# Filibe

| Filibe Пловдив |
| --- |
| Şehir |
| Plovdiv |
|  |
|  Bayrak Arma
 |
| FilibeFilibe'nin Bulgaristan'daki konumu |
| Ülke |  Bulgaristan |
| İl | Filibe |
| Rakım | 164 m |
| Nüfus (2019) |
|  • Şehir | 347.851 |
|  • Metropol | 666,801 |
| Zaman dilimi | UTC+02.00 (DAS) |
|  • Yaz (YSU) | UTC+03.00 (DAS) |
| **Resmî site** plovdiv.bg |

**Filibe** (Bulgarca: Пловдив, trl: **Plovdiv**), Bulgaristan'ın ikinci büyük şehri ve tarihi Trakya bölgesinin Bulgaristan'daki en kalabalık şehri olan Filibe, başkent Sofya'nın 144 km (93 mil) güneydoğusunda yer almaktadır. 2024 yılı itibarıyla nüfusu 329.489, büyükşehir bölgesinde ise 540.000'dir. Bulgaristan'ın önemli bir ekonomik, ulaşım, kültürel ve eğitim merkezi olan Filibe, 1999 ve 2019 yıllarında Avrupa Kültür Başkenti olmuş ve 2016 yılında UNESCO Küresel Öğrenim Şehirleri Ağı'na katılmıştır.

Filibe, Bulgaristan'ın güney-orta kesiminde, Meriç Nehri'nin iki yakasında yer alan verimli bir bölgededir. Şehir, tarihsel olarak bazıları 250 metre (820 fit) yüksekliğinde olan yedi siyenit tepesi üzerinde gelişmiştir. Bu tepeler nedeniyle Filibe, Bulgaristan'da sıklıkla "Yedi Tepeli Şehir" olarak anılır. Bölgede MÖ 6. binyıla kadar uzanan yerleşim izleri bulunmaktadır, bu dönemde ilk Neolitik yerleşimler kurulmuştur. Şehir daha sonra Pulpudeva adında bir Trak yerleşimi olmuş, daha sonra Persler, Antik Makedonlar, Keltler, Romalılar, Bizanslılar, Gotlar, Hunlar, Bulgarlar, Trak-Romalılar, Slav kabileleri, Haçlılar ve Osmanlı Türkleri tarafından fethedilmiş ve yönetilmiştir.

Filippopolis (Yunanca: Φιλιππούπολις), Büyük İskender'in babası, antik Makedonya kralı Büyük Filip (MÖ 359-336) tarafından MÖ 342'de hem Trakyalıları hem de 2000 Makedon'u (Yunanlı) buraya yerleştirerek bir *polis* olarak kurulmuştur. Helenistik dönemde şehrin kontrolü Makedonya Krallığı ile Trakya Odrisya Krallığı arasında gidip geldi; Makedonya Kralı V. Filip (MÖ 221-179) MÖ 183'te şehri yeniden ele geçirdi ve halefi Perseus (MÖ 179-168) MÖ 168'de Roma Cumhuriyeti'nin Makedonya Krallığı'nı fethetmesine kadar Odrisyalılarla birlikte şehri elinde tuttu. Filippopolis, Roma'nın Trakya eyaletinin başkenti oldu. Şehir, iç Trakya'nın yol ağının merkezindeydi ve stratejik *Via Militaris*, Tuna, Ege Denizi ve Karadeniz'e giden birçok başka yol tarafından bu noktadan kesiliyordu. Roma İmparatoru Marcus Aurelius (MS 161-180) şehrin etrafına yeni bir sur inşa etti.

Geç Antik Çağ'da Philippopolis önemli bir kale idi, ancak Üçüncü Yüzyıl Krizi sırasında 250 yılında Cniva önderliğindeki Gotların Philippopolis Kuşatması'ndan sonra yağmalandı. Bundan sonra yerleşim küçüldü, ancak şehir surları yeniden inşa edilerek ve 4. yüzyılda yeni Hristiyan bazilikaları ve Roma hamamları inşa edilerek önemli bir şehir olarak kaldı. Şehir 441/442'de Hunlar tarafından tekrar yağmalandı ve surlar tekrar inşa edildi. Roma Philippopolis, surlar I. Justinianus (527-565) tarafından tekrar yenilendikten sonra 580'lerde Avarlar tarafından yapılan bir başka saldırıya direndi.

