# Adige Cumhuriyeti

|  |
| --- |
| **Adige Cumhuriyeti Республика Адыгея Адыгэ Республик** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bayrak
 | Arma
 |

 |
| **Milli Marş:** Süre: 4 dakika ve 19 saniye.4:19 |
| **Konum** |
| Adige CumhuriyetiAdige Cumhuriyeti |
| **Yönetim** |
| **Ülke:** |  Rusya |
| **Federâl Bölge:** | Güney
 |
| **Ekonomik Bölge:** | Kuzey Kafkasya
 |
| **Başkent:** | Maykop
 |
| **Cumhurbaşkanı:** | Murat Kumpilov
 |
| **Yasama organı:** | Adigey Parlamentosu
 |
| **Genel bilgiler** |
| **Yüzölçüm:** | 7.792 km² (3.009 sq mi)
 |
|  - **Rusya içinde:** | 80. |
| **Nüfus:** | 440.327 *(06/2010)* |
|  - **Rusya içinde:** | 74. |
|  - **Yoğunluk:** | 57 /km² (146 /sq mi) |
| **Diğer bilgiler** |
| **Dili:** | Rusça, Batı Çerkesçesi
 |
| **Kuruluş tarihi:** | 27 Temmuz 1922
 |
| **Kodu:** | 01
 |
| **Resmî İnternet sayfası:** | adygheya.ru |

**Adıge Cumhuriyeti** (**AC**) (Adigece: Адыгэ Республик, Rusça: Республика Адыгея), Kuzey Kafkasya'da Rusya Federasyonu üyesi bir cumhuriyet. Kafkas Dağlarının kuzeyinde, Krasnodar Kray sınırları içinde yer alır. Cumhuriyet, Güney Federal Bölgesi'nin bir parçasıdır. Cumhuriyetin yazıçeviri olarak adı *Respublika Adıgeya* olup **Adıgeya** olarak da bilinir. Adıge Cumhuriyeti adını, günümüzde nüfusun daha azı durumunda olan (% 25.2) Batı Çerkeslerinden (Batı Adıgeleri) alır. Başkenti Maykop'tur (2010'da 154.740). Yüzölçümü 7.600 km² (Krasnodar Barajı ile birlikte 7.800 km²), nüfusu 440327 (2010). Nüfus yoğunluğu 58.8'dir. Adıge Devlet Üniversitesi cumhuriyetin üniversitesidir.

## Tarihçe

27 Temmuz 1927'de Rusya SFSC içerisindeki Kuban-Karadeniz Oblastı'nda Çerkes Özerk Oblastı oluşturuldu. O dönem yönetim merkezi Krasnodar kentiydi. 24 Ağustos 1927'de ismi Adıge (Çerkes) Özerk Oblastı olarak değiştirildi. 17 Ekim 1924'te Kuzey Kafkasya Krayı'nın kurulmasıyla Rusya SFSC'nin oblastı olmaktan çıkarıldı.

Temmuz 1928'de Adıge Özerk Oblastı olarak yeniden adlandırıldı. 10 Ocak 1934'te Azov-Karadeniz Krayı'nın kurulmasıyla oraya dahil edildi ve Kuzey Kafkasya Krayı'ndan çıkarıldı. 1936'da oblastın yönetim merkezi Maykop şehriydi. 13 Eylül 1937'de Krasnodar Krayı kurulduğunda oraya dahil edildi.

3 Temmuz 1991'de oblast, Rusya Federasyonu'na bağlı özerk cumhuriyet statüsüne yükseltildi. 5 Ocak 1992'de Adıge Cumhuriyeti'nin ilk cumhurbaşkanı olarak Aslan Carimov seçildi. Adıge Cumhuriyeti'nin 3'te 2'sini Ruslar oluşturmaktadır. Günümüzde cumhurbaşkanı Murat Kumpilov'dur.

