Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Eşanlamlı

| **Örnekler** |
| --- |
| * kara - siyah
* sene - yıl
* fiil - eylem
* kelime - sözcük
* ulaşmak - varmak
 |

**Eş anlamlı**, **anlamdaş**, **müteradif** veya **sinonim**; yazılışları farklı olduğu hâlde anlamları aynı veya çok yakın olan sözcükler.

Bu tür sözcükler genelde birbirlerinin yerini tutabilir. Türkçede anlamdaş sözcüklerden biri genellikle yabancı kökenlidir.

* kıymet-değer, cevap-yanıt, sene-yıl, medeniyet-uygarlık, imkân-olanak, acele-ivedi, zelzele-deprem, yoksul-fakir, misafir-konuk, sınav-imtihan, yöntem-metot, mesele-sorun, vasıta-araç, cihaz-aygıt, görev-vazife, düşünce-fikir. Yaşlı-ihtiyar vb.

Öz Türkçe sözcükler arasında da eş anlamlılık olabilir:

* deprem - yer sarsıntısı

Eş anlamlılık sadece isim soylu sözcüklerde görülmez. Eş anlamlı fiiller de mevcuttur:

* saklamak - gizlemek, duymak - işitmek

Bileşik isim, deyim ve atasözlerinde yerleşmiş şekilde kullanılan sözcüklerin yerine anlamdaşı kullanılmaz. Örneğin *kara bahtlı* bileşik sözcüğü yerine *siyah bahtlı* kullanılmaz.

## Kısmi eş anlamlılık

Birden fazla anlamı olan sözcüklerde bu anlamlardan biri veya birkaçı başka bir sözcükle eş anlamlı olabilir:

* Pasaportum için **resim** çektirmeye gidiyorum.
* Okulda bugün **fotoğraf** çekimi var.

Yukarıdaki ilk örnekte resim sözcüğü fotoğraf anlamında kullanıldığı için eş anlamlı görevi üstlenmiştir ancak "Bugün okuldaki suluboya resim sergisini gezmeye gideceğim." cümlesindeki anlamı *fotoğraf* değildir.

Kısmi eş anlamlı sözcüklere örnek olarak *koymak-bırakmak, göz-çekmece, gezmek-dolaşmak, doğru-gerçek* verilebilir.

## Konotasyon

Eş anlamlı sözcükler arasında konotasyon farkı olabilir. Sözcüklerden biri daha olumlu iken diğeri daha olumsuz bir çağrışım yapıyor olabilir. Örneğin *kilolu, tombul, şişman* ve *şişko* sözcükleri eş anlamlı olmasına rağmen konotasyonları farklıdır. "Kilolu" sözcüğü normal bir diyalogda kabul edilebilirken, "şişko" hakaret kabul edilebilir. "Tombul" sözcüğü bazen *sevimlilik* anlamı da taşır. Bu tür eş anlamlı sözcük gruplarına örnek olarak *züğürt-yoksul*, *kısa-bücür*, *ölmek-vefat etmek*, *ceset-naaş-leş*, *sakat-engelli-özürlü* ve *bedava-beleş* verilebilir. "*Şişko*" sözcüğü gibi "*ceset*" ve "*leş*" sözcükleri de hakaret olarak kabul edilebilir. "*Naaş*" sözcüğü toplumda sevilen yakınlara hitaben kullanılabilirken, "*leş*" veya "*ceset*" sözcükleri ise nefret cümleleri içinde kullanılabilir.

Kulağa kaba veya keskin gelebilecek bir söz yerine daha olumlu konotasyona sahip bir anlamdaşını kullanmaya "hüsnütabir" denir.

## Ayrıca bakınız

* Karşıtanlamlı

* Eşsesli

## Kaynakça

## Dış Bağlantılar

* Eş Anlamlı Kelimeler Sözlüğü Veritabanı 3 Şubat 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (Kamu Lisansı)
# Karşıtanlamlı

**Karşıtanlamlı**, **zıt anlamlı** veya **antonim**, anlamları birbirinin tersi olan sözcükleri tanımlamakta kullanılan bir terim. Kavram hem isim hem de sıfat olarak kullanılabilir. Edebiyatta karşıtanlamlı sözcükler birlikte kullanılarak tezat sanatı yapılır.

