# Senato

Çiçero, Roma Senatosu'nda Catilina Tertibi hakkında konuşurken
Wallenstein Sarayı'ndaki Çek Cumhuriyeti Senatosu genel kurul salonu
**Senato**, genellikle çift meclisli bir yasama organının üst kanadını oluşturan bir müzakere meclisidir. Adını Antik Roma'daki Roma Senatosundan (Latince: *Senatus*) alır; bu meclise kıdemli (Latince "yaşlı" veya "ihtiyar" anlamına gelen *senex*) ve dolayısıyla toplumun veya egemen sınıfın daha bilge ve deneyimli üyelerinden oluştuğu için bu isim verilmiştir. Ancak Roma Senatosu, *de jure* bir yasama organı olmadığı için hiçbir anlamda modern parlamentarizmin öncülü değildir.

Birçok ülkede "senato" adını taşıyan ve ülkeye bağlı olarak seçimle gelen, atanan, unvanı miras yoluyla alan veya diğer yöntemlerle üyelik kazanan *senatörlerden* oluşan bir meclis bulunur. Modern senatolar tipik olarak, üyeleri genellikle seçimle belirlenen bir alt meclis tarafından kabul edilen yasaları değerlendirmek üzere bir "ikinci değerlendirme" makamı işlevi görür. Çoğu senato, ilgili alt meclise kıyasla asimetrik görev ve yetkilere sahiptir; bu da önemli siyasi makamları doldurmak veya özel yasalar çıkarmak gibi özel görevleri olduğu anlamına gelir.

Ayrıca, birçok senatonun incelenmekte olan tasarıları değiştirme veya durdurma yetkileri sınırlıdır ve bir tasarıyı geciktirme veya veto etme çabaları alt meclis veya hükümetin bir başka organı tarafından aşılabilir.

## Genel bakış

Modern "senato" kelimesi, 'yaşlı adam' anlamına gelen *senex* kökünden türeyen Latince *senātus* (senato) kelimesinden gelmektedir. Bir senatonun üyesine veya yasa koyucusuna **senatör** denir. Latince *senator* kelimesi, Türkçe'ye de geçmiştir. Kelimenin anlamı, tavsiye veya karar alma yetkilerinin en yaşlı erkeklere ayrıldığı çok eski bir sosyal örgütlenme biçimine dayanmaktadır. Aynı sebepten ötürü "senato" kelimesi, bir topluluğun en yaşlı üyelerinden oluşan güçlü bir otoriteyi ifade etmek için de doğru bir şekilde kullanılır; örneğin bir yükseköğretim kurumundaki fakülte kurullarına veya akademik konseylere sıklıkla senato denmektedir. Bu uyarlama biçimi, kurulda bulunanların gücünü göstermek ve karar alma sürecinin uzun bir zaman alabilecek kadar kapsamlı olduğunu vurgulamak için kullanılmıştır. İlk senato, MS 603 yılına kadar varlığını sürdüren Roma Senatosudur; Orta Çağ Roma'sında bu kurumu canlandırmak için çeşitli çabalar gösterilmiş olsa da kalıcı olmamıştır. Bizans İmparatorluğu'nda ise Bizans Senatosu yaklaşık 1202–1204 yıllarındaki Dördüncü Haçlı Seferine kadar varlığını sürdürmüştür. Kelimenin kadın formu olan *senatrix* de eski dönemlerde mevcuttur.

Amerika Birleşik Devletleri Senatosu oturum halindeyken
İki meclisli parlamenter sisteme sahip modern demokratik devletler genellikle senatoya sahiptir. Bu senato; seçim kuralları sebebiyle "Temsilciler Meclisi", "Avam Kamarası", "Vekiller Kamarası", "Ulusal Meclis" veya "Yasama Meclisi" gibi çeşitli isimlerle bilinen sıradan bir paralel alt kanattan ayrılır. Bu ayrım; seçmenler ve adaylar için gereken asgari yaş sınırını, meclislerden birinin nispi seçim sistemiyle diğerinin ise çoğunluk sistemi veya çoğunlukçu sistemle seçilmesini ve bir seçim kurulunu (*collegium*) içerebilir. Tipik olarak senato, üst meclis olarak adlandırılır ve üye sayısı alt meclise göre daha azdır. Bazı federal devletlerde eyalet düzeyinde de senatörler mevcuttur. Amerika Birleşik Devletleri'nde Nebraska, Guam ve Amerikan Virjin Adaları ile Columbia Bölgesi hariç çoğu eyalet ve bölgede senato bulunmaktadır. Ayrıca federal düzeyde de ABD Senatosu yer alır. Benzer şekilde Arjantin'de, federal düzeydeki Senatoya ek olarak, ülkenin yirmi üç eyaletinden sekizi iki meclisli yasama organlarına sahiptir.