## Coğrafya

Adıge Cumhuriyeti, Rusya'nın Güney Federal Bölgesi'nde, Doğu Avrupa'da yer alır; Kafkas Dağları Sistemi içerisinde, Kuzeybatı Kafkasya'nın eteklerinde konumlanmıştır. Cumhuriyetin kuzey kesimleri ovalık, güney kesimleri ise dağlıktır. Topraklarının yaklaşık %40'ı (çoğunlukla Avrupa kayını, meşe ve akçaağaç) ormanlarla kaplıdır.

Yüzölçümü — 7.792 km².

Sınırlar — Adıge Cumhuriyeti tamamen Krasnodar Krayı ile çevrilidir.

En yüksek noktası — Çuguş Dağı: 3.238 m (10.623 ft).

### Nehirler

Adıge Cumhuriyeti ile Krasnodar Krayı arasındaki kuzey sınırının bir parçasını oluşturan 870 kilometre uzunluğundaki Kuban Nehri, Kafkasya'daki en önemli nehirlerden biridir.

Diğer nehirler şunlardır:

* Belaya
* Çohrak Nehri
* Dah Nehri
* Fars Nehri
* Hodz Nehri
* Kişa Nehri
* Büyük Laba Nehri — *(Adige Cumhuriyeti ve Krasnodar Krayı doğu sınırının bir kısmını oluşturur)*
* Psekups Nehri
* Sahray Nehri
* Suhoy Kurcıps Nehri

### Göller

Cumhuriyetin büyük gölleri olmamasına rağmen birkaç baraj gölü vardır:

* Krasnodar Baraj Gölü — *(Kuzey Kafkasya'da en büyüğü)*
* Oktyabrskoye Baraj Gölü
* Şapsığ Baraj Gölü
* Tşikskoye Baraj Gölü
* Şenciyskoye Baraj Gölü
* Çetukskoye Baraj Gölü
* Kujorskoye Baraj Gölü
* Maykop Baraj Gölü

### Dağlar

Cumhuriyetin başlıca dağlarının zirveleri 2.000-3.238 metre arasında değişmektedir:

Fışte Dağı
* Çuguş Dağı — 3.283 m
* Fışte Dağı — 2.868 m
* Oşten Dağı
* Pseaşho Dağı
* Şepsi Dağı

### Doğal kaynaklar

Cumhuriyet, petrol ve doğalgaz açısından zengindir. Diğer doğal kaynaklar arasında altın, gümüş, tungsten ve demir bulunur.

### İklim

* *Ocak ayı ortalama sıcaklığı: −0,5 °C*
* *Temmuz ayı ortalama sıcaklığı: +23 °C*
* *Yıllık ortalama yağış miktarı: 70 santimetre*

15 Şubat 2010 tarihinde, kış ayları için mutlak maksimum sıcaklık kaydedildi — başkent Maykop şehrinde sıcaklık 23,4 °C olarak ölçüldü.

## Yönetim

Adıge Cumhuriyeti hükûmetinin başındaki yürütme yetkilisi, beş yıllık süreyle atanan Devlet Başkanıdır (Mayıs 2011'e kadar bu ünvan "Cumhurbaşkanı" idi). Adayların Rusça ve Adıgece'yi birlikte bilmesi zorunludur.

Mevcut Devlet Başkanı Murat Kumpilov'dur (27 Ocak 2017'den bu yana). Kumpilov, bölgenin geçici başkanı olarak göreve başlamış ve Aslan Thakuşinov’un yerini almıştır. Ayrıca doğrudan seçilen bir Devlet Konseyi bulunmaktadır. Devlet Konseyi, Temsilciler Konseyi ve Cumhuriyet Konseyi olmak üzere iki bölümden oluşur. Her iki konsey de beş yılda bir seçilir ve her birinde 27'şer milletvekili görev yapar.

Cumhuriyet, Rusya Federasyonu parlamentosuna üç temsilci gönderir; biri Devlet Duması’na, diğer ikisi Federasyon Konseyi’ne.

Adıge Cumhuriyeti Anayasası, 14 Mayıs 1995’te kabul edilmiştir.