## Örnekler

* aşağı - yukarı
* iyimser - kötümser
* ileri - geri
* gece - gündüz
* büyük - küçük

## Kaynakça

## Ayrıca bakınız

* Tezat
* Sinonim
* Otoantonomi
# Basit sözcük

| **Örnekler** |
| --- |
| * çiçekleri
* gittiler
* yemekten
* uzaklara
 |

**Basit sözcük**, Türkçede hiçbir yapım eki almamış (hiçbir ek almamış) veya başka bir sözcükle birleşmemiş sözcüktür. Yalın haldeki basit sözcük aynı zamanda o sözcüğün köküdür.

*Kalem, süt, göz, kâğıt, halı* ve *gitmek* basit sözcüklere örnektir; ancak bu sözcüklerden yapım ekleri veya başka sözcükler eklenerek türetilmiş *kalemlik, sütçü, gözlük, kâğıthane, halıcı, gider* gibi sözcükler basit değildir.

Basit sözcükler çekim eki almış halde olabilir. Çekim ekleri yeni bir sözcük oluşturmadığından sözcük "basit" olarak kalır. Örneğin aşağıdaki cümlelerdeki "tüm" kelimeler basit haldedir:

* Ben dün okula gitmedim.
* Yarın sana geleceğim.

## Kök

Kök, bir sözcüğün yapım veya çekim eki almamış, anlamlı en küçük kısmıdır. "Basit sözcük" ile "kök" kavramları karıştırılmamalıdır. Basit sözcükler genellikle kök ve çekim eklerinden meydana gelir, ancak bazen basit bir sözcük kök halinde de olabilir. Kök halindeki sözcükler ise her zaman basittir. Aşağıdaki örneklerde altı çizili sözcükler basit sözcüklere örnektir:

* Anneme bir demet çiçek aldım. (kök halinde basit sözcük)
* Annem çiçekleri vazoya koydu. (çekim ekleri almış basit sözcük)

## Notlar

## Kaynakça
# Türemiş kelime

| **Örnekler** |
| --- |
| * şeker-lik
* akıl-lı
* bil-gi-n
* vatan-daş-lık
* simit-çi
 |

**Türemiş kelime** veya **türemiş sözcük**, isim ve fiil köklerine veya diğer türemiş sözcüklere yapım ekleri getirilerek türetilen sözcüktür. Yalın hâldeki türemiş sözcükler **gövde** olarak da bilinir. Türetilen sözcük, genellikle türediği sözcükle ilişkili olmakla birlikte, tamamen yeni bir anlama sahiptir: *su* (madde) ve *suluk* (kap) gibi.

Türemiş sözcükler, türetildikleri sözcüğün türüne göre ikiye ayrılır:

**İsimden türeyenler:** İsim köklerine yapım eki getirilerek yapılan sözcüklerdir.

* tuz-lu, demir-ci, odun-luk, akıl-sız-lık, göz-lük-çü, vs.

**Fiilden türeyenler:** Fiil köklerine yapım eki getirilerek yapılan sözcüklerdir.

* sev-gi, sar-gı, bak-ım, yet-ki, vs.

## Çekim ekleri

Türemiş sözcükler çekim eki alabilir. Bu durumda türemiş sözcük özelliğini yitirmezler. Örneğin aşağıdaki cümledeki tüm sözcükler türemiştir:

* Gözlük satıcısı, öğrencilerle şakalaşıyordu.

