# Özgür irade argümanı

**Özgür irade argümanı** veya **özgür irade paradoksu**, her şeyi bilme (mutlak bilgi) ile özgür iradenin bağdaşmaz olduğunu ve her iki özelliği de barındıran herhangi bir Tanrı kavrayışının mantıksal olarak kavranılamaz olduğunu öne sürer.

Tanrı'nın mutlak bilgisine dair iddialar, özellikle de kritik bir kavram olan önceden bilme (mukadderat) hakkındaki çeşitli tartışmalara bakınız. Bu argümanlar temel olarak mukadderatın mantıksal sonuçlarıyla ilgilenmektedir.

## Her şeyi bilme ve özgür irade

Eğer oyunu, kuralları ve oyuncuları Tanrı yarattıysa herhangi bir oyuncu nasıl özgür olabilir?
Tanrı'nın varlığına karşı sürülen bazı argümanlar, insanlığın özgür iradeye sahip olması ile Tanrı'nın her şeyi bilmesi arasındaki varsayılan tutarsızlığa odaklanır. Bu argümanlar mukadderatın sonuçlarıyla yakından ilgilidir.

Ünlü Yahudi filozof Musa bin Meymun (Maimonides), ilahi kudret ile yaratılanın özgür iradesi arasındaki çatışmayı, geleneksel iyi ve kötü eylemler çerçevesinde şöyle açıklamıştır:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| “
 | … "Tanrı belirli bir bireyin iyi mi yoksa kötü mü olacağını biliyor mu, bilmiyor mu? Eğer 'Biliyor' dersen, o zaman insanın zorunlu olarak Tanrı'nın onun nasıl davranacağını önceden bildiği gibi davranması sonucu çıkar; aksi takdirde Tanrı'nın bilgisi kusurlu olurdu…"
 | „
 |
|  |

"Standart Anglikan" bir ilahiyatçı, Hristiyan vahyine dair benzer bir açıklama yapmıştır:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| “
 | … Kutsal Kitap önümüze iki büyük karşıt gerçek koyar: Birincisi Tanrı'nın mutlak hükümranlığı (krş. Romalılar 9, 20vd.) ve ikincisi insanın sorumluluğu. Akıl yürüterek bunları uzlaştırmamız mümkün değildir.
 | „
 |
|  |

Bu argümanın mantıksal formülasyonu şu şekilde kurulabilir:

1. Tanrı, bir insanın "özgürce yapacağını" iddia ettiği "S" seçimini bilir.
2. Şu an itibarıyla S'nin gerçekleşmesi zorunludur.
3. Eğer S'nin gerçekleşmesi artık zorunluysa, S başka türlü olamaz (bu "zorunlu" kavramının tanımıdır). Yani, mukadderat nedeniyle gerçek "olasılıklar" mevcut değildir.
4. Eylemde bulunurken başka türlü davranma imkanınız yoksa, özgürce hareket etmiyorsunuz demektir (Alternatif Olanaklar İlkesi).
5. Dolayısıyla, bir eylemi gerçekleştirdiğinizde, bunu özgürce yapmış olmayacaksınız.

Bununla birlikte Norman Swartz, yukarıdaki argümanların kipli safsata yaptığını ileri sürer. Swartz bilhassa, bu argümanların S doğruysa S'nin doğru olmasının zorunlu hale geldiğini varsayıdanını; ancak S'nin olumsal (contingent) olması nedeniyle bunun yanlış olduğunu belirtir (bkz. kipli mantık). Aksi takdirde, kişinin eylemlerinden bağımsız olarak geleceğin zaten belirlenmiş olduğu iddia edilebilir.

Tanrı'nın mutlak bilgisi ile insanın özgür iradesini uzlaştırmak için başka yöntemler de öne sürülmüştür. Bazıları özgür iradeyi yeniden tanımlamaya veya kavramsallaştırmaya çalışmıştır:

* Tanrı ne yapacağımı önceden bilebilir, çünkü özgür irade yalnızca baskıdan kurtulmak olarak anlaşılmalıdır ve bunun ötesi bir yanılsamadır. Bu, bağdaşırcı felsefelerin izlediği yoldur.
* Özgür bir failin içinde var olan Tanrı'nın egemenliği (özerkliği), belirli bir eylem biçimine (çağrı) ve seçim gücüne (seçim) yönelik güçlü içsel dürtüler sağlar. Dolayısıyla bir insanın eylemleri; (hem Tanrı'dan hem de çevreden gelen) görece güçlü veya zayıf dürtülere ve bireyin bu dürtüler karşısındaki seçme gücüne bağlı olarak belirlenir.