Orta Çağ'da, Filippopolis, 863 yılında I. Boris'in (hüküm süresi 852-889) hükümdarlığı sırasında Birinci Bulgar İmparatorluğu'nun Bulgarlarına düştü; şehir, 813 yılında Han Krum (hüküm süresi yaklaşık 803-814) ile yaşanan bir anlaşmazlık sırasında Hristiyan sakinleri tarafından kısa süreliğine terk edilmişti. Bizans-Bulgar savaşları sırasında, Bulgar Katili İmparator Basil (hüküm süresi 960-1025), *protospatarios* Nikephoros Xiphias tarafından yönetilen Filippopolis'i önemli bir stratejik kale olarak kullandı. 11. yüzyılın ortalarında şehir, 1090 civarında kısa bir süre işgal eden Peçenekler tarafından saldırıya uğradı. Şehir, 12. yüzyılda surların yeniden inşa edilmesiyle gelişmeye devam etti; bu dönemde tarihçi ve politikacı Niketas Choniates vali, hekim Michael Italikos ise metropolit piskopos olarak görev yaptı.

Dördüncü Haçlı Seferi'nin Latin tarihçisi Geoffrey of Villehardouin'e göre, Philippopolis, Konstantinopolis (İstanbul) ve Selanik'ten (Tesaloniki) sonra Bizans İmparatorluğu'nun üçüncü büyük şehriydi. Haçlı Seferleri sırasında şehirden geçen orduların yanı sıra Doğu Ortodoks, Ermeni Ortodoks ve Paulikian mezhepleri arasındaki mezhep çatışmalarından da zarar gördü. Şehir, 1206 yılında Bulgaristanlı Kaloyan (1196-1207) tarafından yıkıldı ve daha sonra yeniden inşa edildi. 1219'da şehir, Latin İmparatorluğu'nun bir parçası olan Haçlı Philippopolis Dükalığı'nın başkenti oldu. İkinci Bulgar İmparatorluğu şehri 1263'te geri aldı, ancak 1323'te tekrar ele geçirmeden önce Bizans kontrolüne kaptırdı. Osmanlı İmparatorluğu, 1363 veya 1364'te Filippopolis'i (Türkçe: *Filibe*) fethetti. 500 yıllık Osmanlı yönetimi boyunca Filibe, Osmanlı Balkanları'nda önemli bir ticaret ve ulaşım merkezi olarak hizmet verdi. Ayrıca çeşitli sancak ve eyaletlerin idari merkezi olarak da rol oynadı.

4 Ocak 1878'de, Rus-Türk Savaşı'nın (1877-1878) sonunda, Filibe Rus ordusu tarafından Osmanlı yönetiminden alındı. Aynı yılın Temmuz ayına kadar Bulgaristan sınırları içinde kaldı ve daha sonra Doğu Rumeli özerk Osmanlı bölgesinin başkenti oldu. 1885'te Filibe ve Doğu Rumeli Bulgaristan'a katıldı.

Filibe'de antik Filibe Roma tiyatrosu, bir Roma odeonu, bir Roma su kemeri, Filibe Roma Stadyumu, Eirene arkeolojik kompleksi ve diğerleri gibi birçok korunmuş kalıntı bulunmaktadır. Filibe, Uluslararası Filibe Fuarı, "Bir Kavşakta Sahne" uluslararası tiyatro festivali, "Altın Sandık" televizyon festivali ve Eylül Gecesi/Filibe, Kapana Festivali ve Opera Açık gibi birçok yeni festival de dahil olmak üzere çok çeşitli kültürel etkinliklere ev sahipliği yapmaktadır. Amerika Birleşik Devletleri dışında kurulan en eski Amerikan eğitim kurumu olan Sofya Amerikan Koleji, 1860 yılında Filibe'de kurulmuş ve daha sonra Sofya'ya taşınmıştır.