Herhangi bir kökten başlayarak birden fazla türemiş sözcük (gövde) oluşturulabilir. Bunlara sırasıyla birincil gövde, ikincil gövde, üçüncül gövde vs. denir. Örnekler:

| kök | birincil gövde | ikincil gövde | üçüncül gövde
 |
| --- | --- | --- | --- |
| göz | gözlük | gözlükçü | gözlükçülük
 |
| vatan | vatandaş | vatandaşlık |  |
| gez- | gezin- | gezinti |  |

Birden fazla kez türetilmiş sözcüklerde sözcük türü kök veya bir önceki gövdeden farklı olabilir. Örnek:

* göz (isim) > gözle- (fiil) > gözlem (isim) > gözlemle- (fiil)
* öz (isim) > özle- (fiil) > özlem (isim)

## Kaynakça
# Sıfat tamlaması

| **Örnekler** |
| --- |
| * altın anahtar
* bir yolcu
* çeyrek bilet
* kırmızı gül
* mavi gözlü çocuk
* son fırsat
* tatlı elma
* güzel yüz
* küçük prens
* yeşil mi yeşil orman
* pembe şeker
* zor ders
* turuncu boya
 |

**Sıfat tamlaması**; bir ismin önüne isim ile ilgili bilgi veren sıfatların eklenmesi ile oluşturulmuş kelime grubudur. Sıfat tamlamaları bir ismin işaret ettiği varlık veya kavramın adedi, biçimi, rengi, durumu, konumu vs. hakkında bilgi verir. Örnekler:

* mavi gökyüzü, yarım ekmek, yaşlı adam, küçük ev, zeytinyağlı sarma, birinci yarışmacı, ikiz yatak, hangi çocuk, öteki okul, görünen köy

Sıfat tamlamalarında birden fazla sıfat kullanılabilir. Bu sıfatlar noktalama işaretleri ve bağlaçlarla ayrılır:

* az ama doyurucu yemek
* soğuk ve yağmurlu hava,
* şişman, beyaz kedi.

Belirsizlik sıfatı "bir" ile kendisinden önceki sıfat arasına virgül konmaz:

* uzun, ince bir yol,
* yenilikçi bir yaklaşım

Bir sıfat, birden fazla ismi niteleyebilir. Aşağıdaki örneklerde sıfatlar ve niteledikleri isimler işaretlenmiştir:

* Başıboş *taylar, oğlaklar ve köpekler* kırlarda koşuyor.
* Pazarcı "Sulu sulu *elmalarım, armutlarım* var!" diye.

## Sıfat-fiillerle oluşturulanlar

Sıfat-fiiller (ortaçlar) fiillerin sonuna sıfat-fiil ekleri olan *-en*, *-esi*, *-mez*, *-ar*, *-di(k)*, *-di(ği)*, *-ecek* ve *-miş* getirilerek oluşturulurlar. Sıfat-fiiller de tıpkı sıfatlar gibi isimlerin önüne gelerek sıfat tamlaması oluştururlar:

* gelecek yıl, çalışan adam, koşar adım, öpülesi el, haşlanmış mısır, sarsılmaz inanç, bildik yüzler, vs.

## "Takısız isim tamlaması" tartışması

Sıfat tamlamaları, isim tamlamalarının aksine iyelik ve ilgi eki almaz:

* dalgalı deniz (sıfat tamlaması)
* ekşi üzüm (sıfat tamlaması)
* evrak çantası (belirtisiz isim tamlaması)
* köpeğin tasması (belirtili isim tamlaması)

Türkçede *altın, cam, tahta* gibi kelimeler hem bir malzemenin ismini belirtir hem de bu malzemeden yapılmış nesneleri tanımlarken sıfat (önad) olarak kullanılır:

* Türkiye'de her yıl yaklaşık olarak 25 ton *altın* çıkarılmaktadır. (isim)
* Gelinlere *altın* bilezik takma âdeti pek çok ülkede görülür. (sıfat)
* Cam çok yüksek sıcaklıklarda işlenir. (isim)
* Salatayı *cam* kâseye koyalım. (sıfat)
* En sağlam tahtaları dirsek kısımlarında kullandık. (isim)
* Çocukluğumda en sevdiğim oyuncağım, *tahta* atımdı. (sıfat)

Uzun yıllar bunlar ve benzeri kelimelerle oluşturulan *altın bilezik, tahta kaşık, cam bardak, demir kapı* gibi tamlamaların takısız (eksiz) isim tamlaması olduğu görüşü hakimdi. Günümüzde ise bunların *sıfat tamlaması* olduğu görüşü gitgide yaygınlaşmakta ve akademik yayınlarda daha çok bu şekilde ele alınmaktadır.

