# Dilek kipi

| **Örnekler** |
| --- |
| dinleyin (emir)
okumalıyız (gereklilik)
yazayım (istek)
düşünsen (dilek-şart) |

**Dilek kipleri** veya **tasarlama kipleri**; Türkçede fiillerin gereklilik, istek, dilek, şart veya emir bildiren hallerinden her biri. **Optatif** olarak da bilinir. Bu kiplerde "zaman" ifadesi yoktur. Türkçede dört dilek kipi vardır:

* Dilek-şart kipi
* Emir kipi
* Gereklilik kipi
* İstek kipi

Fiil çekiminde, dilek kip eklerinden sonra varsa şahıs ekleri gelir.

## Dilek-şart kipi

Dilek-şart kipi **-se** eki ile oluşturulur. Ayrıca *Dilek-koşul kipi*, *şart kipi* veya *koşul kipi* olarak da bilinir.

Dilek-şart kipinin başlıca iki çeşit kullanımı vardır. İlk kullanımda eylemin gerçekleşmesinin bir koşula bağlı olduğunu belirtir. Bu tür kullanımda ek, genellikle yan cümleciğin yükleminde bulunur.

* Biraz daha çalış**sa**n çok başarılı olacaksın.
* Birine sor**sa**k adresi daha kolay bulabiliriz.

Dilek-şart kipi aynı zamanda dilek veya rica belirtmek için kullanılır:

* Yarın sen de bizimle gel**se**n.
* Keşke bu akşam sinemaya git**se**k.
* Aşağıdaki şiirin tüm mısraları dilek belirtir:

Bütün dünya buna inan**sa**
Bir inan**sa**
Hayat bayram ol**sa**
İnsanlar el ele tutuş**sa**
Birlik ol**sa**
Uzan**sa**k sonsuza - Şenay
Dilek-şart eki almış fiil arka arkaya iki kez kullanılırsa "büyük ihtimâlle" veya "sadece" anlamı verir:

* Bu soruyu ol**sa** ol**sa** Mustafa çözer.

### Ek-fiilin şartı

Sadece fiillerin dilek-şart kipi vardır. İsim soylu sözcüklerden yüklem yapmak ve onlara şart anlamı katmak için ise "-se" ek-fiili (şart eki) kullanılır:

* Hava *soğuk**sa dışarı çıkmayalım. (ek-fiil. *Soğuk* sözcüğü isim soyludur.)
* Çok *pahalıy**sa almayalım. (ek-fiil. *Pahalı* sözcüğü isim soyludur.)
* Havalar *ısın**sa da pikniğe gidebilsek. (dilek-şart kipi. "Isınmak" fiili ile oluşturulmuştur.)

### Bileşik zamanlar

Dilek-şart kipi bileşik zamanlı fiil yapmakta da kullanılır:

* Gel**se**y**di** (dilek-şart kipinin hikâyesi)
* Gel**se**y**miş** (dilek-şart kipinin rivâyeti)

*Dilek-şart kipinin şartı* (fiil+se+se) yoktur.

Ek-fiilin şartı da bileşik zamanlı fiil yapmakta kullanılır:

* Geç yat**arsa**k uykumuzu alamayız. (geniş zamanın şartı)
* Kırmızı ışıkta geçe**rse**n kazaya neden olabilirsin. (geniş zamanın şartı)
* Ağabeyin uyan**dı**y**sa** çöpü dışarıya çıkarsın. (bilinen geçmiş zamanın şartı)
* Üzümler olgunlaş**mışsa** toplayalım. (öğrenilen geçmiş zamanın şartı)
* Burak da gel**ecekse** biraz daha bekleyebiliriz. (gelecek zamanın şartı)
* Bu kadar çabuk yorul**uyorsa**n bir doktora görünmelisin. (şimdiki zamanın şartı)

Genellikle hitaplarda kullanılan "gel+se+n+e", "bak+sa+nız+a" gibi kelimelerde emir ve istek arası bir ifade bulunur.