## İdari bölümler

Adıge Cumhuriyeti idari olarak yedi ilçeye (*rayon*), iki şehre/kasabaya ve (daha düşük idari düzeyde) beş kent tipi yerleşime ayrılmıştır. Belediye birimi olarak cumhuriyet iki kentsel okruga, beş kentsel yerleşime ve 46 kırsal yerleşime ayrılmıştır.

| İsim
 | Yerel İsim
 | Yüzölçümü (km²)
 | Nüfus
2010

 | Tahmini Nüfus
1 Ocak
2018

 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Şehirler (cumhuriyet düzeyindeki belediye ilçeleri)** |
| Maykop
 | Городской округ
Майкоп

 | 58.6
 | 166,540
 | 165,279
 |
| Adıgeysk
 | Городской округ
Адыгейск

 | 32.4
 | 14,659
 | 15,207
 |
| **İlçeler** |
| Giaginski İlçesi
 | Гиагинский м.р.
 | 790.0
 | 31,766
 | 31,394
 |
| Koşehablski İlçesi
 | Кошехабльский м.р.
 | 606.7
 | 30,422
 | 29,726
 |
| Krasnogvardeyski İlçesi
 | Красногвардейский м.р.
 | 725.5
 | 30,868
 | 31,765
 |
| Maykopski İlçesi
 | Майкопский м.р.
 | 3,667.4
 | 58,439
 | 60,107
 |
| Tahtamukayski İlçesi
 | Тахтамукайский м.р.
 | 440.0
 | 69,662
 | 82,909
 |
| Teuçejski İlçesi
 | Теучежский м.р.
 | 710.0
 | 20,643
 | 20,802
 |
| Şovgenovski İlçesi
 | Шовгеновский м.р.
 | 521.4
 | 16,997
 | 16,187
 |
| Adıge Cumhuriyeti | Республика Адыгея
 | 7,600.0
 | 439,996
 | 453,376
 |

* Yerel isimdeki "м.р." kısmı, "муниципальный район" (Belediye İlçesi) ifadesinin kısaltmasıdır.

## Demografi

| Tarihî nüfus |
| --- |
| 1926 | 113.481 | —     |
| 1939 | 241.799 | %+113.1 |
| 1959 | 284.690 | %+17.7 |
| 1970 | 385.644 | %+35.5 |
| 1979 | 404.504 | %+4.9 |
| 1989 | 432.588 | %+6.9 |
| 2002 | 447.109 | %+3.4 |
| 2010 | 439.996 | %−1.6 |
| 2021 | 496.934 | %+12.9 |
| Nüfus sayımı verileri
 |

**Nüfus:** 496.934 (2021 Nüfusu); 439.996 (2010 Nüfusu); 447.109 (2002 Nüfusu); 432.588 (1989 Sovyet Nüfusu)

|  | 2019
 | 2021
 |
| --- | --- | --- |
| Ortalama:
 | 73.8 yıl
 | 71.2 yıl
 |
| Erkek:
 | 69.1 yıl
 | 66.6 yıl
 |
| Kadın:
 | 78.4 yıl
 | 75.8 yıl
 |

* Yaşam beklentisi:
*
*
*

### İstatistikler

Kaynak: Rusya Federal Devlet İstatistik Servisi 12 Nisan 2008 tarihinde Wayback Machine'de arşivlenmiştir

|  | Ortlama
nüfus

 | Canlı doğumlar
 | Ölümler
 | Doğal nüfus değişimi
 | Doğum
oranı
(binde)

 | Ölüm
oranı
(binde)

 | Doğal nüfus değişimi
(binde)