Avustralya ve Kanada'da federal parlamentonun yalnızca üst kanadı Senato olarak bilinir. Avustralya'da Queensland dışındaki tüm eyaletlerde üst kanat "Yasama Konseyi" olarak adlandırılır.

Almanya'da bir eyalet parlamentosuna bağlı son senato olan Bavyera Senatosu, 2000 yılında lağvedilmiştir.

Senato üyeliği seçimler veya atamalar yoluyla belirlenebilir. Örneğin, Filipinler Senatosu üyelerinin yarısı için her üç yılda bir seçim yapılır ve bir senatörün görev süresi altı yıldır. Buna karşılık, Kanada Senatosu üyeleri Kanada Başbakanının tavsiyesi üzerine Kanada Genel Valisi tarafından atanır ve istifa edene, görevden alınana veya 75 olan zorunlu emeklilik yaşına gelene kadar görevde kalırlar.

## Alternatif anlamlar

Bununla birlikte, *senato* ve *senatör* terimleri her zaman bir yasama organının ikinci kanadını ifade etmek zorunda değildir:

* Finlandiya Senatosu, 1918 yılına kadar yürütme organı ve yüksek mahkeme işlevi görüyordu.
* Letonya Senatosu, iki savaş arası dönemde (1918–1940) yargısal organ olarak işlev yürütmüştü.
* Alman siyasetinde:
	+ Almanya'nın bir Kent Eyaleti (Almanca: *Stadtstaat*) olan federal eyaletlerinde senatolar (Almanca: *Senat*) yürütme organıdır ve senatörler bakanlık portföylerinin sahipleridir.
	+ Hansa Birliği'nin eski üyeleri olan Greifswald, Lübeck, Rostock, Stralsund veya Wismar gibi bir dizi şehirde şehir yönetimine de Senato denir.
* Alman hukukunda:
	+ Yüksek istinaf mahkemelerinde *Senat* (senato) terimi, geniş anlamıyla yargı üyelerini toplu olarak (genellikle beş hâkim) tanımlayan ve genellikle belirli bir görev alanıyla ilgilenen "heyet" veya "daire" anlamına gelir. Ancak bu hâkimlere "senatör" denmez. Almanca *Strafsenat* terimi bir Alman mahkemesinde *Ceza Dairesi* anlamına gelirken, *Zivilsenat* ise *Hukuk Dairesi* anlamına gelir. Federal Anayasa Mahkemesi her biri sekiz hâkimden oluşan iki senatodan (daireden) oluşur. Bu durumdaki bölünme çoğunlukla iş yükünü paylaşmaya yönelik organizasyonel bir nitelik taşır; her iki senato da aynı türdeki anayasal davalara bakar. Geçmişte bir senato daha muhafazakâr, diğeri ise daha liberal olarak kabul edilmiş olsa da 2011 yılı itibarıyla durum böyle değildir.
* İskoçya'da Yüksek Ceza Mahkemesi hâkimlerine Adalet Senatörleri denir.
* Genellikle tek meclisli yasama organına sahip olan bazı federal ülkelerde, bazı yasa koyucular diğerlerinden farklı şekilde seçilir ve senatör olarak adlandırılır.
* Galler'de, "Senatus" kelimesinin Galce diline bir çevirisi (İngilizcedeki 'Senate' kelimesinin eşdeğeri) "Senedd" kelimesidir. Kelime ilk olarak şu anda Senedd binası olarak adlandırılan yapıyı ifade etmek için kullanılmış, ancak daha sonra bu isim barındırdığı tek meclisli yasama organı olan "Galler Ulusal Meclisi" için bir metonim haline gelmiştir. Bu meclis, Mayıs 2020'de "Senedd Cymru" veya "Galler Parlamentosu" adını benimsemiş ve "Senedd" terimi hem Galce hem de İngilizcede kurumun ortak kısa adı haline gelmiştir.
* Bir akademik senato, bazı üniversitelerin yönetim organıdır.
* Yunan İsyanı'nın erken aşamalarında Yunanistan'da, Yunan isyancılar tarafından çeşitli yerel yasama ve yürütme organları kurulmuştur. Bunların bazıları "senato" olarak adlandırılmıştır.

