı resmi olarak çiçek hastalığından arındırdığını ilan etti.

1974 yılında DSÖ, çocukları önlenebilir altı bulaşıcı hastalığa karşı korumak için 1990 yılına kadar evrensel aşılama hedefini benimsemiştir: kızamık, çocuk felci, difteri, boğmaca, tetanos ve tüberküloz. 1980'lerde gelişmekte olan ülkelerdeki çocukların sadece %20 ila %40'ı bu altı hastalığa karşı aşılanmıştı. Zengin ülkelerde kızamık vakalarının sayısı, 1963 yılında kızamık aşısının kullanılmaya başlanmasından sonra önemli ölçüde düşmüştür. DSÖ sayıları, birçok ülkede kızamık aşılamasındaki düşüşün kızamık vakalarında yeniden canlanmaya yol açtığını göstermektedir. Kızamık o kadar bulaşıcıdır ki halk sağlığı uzmanları hastalığı kontrol altına almak için %100 aşılama oranına ihtiyaç olduğuna inanmaktadır. On yıllardır süren kitlesel aşılamalara rağmen çocuk felci Hindistan, Nijerya, Somali, Nijer, Afganistan, Bangladeş ve Endonezya'da bir tehdit olmaya devam etmektedir. 2006 yılına gelindiğinde küresel sağlık uzmanları, çocuk felcinin ortadan kaldırılmasının ancak gecekondu bölgelerinde içme suyu ve sanitasyon olanaklarının iyileştirilmesiyle mümkün olabileceği sonucuna varmıştır. 1950'lerde difteri, boğmaca ve tetanosa karşı kombine bir DBT aşısının kullanılması halk sağlığı açısından büyük bir gelişme olarak kabul edilmiştir. Ancak on yıllara yayılan aşılama kampanyaları sırasında, DBT aşıları çok sayıda yan etki vakasıyla ilişkilendirilmeye başlandı. Geliştirilmiş DBT aşılarının 1990'larda piyasaya çıkmasına rağmen DPT aşıları zengin ülkelerde aşı karşıtı kampanyaların odağı haline geldi. Bağışıklama oranları düştükçe birçok ülkede boğmaca salgınları artmıştır.

2000 yılında, kişi başına düşen GSYİH'si 1000 ABD dolarının altında olan ülkelerde rutin aşılamaları güçlendirmek ve yeni ve az kullanılan aşıları tanıtmak amacıyla Aşılar ve Bağışıklama için Küresel İttifak kurulmuştur.

UNICEF, COVID-19 salgını nedeniyle 2020'den itibaren çocukların aşılardan ne ölçüde mahrum kaldığını bildirdi. Örgüt, 2023 yazına gelindiğinde aşılama programlarının "rayına oturduğunu" açıkladı.

## Aşılama politikası

ABD'de eyaletlere göre aşılama oranı, 2017'de eyalet tarafından izin verilen muafiyetler dahil
Bazı hastalıkların salgın riskini ortadan kaldırmak için, çeşitli zamanlarda hükûmetler ve diğer kurumlar tüm insanların aşılanmasını gerektiren politikalar uygulamıştır. Örneğin, 1853 tarihli bir yasa İngiltere ve Galler'de çiçek hastalığına karşı evrensel aşılamayı zorunlu kılmış ve buna uymayanlara para cezası uygulanmıştır. Çağdaş ABD aşılama politikaları, çocukların devlet okullarına girmeden önce tavsiye edilen aşıları olmalarını gerektirmektedir.

On dokuzuncu yüzyılda erken aşılamadan başlayarak, bu politikalara bilimsel, etik, siyasi, tıbbi güvenlik, dini ve diğer gerekçelerle itiraz eden ve toplu olarak aşı karşıtları olarak adlandırılan çeşitli gruplar tarafından direnilmiştir. Yaygın itirazlar aşıların işe yaramadığı, zorunlu aşılamanın kişisel meselelere aşırı devlet müdahalesi teşkil ettiği veya önerilen aşıların yeterince güvenli olmadığı yönündedir. Birçok modern aşılama politikası, bağışıklık sistemi zayıf olan, aşılarda kullanılan bileşenlere alerjisi olan veya aşılara karşı güçlü itirazları olan kişiler için muafiyetlere izin vermektedir.