 | Doğum
oran

 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1970
 | 386,000
 | 5,681
 | 3,307
 | 2,374
 | 14.7
 | 8.6
 | 6.2
 |
| 1975
 | 396,000
 | 5,900
 | 3,907
 | 1,993
 | 14.9
 | 9.9
 | 5.0
 |
| 1980
 | 409,000
 | 6,610
 | 4,828
 | 1,782
 | 16.2
 | 11.8
 | 4.4
 |
| 1985
 | 423,000
 | 6,966
 | 5,283
 | 1,683
 | 16.5
 | 12.5
 | 4.0
 |
| 1990
 | 436,000
 | 6,171
 | 5,375
 | 796
 | 14.2
 | 12.3
 | 1.8
 | 2.06
 |
| 1991
 | 439,000
 | 5,912
 | 5,905
 | 7
 | 13.5
 | 13.5
 | 0.0
 | 1.96
 |
| 1992
 | 444,000
 | 5,306
 | 5,969
 | - 663
 | 12.0
 | 13.5
 | -1.5
 | 1.73
 |
| 1993
 | 447,000
 | 4,774
 | 6,662
 | -1 888
 | 10.7
 | 14.9
 | -4.2
 | 1.54
 |
| 1994
 | 449,000
 | 4,907
 | 6,519
 | -1 612
 | 10.9
 | 14.5
 | -3.6
 | 1.59
 |
| 1995
 | 450,000
 | 4,798
 | 6,475
 | -1 677
 | 10.7
 | 14.4
 | -3.7
 | 1.55
 |
| 1996
 | 450,000
 | 4,625
 | 6,382
 | -1 757
 | 10.3
 | 14.2
 | -3.9
 | 1.49
 |
| 1997
 | 450,000
 | 4,430
 | 6,302
 | -1 872
 | 9.8
 | 14.0
 | -4.2
 | 1.42
 |
| 1998
 | 451,000
 | 4,340
 | 6,245
 | -1 905
 | 9.6
 | 13.9
 | -4.2
 | 1.38
 |
| 1999
 | 450,000
 | 3,879
 | 6,215
 | -2 336
 | 8.6
 | 13.8
 | -5.2
 | 1.22
 |
| 2000
 | 448,000
 | 4,071
 | 6,710
 | -2 639
 | 9.1
 | 15.0
 | -5.9
 | 1.27
 |
| 2001
 | 447,000
 | 4,212
 | 6,566
 | -2 354
 | 9.4
 | 14.7
 | -5.3
 | 1.31
 |
| 2002
 | 447,000
 | 4,540
 | 6,715
 | -2 175
 | 10.2
 | 15.0
 | -4.9
 | 1.39
 |
| 2003
 | 446,000
 | 4,634
 | 6,929
 | -2 295
 | 10.4
 | 15.6
 | -5.2
 | 1.40
 |
| 2004
 | 444,000
 | 4,648
 | 6,645
 | -1 997
 | 10.5
 | 15.0
 | -4.5
 | 1.37
 |
| 2005
 | 443,000
 | 4,550
 | 6,726
 | -2 176
 | 10.3
 | 15.2
 | -4.9
 | 1.32
 |
| 2006
 | 441,000
 | 4,606
 | 6,686
 | -2 080
 | 10.4
 | 15.2
 | -4.7
 | 1.33
 |
| 2007
 | 440,000
 | 5,210
 | 6,454
 | -1 244
 | 11.8
 | 14.7
 | -2.8
 | 1.50
 |
| 2008
 | 440,000
 | 5,601
 | 6,558
 | - 957
 | 12.7
 | 14.9
 | -2.2
 | 1.60
 |
| 2009
 | 439,000
 | 5,513
 | 6,219
 | - 706
 | 12.5
 | 14.2
 | -1.6
 | 1.66
 |
| 2010
 | 439,000
 | 5,721
 | 6,065
 | - 476
 | 13.0
 | 14.1
 | -1.1
 | 1.70
 |
| 2011
 | 441,000
 | 5,511
 | 6,197
 | - 554
 | 12.5
 | 13.8
 | -1.3
 | 1.66
 |
| 2012
 | 444,000
 | 5,700
 | 5,924
 | - 224
 | 12.9
 | 13.4
 | -0.5
 | 1.71
 |
| 2013
 | 445,000
 | 5,568
 | 5,814
 | - 246
 | 12.5
 | 13.1
 | -0.6
 | 1.68
 |
| 2014
 | 448,000
 | 5,699
 | 5,938
 | - 239
 | 12.7
 | 13.3
 | -0.6
 | 1.73
 |
| 2015
 | 450,000
 | 5,613
 | 5,841
 | - 228
 | 12.5
 | 13.0
 | -0.5
 | 1.72
 |
| 2016
 | 453,000
 | 5,451
 | 5,818
 | - 367
 | 12.1
 | 12.9
 | -0.8
 | 1.69(e)
 |
| 2017
 | 453,000
 | 4,758
 | 5,734
 | - 976
 | 10.5
 | 12.7
 | -2.2
 |  |
| 2019
 |  | 4,184
 | 5,654
 | - 1,470
 | 9.1
 | 12.3
 | -3.2
 |  |
| 2020
 |  | 4,419
 | 6,154
 | - 1,735
 | 9.5
 | 13.3
 | -3.8
 |  |