### "İse" bağlacı

Dilek-şart kipi, "ise" bağlacı ile karıştırılmamalıdır. Dilek-şart kipi fiillerden sonra gelir. İse bağlacıysa isim soylu sözcüklerden sonra gelir ve "de" bağlacına benzer şekilde ve genellikle "diğerlerinden farklı olarak" anlamında kullanılır:

* Çalışkan arkadaşlarımızın kimi öğretmen, kimi doktor, kimi **ise** mühendis ol­du. (bağlaç)
* Babam ela, annem**se** mavi gözlü. (bağlaç)
* Pencereyi açık unutma**sa**m içeriye yağmur girmezdi. (dilek-şart kipi)
* Aç**sa**m rüzgara yelkenimi / Dolaş**sa**m ben de deniz deniz -*Orhan Veli* (dilek-şart kipi)

Yukarıdaki örneklerde görüleceği üzere dilek-şart kipi eki olan *-se* fiilden ayrı yazılamaz; *ise* bağlacını ise ayrı bir kelime halinde yazmak mümkündür.

"İse" bağlacı, ek-fiilin şartı ile karıştırılmamalıdır:

* Pencere açık**sa**, içeri yağmur girebilir. (ek-fiilin şartı)
* Kapıyı çalan annem**se**, bana haber ver. (ek-fiilin şartı)

Ek-fiilin şartı, "ise" bağlacı gibi ayrı yazılabilir:

* Hava yağmurlu **ise** dışarı çıkmayalım. (ek-fiilin şartı)
* Yok eğer söyleşecek bir sözümüz yok da bana bir suikast için geldiniz **ise**, ölüme bir dakika evvel hazır olmaktan başka yapacak bir şeyim yoktur. -Ahmet Mithat (ek fiilin şartı [görülen geçmiş zamanın şartı])
* Mesnevî yer yer uzar olmuş **ise** / Boş değil, hay huy değil, artmış **ise**. - Mevlânâ

## Emir kipi

Fiilin yapılmasını emretmek amacıyla kullanılır. Kip eki yoktur. Birinci şahıslar (ben ve biz) için çekimi yoktur.
İkinci tekil şahıs (sen) için eksiz şekilde (fiil kökü veya gövdesi halinde) kullanılır:

* (Sen) git.

Diğer şahıslar için (siz, o, onlar) çekimli olarak kullanılır:

* (Siz) oku**yun**.
* (O) yaz**sın**.
* (Onlar) koş**sun** (veya koş**sunlar**).

Emir kipinde fiil sonuna şu ekler getirilir:

| 1. tekil (ben) | 2. tekil (sen) | 3. tekil (o) | 1. çoğul (biz) | 2. çoğul (siz) | 3. çoğul (onlar)
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| çekimi yok | eksiz | -sin | çekimi yok | -in | -sin(ler)
 |
| - | gel | gelsin | - | gelin | gelsin(ler)
 |

## Gereklilik kipi

Gereklilik, tavsiye ve bazen de zorunluluk bildirir. **-meli** eki ile oluşturulur:

* Hafta sonuna kadar bu kitabı oku**malı**yım.

|  | 1. tekil (ben) | 2. tekil (sen) | 3. tekil (o) | 1. çoğul (biz) | 2. çoğul (siz) | 3. çoğul (onlar)
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Kip ve şahıs ekleri** | -meli+(y)+im | -meli+(s)+in | -meli | -meli+(y)+iz | -meli+siniz | -meli+(ler)
 |
| **Örnekler** | yazmalıyım | yazmalısın | yazmalı | yazmalıyız | yazmalısınız | yazmalı(lar)
 |

## İstek kipi

**-e ve -a** eki ile oluşturulur. Konuşmacı/yazar tarafından kipin kullanıldığı eylemin gerçekleşmesinin arzulandığını belirtir.

* Şoför bey, müsait bir yerde in**e**yim.
* Sen başarılı ol**a**sın diye didiniyorum.
* Biz de sizinle gel**e**lim.

Bazen istekten ziyade niyet veya plan bildirir:

* Şu vazoyu masanın üzerine koy**a**yım.

İstek kipinde fiile -şahıs ekiyle birlikte- şu ekler eklenir:

| 1. tekil (ben) | 2. tekil (sen) | 3. tekil (o) | 1. çoğul (biz) | 2. çoğul (siz) | 3. çoğul (onlar)
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| -e+(y)+im | -e+(s)+in | -e | -e+lim | -e+(s)+in+iz | -e veya -e+ler
 |
| geleyim | gelesin | gele | gelelim | gelesiniz | geleler
 |

Türkçenin eski devirlerinde ve modern Türkçede halk ağzında 1. tekil şahsın -e+m, 2. tekil şahsın -e+n ve 1. çoğul şahsın -e+k eki aldığı da görülür.

* Var**am** ol dosta kul ol**am** hem açıluban gül ol**am** -*Yunus Emre*

## Kaynakça

## Ayrıca bakınız