Sınırlı mali kaynaklara sahip ülkelerde, sınırlı aşılama kapsamı, bulaşıcı hastalıklar nedeniyle daha fazla morbidite ve mortalite ile sonuçlanmaktadır. Daha varlıklı ülkeler risk altındaki gruplara yönelik aşıları sübvanse edebilmekte, bu da daha kapsamlı ve etkili bir kapsama alanı sağlamaktadır. Örneğin Avustralya'da hükûmet, yaşlılar ve yerli Avustralyalılar için aşıları sübvanse etmektedir.

ABD merkezli bağımsız bir kuruluş olan Public Health Law Research, 2009 yılında, özellikle savunmasız nüfuslar arasında belirli hastalıkların görülme sıklığını azaltmanın bir yolu olarak belirli işler için bir koşul olarak aşı yapılmasını zorunlu kılmanın etkinliğini değerlendirmek için yeterli kanıt olmadığını; çocuk bakım tesislerine ve okullara devam etmek için bir koşul olarak aşı yapılmasını zorunlu kılmanın etkinliğini destekleyen yeterli kanıt olduğunu ve reçete yetkisi olmayan sağlık çalışanlarının bir halk sağlığı müdahalesi olarak aşı uygulamasına izin veren daimi emirlerin etkinliğini destekleyen güçlü kanıtlar olduğunu bildirmiştir.

### Fraksiyonel doz aşılama

Fraksiyonel doz aşılama, belirli bir aşı stoğu ile daha fazla bireyin aşılanmasına izin vermek için bir aşının dozunu azaltır ve bireysel koruma için toplumsal faydayı takas eder. Birçok aşının doğrusal olmama özelliklerine dayanarak, yoksulluk hastalıklarında etkilidir ve aşı arzının sınırlı olduğu COVID-19 gibi pandemi dalgalarında fayda vadetmektedir.

### Davalar

Son yıllarda aşı yaralanmalarına ilişkin iddialar ABD'de dava konusu olmuştur. Çoğu halk sağlığı yetkilisi yaralanma iddialarının asılsız olduğunu söylese de bazı aileler sempatik jürilerden önemli ödüller kazanmıştır. Buna karşılık, birkaç aşı üreticisi üretimi durdurdu ve ABD hükûmeti halk sağlığına tehdit oluşturabileceği sebebiyle üreticileri aşı yaralanması iddialarından kaynaklanan sorumluluklardan korumak için yasalar çıkardı. Aşıların hastalığa karşı bir bariyer olarak uygulanabilirliğini desteklemek için çok sayıda aşının güvenliği ve yan etkileri test edilmiştir. Grip aşısı kontrollü deneylerde test edilmiş ve plasebo ile eşit derecede ihmal edilebilir yan etkilere sahip olduğu kanıtlanmıştır. Ailelerin bazı endişeleri, aşılara güvenmemelerine veya aşıları reddetmelerine neden olan sosyal inançlar ve normlardan kaynaklanmış olabilir ve bu da asılsız yan etkilerdeki bu tutarsızlığa katkıda bulunabilir.

### Karşıtlık

67 ülkeyi kapsayan küresel anket sorusuna verilen yanıtlar: "Genel olarak aşıların güvenli olduğunu düşünüyorum". Bu görsel, bir önceki ifadeye "Kesinlikle katılmıyorum" veya "Katılmama eğilimindeyim" şeklinde cevap verenlerin dağılımını göstermektedir.
Çok çeşitli aşı eleştirmenlerinden gelen aşı karşıtlığı, ilk aşılama kampanyalarından beri var olmuştur. Bulaşıcı hastalıklardan kaynaklanan ciddi hastalık ve ölümleri önlemenin faydalarının, bağışıklamayı takiben nadir görülen ciddi advers etki risklerinden çok daha ağır bastığı yaygın olarak kabul edilmektedir. Bazı çalışmalar, mevcut aşı programlarının bebek ölümlerini ve hastaneye yatış oranlarını artırdığını gösterdiğini iddia etmiştir; ancak bu çalışmalar doğası gereği korelasyoneldir ve bu nedenle nedensel etkileri gösteremezler ve çalışmalar ayrıca rapor ettikleri karşılaştırmaları cımbızladıkları, karşıt bir sonucu destekleyen tarihsel eğilimleri göz ardı ettikleri ve aşıları "tamamen keyfi ve hatalarla dolu" bir şekilde saydıkları için eleştirilmiştir.