### Etnik gruplar

2021 Nüfus Sayımına göre, cumhuriyetin toplam nüfusunun %64,4'ünü Ruslar oluştururken, Çerkesler %25,7'lik paya sahiptir. Diğer gruplar arasında Ermeniler (%3,3), Kürtler (%1,2), Romanlar (%0,7) ve Ukraynalılar (%0,6) bulunmaktadır.

| Etnik
grup

 | 1926 Nüfus
Sayımı

 | 1939 Nüfus
Sayımı

 | 1959 Nüfus
Sayımı

 |
| --- | --- | --- | --- |
| Sayı
 | %
 | Sayı
 | %
 | Sayı
 | %
 |
| Ruslar
 | 29,102
 | 25.6%
 | 171,960
 | 71.1%
 | 200,492
 | 70.4%
 |
| Çerkesler
 | 50,821
 | 44.8%
 | 55,048
 | 22.8%
 | 65,908
 | 23.2%
 |
| Ermeniler
 | 738
 | 0.7%
 | 2,348
 | 1.0%
 | 3,013
 | 1.1%
 |
| Kürtler
 | 0
 | 0
 | 0
 | 0
 | 0
 | 0
 |
| Romanlar
 | 0
 | 0
 | 0
 | 0
 | 0
 | 0
 |
| Ukraynalılar
 | 26,405
 | 23.3%
 | 6,130
 | 2.5%
 | 7,988
 | 2.8%
 |
| Diğer
 | 6,415
 | 5.7%
 | 6,313
 | 2.6%
 | 7,289
 | 2.6%
 |

| Etnik
grup

 | 1970 Nüfus
Sayımı

 | 1979 Nüfus
Sayımı

 | 1989 Nüfus
Sayımı

 |
| --- | --- | --- | --- |
| Sayı
 | %
 | Sayı
 | %
 | Sayı
 | %
 |
| Ruslar
 | 276,537
 | 71.7%
 | 285,626
 | 70.6%
 | 293,640
 | 68.0%
 |
| Çerkesler
 | 81,478
 | 21.1%
 | 86,388
 | 21.4%
 | 95,439
 | 22.1%
 |
| Ermeniler
 | 5,217
 | 1.4%
 | 6,359
 | 1.6%
 | 10,460
 | 2.4%
 |
| Kürtler
 | 0
 | 0
 | 2
 | 0.0%
 | 262
 | 0.1%
 |
| Romanlar
 | 0
 | 0
 | 1,109
 | 0.3%
 | 1,134
 | 0.3%
 |
| Ukraynalılar
 | 11,214
 | 2.9%
 | 12,078
 | 3.0%
 | 13,755
 | 3.2%
 |
| Diğer
 | 11,198
 | 2.9%
 | 13,939
 | 3.4%
 | 18,752
 | 4.3%
 |

| Etnik
grup

 | 2002 Nüfus
Sayımı

 | 2010 Nüfus
Sayımı

 | 2021 Nüfus
Sayımı

 |
| --- | --- | --- | --- |
| Sayı
 | %
 | Sayı
 | %
 | Sayı
 | %
 |
| Ruslar
 | 288,280
 | 64.5%
 | 270,714
 | 63.6%
 | 287,778
 | 64.4%
 |
| Çerkesler
 | 108,115
 | 24.2%
 | 109,699
 | 25.8%
 | 114,688
 | 25.7%2 |
| Ermeniler
 | 15,268
 | 3.4%
 | 15,561
 | 3.7%
 | 14,810
 | 3.3%
 |
| Kürtler
 | 3,631
 | 0.8%
 | 4,528
 | 1.1%
 | 5,233
 | 1.2%
 |
| Romanlar
 | 1,844
 | 0.4%
 | 2,364
 | 0.6%
 | 2,908
 | 0.7%
 |
| Ukraynalılar
 | 9,091
 | 2.0%
 | 5,856
 | 1.4%
 | 2,810
 | 0.6%
 |
| Diğer
 | 26,355
 | 5.9%
 | 14,093
 | 3.3%
 | 18,403
 | 4.1%
 |