## Tarihi

### Tarih Öncesi ve Trak Dönemi

Arkeolojik bulgular, Filibe'nin tarih öncesi çağlarda, özellikle Neolitik Dönem'de (MÖ 6. binyıl) yerleşime açık olduğunu göstermektedir. Şehir, Balkanlar'da yazılı kaynaklarda adı geçen en eski halklardan biri olan Traklar tarafından kurulmuştur. Traklar, **Üç Tepe (Trimontium)** olarak bilinen coğrafi oluşumlar üzerine tahkimatlı bir yerleşim kurmuş ve bu yerleşime Evmolpiya (veya Evmolpeida) adını vermiştir. Bu isim, kimi kaynaklara göre Trak kahramanı Evmolpos'a, kimi kaynaklara göre ise tapınaklardaki kutsal bakire rahibelere (Vestal'lere) atıfta bulunur.

### Helenistik Dönem

MÖ 342 yılında şehir, Makedonya Kralı II. Filip (Philip) tarafından fethedilmiş ve **Philippopolis** (Filip'in Şehri) adı verilmiştir. Bu dönemden itibaren şehir, Helenistik dünyanın önemli merkezlerinden biri haline gelmiş, askeri ve ticari bir üs olarak kullanılmaya başlanmıştır.

### Roma Dönemi

Roma İmparatoru Claudius döneminde Trakya'nın Roma İmparatorluğu’na katılmasıyla birlikte Philippopolis, Roma'nın Trakya eyaletinin merkezi olmuştur. Şehir bu dönemde Trimontium (Üç Tepeli Şehir) adıyla da anılmıştır. 1. ila 6. yüzyıllar arasında Plovdiv, önemli bir ekonomik, idari ve kültürel merkez konumuna ulaşmıştır. Bu dönemde şehirde amfitiyatro, stadyum, su kemerleri, forumlar, aristokrat konutları ve surlar inşa edilmiştir. Roma dönemi, şehrin "ihtişam çağı" olarak kabul edilir.

### Orta Çağ: Slav ve Bizans Dönemleri

7. yüzyıldan itibaren bölgeye Slav kavimlerinin yerleşmesi başlamıştır. Slavlar, şehrin adını önce **Pulpudeva**, ardından **Puldin** ve nihayetinde bugünkü formu olan **Plovdiv** şekline dönüştürmüştür. Bu dönem boyunca şehir, Bizans İmparatorluğu ve Birinci Bulgar Krallığı arasında defalarca el değiştirmiştir. Orta Çağ boyunca da stratejik önemini koruyan şehir, hem askeri hem de dini merkez olarak rol oynamıştır.

### Osmanlı Dönemi (1364–1878)

Plovdiv, 1364 yılında I. Murad komutasındaki Osmanlı ordusu tarafından fethedilmiştir. Şehrin adı, Türkler tarafından Türkçeye daha uygun hale getirmek maksadıyla **Filibe** olarak değiştirilmiştir. Şehrin adının değiştirilmesinin yanı sıra bölgenin Türkleştirilmesi için İzmir, Aydın, Manisa, Konya ve Karaman yöresinden Yörük Türkmenler bölgeye iskan ettirilmiştir. Bölgede Türk ve Pomak nüfus hâlâ varlığını korumaktadır. Şehir, Osmanlı döneminde Rumeli Eyaleti'nin önemli merkezlerinden biri olmuştur. Evliya Çelebi, Filibe'yi “on önemli Osmanlı şehrinden biri” olarak tanımlar. Bu dönemde şehir, çok kültürlü yapısını korumuş; camiler, hanlar, medreseler, hamamlar ve sivil mimari örnekleri ile önemli bir şehir hüviyetine kavuşmuştur.

### Modern Dönem: Doğu Rumeli ve Bulgaristan

93 Harbi olarak da bilinen Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından 1878 yılında imzalanan Berlin Antlaşması ile Filibe, Doğu Rumeli adı verilen özerk Bulgar yönetimine başkentlik yapmaya başlamıştır. 1885 yılında Bulgaristan Prensliği ile Doğu Rumeli'nin birleşmesiyle birlikte, Filibe bugünkü Bulgaristan Cumhuriyeti’nin ikinci büyük şehri hâline gelmiştir. Bu olay, Bulgaristan tarihinde “Birleşme Günü” (6 Eylül) olarak anılmaktadır.

### Günümüz

20. yüzyılda Filibe, sanayileşmiş, kültürel etkinliklerin merkezi hâline gelmiş ve **2019 yılında Avrupa Kültür Başkenti** seçilerek uluslararası bir görünürlüğe kavuşmuştur. Antik Roma tiyatrosu, stadyumu, Bizans ve Osmanlı döneminden kalma yapılar, şehrin mimari dokusunda eşsiz bir bütünlük sergilemektedir.