Aşılamanın ahlakı, etiği, etkinliği ve güvenliği konusunda çeşitli tartışmalar ortaya çıkmıştır. Bazı aşı eleştirmenleri aşıların hastalıklara karşı etkisiz olduğunu veya aşı güvenliği çalışmalarının yetersiz olduğunu söylemektedir. Bazı dini gruplar aşılamaya izin vermemekte, bazı siyasi gruplar ise bireysel özgürlük gerekçesiyle zorunlu aşılamaya karşı çıkmaktadır. Buna karşılık, aşıların tıbbi riskleri hakkında asılsız bilgilerin yayılmasının, sadece ebeveynleri aşı olmayı reddeden çocuklarda değil, aynı zamanda yaş veya bağışıklık yetersizliği nedeniyle aşılanamayan ve aşılanmamış taşıyıcılardan enfeksiyon kapabilecek çocuklarda da yaşamı tehdit eden enfeksiyon oranlarını artırdığına dair endişeler dile getirilmiştir (bkz. sürü bağışıklığı). Bazı ebeveynler aşıların otizme neden olduğuna inanmaktadırlar, ancak bu fikri destekleyen hiçbir bilimsel kanıt bulunmamaktadır. 2011 yılında, KKK aşısının otizme neden olduğu teorisinin önde gelen savunucularından Andrew Wakefield'in araştırma verilerini tahrif etmek için mali olarak motive edildiği tespit edilmiş ve ardından tıbbi lisansı elinden alınmıştır. Amerika Birleşik Devletleri'nde tıbbi olmayan nedenlerle aşıları reddeden kişiler, kızamık vakalarının ve bu hastalıktan kaynaklanan kalıcı işitme kaybı ve ölüm vakalarının büyük bir yüzdesini oluşturmaktadır.

Birçok ebeveyn çocuklarını aşılatmamaktadır çünkü aşılama sayesinde hastalıkların artık mevcut olmadığını düşünmektedirler. Bu yanlış bir varsayımdır, zira bağışıklama programları ile kontrol altında tutulan hastalıklar, bağışıklama bırakıldığında geri dönebilir ve dönmektedir. Bu patojenler, patojenin aşılanmamış konakçılarda yaşayabildiğinde mutasyona uğrama kabiliyeti nedeniyle aşılanmış insanları enfekte edebilir.

#### Aşılama ve otizm

Aşılar ve otizm arasında bir bağlantı olduğu düşüncesi, 1998 yılında *Lancet* dergisinde yayınlanan ve başyazarı doktor Andrew Wakefield olan bir makalede ortaya çıkmıştır. Wakefield'in çalışması, yaşları 3 ila 10 arasında değişen 12 hastanın sekizinde KKK aşısının (kızamık, kabakulak ve kızamıkçık aşısı) ardından otizmle uyumlu davranışsal semptomlar geliştiği sonucuna varmıştır. Makale bilimsel titizlikten yoksun olduğu gerekçesiyle geniş çapta eleştirilmiş ve Wakefield'in makaledeki verileri tahrif ettiği kanıtlanmıştır. 2004 yılında, orijinal 12 ortak yazardan 10'u (Wakefield hariç) makalenin geri çekilmesini yayınladı ve şunları belirtti: "Veriler yetersiz olduğu için bu makalede KKK aşısı ile otizm arasında nedensel bir bağlantı kurulmadığını açıkça belirtmek isteriz." 2010 yılında *The Lancet*, tahrif edilmiş veriler ve protokoller de dahil olmak üzere makalenin çeşitli unsurlarının yanlış olduğunu belirterek makaleyi resmen geri çekti. Makale, özellikle Amerika Birleşik Devletleri'nde çok daha büyük bir aşı karşıtı harekete yol açtı ve makalenin sahte olduğu gösterilmesine ve büyük ölçüde geri çekilmesine rağmen, her dört ebeveynden biri hala aşıların otizme neden olabileceğine inanıyor.

Bugüne kadar, tüm doğrulanmış ve kesin çalışmalar aşılar ve otizm arasında bir ilişki olmadığını göstermiştir. 2015'te yayınlanan çalışmalardan biri, otizm ile KKK aşısı arasında bir bağlantı olmadığını doğrulamaktadır. Bebeklere KKK aşısını içeren bir sağlık planı verilmiş ve beş yaşına gelene kadar sürekli olarak incelenmişlerdir. Aşı ile normal gelişim gösteren ya da otizmli bir kardeşe sahip olan çocukların kendilerinin de otizm geliştirme riskinin daha yüksek olması arasında bir bağlantı bulunmamıştır.