İlk olarak Boethius ve daha sonra Thomas Aquinas ile C. S. Lewis tarafından öne sürülen bir önerme, Tanrı'nın zaman algısının farklı olduğunu ve bunun kendi özgür irademizi anlamamızla alakalı olduğunu öne sürer. Lewis, *Öz Hristiyanlık* adlı kitabında Tanrı'nın aslında zamanın dışında olduğunu, dolayısıyla olayları "önceden görmediğini", sadece hepsini aynı anda gözlemlediğini savunur. Şöyle açıklar:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| “
 | Fakat Tanrı'nın Zaman çizgisinin dışında ve üstünde olduğunu varsayın. Bu durumda, bizim "yarın" dediğimiz şey, O'nun için "bugün" dediğimiz şeyle aynı şekilde görünürdür. Bütün günler O'nun için "Şimdi"dir. Sizin dün bir şeyler yaptığınızı hatırlamaz, sadece onları yaparken sizi görür: çünkü siz dünü kaybetmiş olsanız da, O kaybetmemiştir. Sizin yarın bir şeyler yapacağınızı "önceden görmez", sadece onları yaparken sizi görür: çünkü yarın sizin için henüz gelmemiş olsa da, O'nun için oradadır. Eylemlerinizin şu anda daha az özgür olduğunu sırf Tanrı ne yaptığınızı bildiği için asla düşünmediniz. İşte, O sizin yarınki eylemlerinizi de tıpkı bu şekilde bilir – çünkü O zaten yarındadır ve sizi sadece izleyebilir. Bir anlamda, siz o eylemi yapana kadar eyleminizi bilmez: ama sizin onu yaptığınız an, O'nun için zaten "Şimdi"dir.
 | „
 |
|  |

Yaygın bir itiraz ise, Molinizm'in, yani Tanrı'nın yarattıklarının eylemlerini olgulara aykırı (counterfactually) olarak bilebileceği inancının doğru olduğunu savunmaktır. Bu, diğerlerinin yanı sıra Alvin Plantinga ve William Lane Craig tarafından bir argüman olarak kullanılmıştır.

## Tanrı'nın yokluğuna dair özgür irade argümanı

Dan Barker, Tanrı'nın her şeyi bilmesinin Tanrı'nın özgür iradeye sahip olmasıyla bağdaşmadığı ve eğer Tanrı'nın özgür iradesi yoksa Tanrı'nın kişisel bir varlık olmadığı gerekçesiyle, bu durumun "Tanrı'nın Yokluğuna Dair Özgür İrade Argümanı"na yol açabileceğini öne sürer.

Teistler genel olarak Tanrı'nın kişisel bir varlık olduğu ve her şeyi bildiği konusunda hemfikirdirler, ancak "her şeyi bilme"nin ne anlama geldiği hususunda bazı anlaşmazlıklar mevcuttur:

1. "Tanrı'nın bilmeyi seçtiği ve bilinmesi mantıksal olarak mümkün olan her şeyi bilir"; ya da bunun yerine biraz daha güçlü olan şu tanım:
2. "Bilinmesi mantıksal olarak mümkün olan her şeyi bilir"

Bu iki terim sırasıyla *içkin* ve *tam* her şeyi bilme olarak adlandırılır.

## Ayrıca bakınız

* Determinizm
* Paradokslar listesi

## Notlar

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar

* Thomas Aquinas. *Summa Contra Gentiles*
* Thomas Aquinas. *Summa Theologica* I, Soru XIV, bilhassa Madde 13: "Whether the Knowledge of God is of Future Contingent Things?".
* Boethius. *The Consolation of Philosophy*. Çeşitli basımlar.
* Hasker, William. *God, Time, and Foreknowledge*. Ithaca: Cornell University Press, 1998.
* Molina, Luis de. *On Divine Foreknowledge*, çev. Alfred J. Freddoso. Ithaca: Cornell University Press, 1988.
* Plantinga, Alvin. "On Ockham's Way Out". *Faith and Philosophy* 3 (3): 235–269.
* Ockham, William. *Predestination, God's Foreknowledge, and Future Contingents*, çev. M.M. Adams ve N. Kretzmann. Indianapolis: Hackett Publishing Company, 1983.
* Zagzebski, Linda. "The Dilemma of Freedom an Foreknowledge". New York: Oxford University Press, 1991.
* Luther, Martin: *De servo arbitrio*, İngilizce'de: *On the Bondage of the Will*. Latince ve Almanca 1525, modern İngilizce: J.I. Packer ve O. R. Johnston, çev. Old Tappan, New Jersey: Fleming H. Revell Co., 1957.

## Dış bağlantılar

* *Internet Encyclopedia of Philosophy* ansiklopedisinde Foreknowledge and Free Will maddesi
* *Internet Encyclopedia of Philosophy* ansiklopedisinde Omniscience and Divine Foreknowledge maddesi
* The Paradox of Free will – Çevrimiçi bir tartışma
* Thomas Aquinas. Summa Theologica I, Soru XIV, Madde 13.