## Coğrafya

Filibe’nin uzaydan görünümü
Meriç kıyılarından bir görünüm.
Arka planda Balkan Dağları ile Filibe'den bir görünüm.
Filibe, Bulgaristan'ın başkenti Sofya'nın güneydoğusunda ve Meriç nehri kıyısındadır. Şehir, Yukarı Trakya Ovası'nın batı kısmını oluşturan ve bir birikinti ovası olan "Filibe Ovası”nın güney kesimindedir. Oradan kuzeybatıda Sredna Gora sıradağlarının zirveleri, doğuda Chirpan Tepeleri ve güneyde Rodop Dağları yükselir. Başlangıçta, Filibe'nin gelişimi Meriç'in güneyindeydi ve nehir boyunca genişleme sadece son 100 yıl içinde oldu. Modern Filibe, Bulgaristan'ın toplam alanının %0,1'inden daha az olan 101 km2 (39 sq mi)'luk bir alanı kaplar. Km2 başına 3,769 kişiyle Bulgaristan'ın en yoğun nüfuslu şehridir.

Kentin içinde altı siyenit tepe vardır. 20. yüzyılın başında yedi siyenit tepesi vardı ancak bunlardan birisi olan Markovo tepesi yok edildi. Bunlardan üçüne Üç Tepe (bulgarca: Трихълмие}} *Trihalmie*), diğerlerine Gençlik Tepesi (bulgarca:Младежки хълм, *Mladezhki halm*), Kurtarıcılar Tepesi (bulgarca: Хълм на освободителите, *Halm na osvoboditelite*) ve Hristo G. Danov Tepesi (bulgarca:Данов хълм, *Danov halm*) denir.

## İklim

|  **Filibe iklimi**  |
| --- |
| Aylar
 | Oca
 | Şub
 | Mar
 | Nis
 | May
 | Haz
 | Tem
 | Ağu
 | Eyl
 | Eki
 | Kas
 | Ara
 | Yıl
 |
| En yüksek sıcaklık (°C)
 | 23,0
 | 24,0
 | 30,0
 | 34,2
 | 36,0
 | 41,0
 | 45,0
 | 42,5
 | 37,6
 | 36,8
 | 27,0
 | 22,9
 | 45,0
 |
| Ortalama en yüksek sıcaklık (°C)
 | 5,2
 | 8,3
 | 13,0
 | 18,4
 | 23,7
 | 28,0
 | 30,7
 | 30,3
 | 26,0
 | 19,4
 | 11,9
 | 6,4
 | 18,5
 |
| Ortalama sıcaklık (°C)
 | 0,9
 | 3,2
 | 7,2
 | 12,3
 | 17,3
 | 21,5
 | 23,9
 | 23,2
 | 19,0
 | 13,1
 | 6,9
 | 2,3
 | 12,7
 |
| Ortalama en düşük sıcaklık (°C)
 | −3
 | −1,4
 | 1,8
 | 6,2
 | 11,0
 | 15,0
 | 17,0
 | 16,5
 | 12,6
 | 7,6
 | 2,6
 | −1,3
 | 7,1
 |
| En düşük sıcaklık (°C)
 | −31,5
 | −16,4
 | −14,4
 | −4,7
 | 0,0
 | 4,0
 | 5,0
 | 8,0
 | 1,0
 | −10,2
 | −9,8
 | −19
 | −31,5
 |
| Ortalama yağış (mm)
 | 27
 | 34
 | 37
 | 41
 | 77
 | 57
 | 39
 | 43
 | 35
 | 37
 | 36
 | 39
 | 502
 |
| *Kaynak: Danimarka Meteoroloji Enstitüsü* |

## Mimari

Filibe şehri Osmanlı Devleti'nin Balkanlarda önem verdiği yerleşim yerlerinden biridir. Mimari olarak Türk-Osmanlı sivil mimarisi dikkat çeker. Ayrıca Cuma Camisi (1363-1364) ve Şahabettin İmaret Camii (1444-1445) cami mimarisi olarak günümüze ulaşan yapılardır. Osmanlı evleri ''eski şehir'' denilen eski kent bölgesindeki yapılardır. Bugün birçok Osmanlı Köşkü sergi veya müze olarak kullanılmakta, bazıları kafe ve butik otel olarak işletilmektedir. Şehrin çarşısı, Kapana ve eski kent dışındaki yapılar komünizm döneminden kalan yüksek katlı binalardır. Yeni yapılar genel olarak Karşıyaka semtinde yapılmaktadır.