### Dinler

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |
| Rus Ortodoks Kilisesi |  | %35.4 |
| Diğer Ortodoks kiliseleri |  | %1.4 |
| Diğer Hristiyanlık mezhepleri |  | %3.8 |
| İslam |  | %23.6 |
| Spiritüal fakat dindar değil |  | %19.8 |
| Ateizm ve dinsizlik |  | %8.2 |
| Diğer veya beyan etmemiş |  | %7.8 |

56.900 kişinin katıldığı 2012 anketine göre Adıge Cumhuriyeti nüfusunun %35,4'ü Rus Ortodoks Kilisesi'ne, %23,6'sı İslam'a, %3'ü bağımsız Hristiyan ve %1'i herhangi bir kiliseye ait olmayan veya diğer Ortodoks kiliselerinin üyesi olan Ortodoks Hristiyanlığı'na inanmaktadır. Ayrıca nüfusun %19,8'i "spiritüal fakat dindar değil" olarak beyan etmektedir, %8'i ateisttir ve kalan %8,6'sı diğer dinleri takip etmektedir veya din beyan etmemiştir.

### Eğitim

Adıge Cumhuriyeti'nde, başkent Maykop'ta bulunan Adıge Devlet Üniversitesi ile Maykop Devlet Teknoloji Üniversitesi, bölgedeki iki büyük yükseköğretim kurumudur.

## Ekonomi

Adıge Cumhuriyeti, Rusya'nın en yoksul bölgelerinden biri olmasına rağmen bol ormanlara ve verimli topraklara sahiptir. Bölge; tahıl, ayçiçeği, çay, tütün ve diğer tarım ürünlerinin üretimiyle bilinmektedir. Domuz ve koyun yetiştiriciliği de gelişmiştir.

Gıda, kereste, ağaç işleme, kağıt ve selüloz, ağır sanayi ve metal işleme en gelişmiş sanayi dallarıdır.

### Ulaşım

Maykop'ta küçük bir havaalanı bulunmaktadır (ICAO havaalanı kodu: URKM). Cumhuriyet sınırları içerisinden birkaç demiryolu hattı da geçmektedir.

## Kültür

Adıgece (Адыгабзэ), Kuzeybatı Kafkas dilleri ailesine mensup bir dildir. Rusça ile birlikte, Adıgece cumhuriyetin resmi dilidir.

Cumhuriyette 8 devlet müzesi ve 23 özel müze bulunmaktadır. En büyük müze, Maykop'ta bulunan Adıge Cumhuriyeti Ulusal Müzesi’dir.

## Önemli kişiler

* Hazret Sovmen (1937 doğumlu), Adige Cumhuriyeti’nin ikinci cumhurbaşkanı.
* Aslan Carimov (1936 doğumlu), Adige Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı.
* Anatoli Berezovoy (1942–2014), Sovyet pilotu/kozmonot.
* Konstantin Vasilyev (1942–1976), ressam.
* Aslan Thakuşinov (1947 doğumlu), Adıge Cumhuriyeti’nin üçüncü cumhurbaşkanı.
* Muharbi Kirjinov (1949-2026), halterci.
* Vladimir Nevzorov (1952 doğumlu), judocu.
* Anna Kareyeva (1977 doğumlu), hentbol oyuncusu.
* Aslan Tlebzu (1981 doğumlu), Adige halk müzisyeni.
* Andrey Kobenko (1982 doğumlu), futbolcu.
* Nikita Kuçerov (1993 doğumlu), buz hokeyi oyuncusu.

## Ayrıca bakınız

* Çerkesler
* Çerkesya

## Kaynakça

Wikimedia Commons'ta Adige Cumhuriyeti ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.