## Ulusal senatolar listesi

* Antigua ve Barbuda
* Arjantin
* Avusturya
* Avustralya
* Bahamalar
* Bangladeş
* Barbados
* Belçika
* Belize
* Bolivya
* Brezilya
* Burundi
* Kamboçya
* Kamerun
* Kanada
* Çad
* Şili
* Kolombiya
* Demokratik Kongo Cumhuriyeti
* Kongo Cumhuriyeti
* Çek Cumhuriyeti
* Dominik Cumhuriyeti
* Mısır
* Esvatini
* Fransa
* Gabon
* Almanya
* Grenada
* Gine
* Haiti
* Hindistan
* Endonezya
* İrlanda
* İtalya
* Fildişi Sahili
* Jamaika
* Japonya
* Ürdün
* Kenya
* Kazakistan
* Lesotho
* Liberya
* Madagaskar
* Malezya
* Meksika
* Nepal
* Hollanda
* Nijerya
* Palau
* Pakistan
* Paraguay
* Filipinler
* Polonya
* Romanya
* Rusya
* Ruanda
* Saint Lucia
* Somali
* İspanya
* İsviçre
* Tayland
* Togo
* Trinidad ve Tobago
* Amerika Birleşik Devletleri
* Özbekistan
* Uruguay
* Galler
* Zimbabve

## Feshedilen senatolar

**Tek meclisli sistem lehine kaldırılanlar 1863 Yunanistan
* 1904 Santiago del Estero, Arjantin
* 1954 Maldivler
* 1958 Sudan
* 1966 Kenya (2013'te geri getirildi)
* 1971 Seylon (şimdi Sri Lanka)
* 1979 İran
* 1990 Tucumán, Arjantin
* 1981 Güney Afrika
* 1993 Çin Cumhuriyeti (Tayvan)
* 2000 Bavyera, Almanya
* 2001 Córdoba eyaleti, Arjantin
* 2017 Moritanya
**Yasama organı dağıtılanlar**
- 603 Roma Cumhuriyeti/İmparatorluğu

- 1204 Bizans İmparatorluğu

- 1865 Amerika Konfedere Devletleri

- 1831–1879 Karadağ

- 1931–1941 Yugoslavya

- 1939 Çekoslovakya

- 1947 Britanya Burması

- 1958 Küba

- 1959 Irak

- 1961 Güney Kore

- 1969 Libya

- 1972 Kuzey İrlanda

- 1972 Filipinler (1987'de geri getirildi)

- 1974 Etiyopya

- 1975 Güney Vietnam

- 1979 Rodezya
**Yeni anayasa ile kaldırılanlar**
- 1847 Kosta Rika

- 1866 İsveç

- 1871 Kosta Rika

- 1886 El Salvador

- 1890 Japonya

- 1901–1903 Sırbistan

- 1917 Rusya

- 1919 Kosta Rika

- 1919 Finlandiya

- 1926 Portekiz

- 1928 Arnavutluk

- 1930 Bahia, Brezilya

- 1930 Ceará, Brezilya

- 1930 Pernambuco, Brezilya

- 1930 São Paulo, Brezilya

- 1935 Filipinler (1945'te geri getirildi)

- 1937 İrlanda

- 1949 Malta

- 1950 Endonezya (2001'de Bölgesel Temsilciler Konseyi olarak yeniden kuruldu)

- 1964 Britanya Guyanası (şimdi Guyana)

- 1970 Seylon

- 1978 Ekvador

- 1978 Filipinler (1987'de geri getirildi)

- 1979 İran

- 1979 Nicaragua

- 1982 Türkiye

- 1993 Peru

- 2000 Venezuela

- 2012 Senegal

- 2013 Fiji
**Anayasa tarafından öngörülmesine rağmen kurulmayanlar**
- 1989 Lübnan

- 1994 Malavi

- 1995 Gürcistan

- 2004 Irak

- 2012 Burkina Faso

- 2015 Orta Afrika Cumhuriyeti

- 2023 Mali

## Ayrıca bakınız

* Tabii senatör

## Notlar

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

Wikimedia Commons'ta Senato ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

* Livius.org: Roman Senate
* Encyclopedia Britannica on Senate