Doğru bilgiden önce yanlış bilgi alındığında insanların hafızasını düzeltmek zor olabilir. Wakefield çalışmasının aleyhinde pek çok kanıt olmasına ve yazarların çoğu tarafından geri çekmeler yayınlanmasına rağmen, pek çok insan hala hafızalarında yer ettiği için çalışmaya inanmaya ve kararlarını buna dayandırmaya devam etmektedir. Kamu hafızasındaki yanlış bilgileri düzeltmenin etkili yollarını belirlemek için çalışmalar ve araştırmalar yürütülmektedir.

## Uygulama yolları

Aşı uygulaması oral, enjeksiyon (kas içi, deri içi, deri altı), ponksiyon, transdermal veya intranazal olabilir. Son zamanlarda yapılan birçok klinik çalışma, aşıların mukozal yüzeyler yoluyla yaygın mukozal bağışıklık sistemi tarafından alınmasını ve böylece enjeksiyon ihtiyacını ortadan kaldırmayı amaçlamıştır.

## Aşılama ekonomisi

Sağlık genellikle bir ülkenin ekonomik refahını belirleyen ölçütlerden biri olarak kullanılır. Bunun nedeni, daha sağlıklı bireylerin genellikle bir ülkenin ekonomik kalkınmasına katkıda bulunmaya hasta olanlardan daha uygun olmasıdır. Bunun pek çok nedeni vardır. Örneğin, grip aşısı olan bir kişi sadece kendisini grip riskinden korumakla kalmaz, aynı zamanda çevresindekilere hastalık bulaştırmasını da engellemiş olur. Bu da daha sağlıklı bir toplum yaratarak bireylerin ekonomik olarak daha üretken olmalarını sağlar. Sonuç olarak çocuklar okula daha sık gidebilmekte ve akademik olarak daha başarılı oldukları görülmektedir. Benzer şekilde, yetişkinler de daha sık, daha verimli ve daha etkin çalışabilmektedir.

### Maliyetler ve faydalar

Genel olarak, aşılar topluma net bir fayda sağlamaktadır. Aşılar, özellikle uzun vadeli etkileri göz önünde bulundurulduğunda, genellikle yüksek yatırım getirisi (ROI) değerleriyle dikkat çekmektedir. Bazı aşıların ROI değerleri diğerlerinden çok daha yüksektir. Çalışmalar, aşılamanın faydalarının maliyetlere oranının difteri/boğmaca için 27:1, kızamık için 13,5:1, suçiçeği için 4,76:1 ve pnömokok konjugatı için 0,68-1,1:1 değerinde önemli ölçüde farklılık gösterebileceğini göstermiştir. Bazı hükûmetler, aşılara atfedilen yüksek ROI değerleri nedeniyle aşı maliyetlerini sübvanse etmeyi tercih etmektedir. Amerika Birleşik Devletleri, çocuk aşılarının yarısından fazlasını sübvanse etmektedir ve bu aşıların her birinin maliyeti 400 ila 600 dolar arasındadır. Çocukların çoğu aşılanıyor olsa da ABD'nin yetişkin nüfusu hâlâ önerilen aşılama seviyelerinin altındadır. Bu soruna birçok faktör atfedilebilir. Başka sağlık sorunları olan pek çok yetişkin güvenli bir şekilde aşılanamazken, bazıları da özel mali çıkarlar uğruna aşılanmamayı tercih ediyor. Birçok Amerikalının sigortası yoktur ve bu nedenle aşılar için cepten ödeme yapmaları gerekmektedir. Diğerleri ise yüksek muafiyetler ve katkı payları ödemekle yükümlüdür. Aşılar genellikle uzun vadeli ekonomik faydalar sağlasa da birçok hükûmet işgücü ve üretimle ilgili yüksek kısa vadeli maliyetleri ödemekte zorlanmaktadır. Sonuç olarak, birçok ülke bu tür hizmetleri sağlamayı ihmal etmektedir.