## Maden

Filibe'de zengin demir yatakları bulunmaktadır.

## Ekonomi

Zengin bir tarım bölgesinin ortasında yer almasına rağmen, Plovdiv'in ekonomisi 20. yüzyılın başlarından itibaren tarımdan sanayiye kaydı. Gıda işleme, tütün, biracılık ve tekstil endüstriyel ekonomik değişimin temel direklerini oluşturdu.
Komünist yönetim sırasında şehrin ekonomisi büyüdü ve ekonomi ağır sanayi ağırlıklıydı. 1989'da Komünizmin çöküşünden ve Bulgaristan'ın planlı ekonomisinin çöküşünden sonra bir dizi sanayi tesisi kapatıldı; kurşun ve çinko, makine, elektronik, kamyon, kimyasal madde ve kozmetik ürünleri üretimine devam edildi.

Filibe, ülkenin en büyük ekonomisine sahip olması ve Bulgaristan'ın GSYİH'sının %7.5'ine katkıda bulunması nedeniyle 2014 itibarıyla Bulgaristan'ın ekonomik başkentidir. 2014 yılında 285,000 kişiye iş imkanı sağlayan bölgede 35 binden fazla şirket faaliyet gösteriyordu.
Filibe'nin avantajları arasında merkezi coğrafi konumu, iyi altyapısı ve büyük nüfusu sayılabilir.
Filibe'nin uluslararası havaalanı, intermodal taşımacılık terminali, Trakya otoyolu ile çeşitli bağlantıları (Sofya ve Burgaz'ı birbirine bağlayan), Meriç Otoyolu'na yakınlığı (Türkiye'ye giden ana koridor) ve iyi gelişmiş karayolu ve şehrin Bulgaristan'da sanayi üretimi açısından lider şehir olarak gelişmesine yol açan demiryolu altyapısı vardır.

Filibe ekonomisi, imalat, ticaret, ulaşım, iletişim ve turizm alanlarında uzun geleneği vardır. Filibe'nin sanayi gelişiminin yanı sıra son yıllarda bilişim ve dış kaynak hizmet sektöründe artışlar ve son 5 yılda ise şehir turizmi her yıl çift haneli büyümüştür.

### Ekonomik göstergeler

| Gösterge
 | Birim
 | 2010
 | 2011
 | 2012
 | 2013
 | 2014
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| GSYİH
 | Milyon leva
 | 5,539
 | 6,062
 | 6,178
 | 6,374
 | 6,273
 |
| Bulgaristan'ın GSYİH'sındaki Payı
 | %
 | 7,5
 | 7,6
 | 7,6
 | 7,8
 | 7,5
 |
| Kişi başına GSYİH
 | Milyon leva
 | 7,924
 | 8,888
 | 9,087
 | 9,394
 | 9,268
 |
| Nüfus
 | Sayı
 | 696,300
 | 680,884
 | 678,860
 | 678,197
 | 675,586
 |
| İş sözleşmesi kapsamındaki ortalama yıllık çalışan sayısı
 | Sayı
 | 208,438
 | 207,599
 | 205,876
 | 203,933
 | 207,057
 |
| İş sözleşmesi kapsamındaki çalışanların ortalama maaşı
 | Milyon leva
 | 6,462
 | 6,889
 | 7,418
 | 7,922
 | 8,504
 |
| Ekonomik faaliyet yüzdesi
 | %
 | 64,9
 | 64,2
 | 67,7
 | 70,7
 | 71,7
 |
| İşsizlik yüzdesi
 | %
 | 8,5
 | 8,8
 | 11,2
 | 13,4
 | 13,1
 |
| FDI
 | Milyon Euro
 | 1.118
 | 1.259
 | 1.340
 | 1.648
 | 1.546
 |

Kaynak: Ulusal İstatistik Enstitüsü

## Kardeş Kentler

* Çangçun, Çin
* İstanbul, Türkiye

## Galeri

Wikimedia Commons'ta Filibe ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

* Filibe'de bir sokak

## Kaynakça