2021 tarihli bir makaleye göre, haemophilus influenzae tip b, hepatit B, insan papilloma virüsü, Japon ensefaliti, kızamık, neisseria meningitidis serogrup A, rotavirüs, kızamıkçık, streptococcus pneumoniae ve sarıhummaya karşı yapılan aşılar 2000'den 2019'a kadar tahmini 50 milyon ölümü önlemiştir. Makale, "COVID-19 ile ilgili aksaklıklardan önce aşı etkisinin en büyük değerlendirmesini temsil ediyor". Haziran 2022'de yapılan bir çalışmaya göre, COVID-19 aşıları 8 Aralık 2020'den 8 Aralık 2021'e kadar 185 ülke ve bölgede 14,4 ila 19,8 milyon ek ölümü önlemiştir.

Her biri için en az bir aşı geliştirmenin 2,8 milyar ila 3,7 milyar dolara mal olacağını tahmin etmişlerdir. Bu, bir salgının potansiyel maliyetiyle karşılaştırılmalıdır. Doğu Asya'daki 2003 SARS salgını 54 milyar dolara mal olmuştur.

Oyun teorisi, finansal ve finansal olmayan maliyet ve faydaları içerebilen maliyet ve faydaları modellemek için fayda fonksiyonlarını kullanır. Son yıllarda, oyun teorisinin toplumlarda aşı alımını modellemek için etkili bir şekilde kullanılabileceği ileri sürülmüştür. Araştırmacılar bu amaçla oyun teorisini grip ve kızamık gibi hastalıklar bağlamında aşı alımını analiz etmek için kullanmışlardır.

## Galeri

* Dr. Jenner ilk aşısını 8 yaşında bir çocuk olan James Phipps'e yapıyor. 14 Mayıs 1796. Ernest Board tarafından yapılmış resim (20. yüzyıl başı)
* James Gillray'in *The Cow-Pock-or-the Wonderful Effects of the New Inoculation!* adlı 1802 tarihli eseri, inek benzeri uzantılar çıkaracağından korkan aşılanmış hastaların karikatürüdür
* Louis-Léopold Boilly'den *La vaccine* or *Le préjugé vaincu*, 1807
* Bir doktor küçük bir kıza aşı yapıyor, bluzları gevşemiş diğer kızlar endişeyle sıralarını bekliyor. Ressam: Lance Calkin
* Von Behring'i serumu muslukla çıkarırken gösteren Alman karikatürü
* Les Malheurs de la Vaccine (Ekonomik açıdan aşılamanın tarihi: Satılık bir eczane; modası geçmiş bir inokülist işyerini satıyor; Jenner, solda, neşterle bir iskeleti takip ediyor)

## Ayrıca bakınız

* Antitoksin
* Kedilerin aşılanması
* Köpeklerin aşılanması

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar

## Dış bağlantılar

Wikimedia Commons'ta Aşılama ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

* ABD hükümeti Aşı Araştırma Merkezi : Koruyucu aşı araştırma çalışmalarına ilişkin bilgiler (İngilizce)
* Aşı Sayfası birçok ülkedeki kaynaklara bağlantı verir. (İngilizce)
* İngiltere için aşılama takvimi. Birleşik Krallık Sağlık Bakanlığı tarafından yayınlanmıştır. (PDF) (İngilizce)
* CDC.gov – 'Ulusal Aşılama Programı: sağlıklı yaşamlara giden yolda öncülük ediyor', ABD Hastalık Kontrol Merkezleri (aşılarla ilgili CDC bilgileri) (İngilizce)
* CDC.gov – 'Cıva ve Aşılar (Thimerosal)', ABD Hastalık Kontrol Merkezleri (İngilizce)
* CDC.gov – Aşıların zaman çizelgesi (İngilizce)
* Immunize.org - Aşılama Eylem Koalisyonu' (aşılama oranlarını artırmak için çalışan kâr amacı gütmeyen kuruluş) (İngilizce)
* WHO.int – 'Aşılar, aşılar ve biyolojikler: Aşıyla Önlenebilir Hastalıkların Olmadığı Bir Dünyaya Doğru', Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ'nün küresel aşı kampanyası internet sitesi) (İngilizce)
* AB'de Sağlık-AB Portalı Aşıları (İngilizce)
* Aşıların Tarihçesi ABD'nin en eski tıbbi profesyonel topluluğu olan Philadelphia Hekimler Kolejinin tıbbi eğitim sitesi (İngilizce)
* Aşıyla önlenebilir hastalıkların görselleri (İngilizce)