## Sıfat grubu

Bazı kelimeler bir arada kullanıldıklarında -tek başlarına sıfat olmasalar dahi- cümlede sıfat gibi davranabilir. Bu kelime gruplarına sıfat grubu denir. Sıfat grupları ile de sıfat tamlaması oluşturmak mümkündür:

* aşka dâir her şey
* dağ gibi adam
* görülmeye değer film
* işine bağlı adam
* milyonların sevgilisi sanatçı
* on dokuz tane yumurta (bkz. sayı sıfatı)

## Kaynakça

## Literatür

* Ergin, Muharrem. ''*Üniversiteler İçin Türk Dili.*'' İstanbul: Bayrak Yayım, 2009.
# Tamlayanı düşmüş tamlamalar

**Tamlayanı düşmüş tamlamalar**; tamlayanı zamir olan isim tamlamalarında, tamlayanın düşmesiyle oluşan tamlama türüdür.

Örneğin, *benim kalemim* tamlaması yalnızca *kalemim* şeklinde de kurulabilir. Bu durumda tamlayan olan *benim* sözcüğü açıkça belirtilmediği halde, iyelik eki vasıtasıyla anlam korunmaktadır.

Tamlayanı zamir olan tamlamalarda gerek günlük dilde gerekse yazı dilinde çoğunlukla tamlayan düşürülür. Tamlayan ise yalnızca vurgu yapılmak istendiğinde kullanılır.
# Yüklem

| **Örnekler** |
| --- |
| * Ali topu Ayşe'ye **attı**.
* Hava bugün **çok güzel**.
 |

**Yüklem**; cümlede özne tarafından gerçekleştirilen eylemi, oluşu, hareketi veya bir olguyu ya da yargıyı bildiren sözcük veya sözcük grubu. Özne ile birlikte cümlenin ana öğelerinden biridir. Yüklemler fiil veya isim soylu olabilir:

* Öğretmen sınav kâğıtlarını **dağıttı**. (fiil yüklem)
* Kapıyı çalan **postacıymış**. (isim yüklem)

Fiil cümlelerinde yüklem her zaman bir fiildir:

* Okullar, kar fırtınası nedeniyle, bir hafta **tatil edildi**. (fiil)
* Alparslan, beyleri teker teker bir daha **süzdü**. -Mustafa Necati Sepetçioğlu (fiil)
* Bir kadının suya **değiyor** ayakları. - Orhan Veli (fiil)

İsim cümlelerinde yüklem isim soylu bir sözcüktür. İsim soylu sözcükler, ek-fiiller ile yükleme dönüştürülür:

* Tahsin gelemeyeceğini söyledi; çok **yorgunmuş**. ("yorgun" isim soylu)
* Dün geceki tiyatro çok **güzeldi**. ("güzel" isim soylu)
* Bugün çok **dalgınsın**. (-dır ek-fiili gizli durumda)

## Yüklem öbeği

Eğer yüklem tamlamalardan vs. oluşmuş bir sözcük grubuysa buna "yüklem öbeği" denir. Aşağıdaki cümlede yüklem öbeği kalın yazılmıştır:

* Robert De Niro'nun bu hafta vizyona giren "*Anlat Bakalım*" filmi, **düzenli olarak terapiste giden bir gangsterin öyküsü**. (-dir ek-fiili gizli durumda olabilmekte)

## Yüklemin cümledeki konumu

Türkçe, yüklemi cümle sonunda olan bir dildir ancak vurgu amacıyla bazen yüklemin yeri değişebilir:

* Hastaneyi **aramadın mı** hâlâ?

Cümlede vurgulanmak istenen öge yüklemin hemen önüne getirilir. Aşağıdaki cümlelerde yüklem kalın, vurgulanan öge eğik harflerle yazılmıştır:

* Hasan dün *bayram kartlarını* **postaladı**. (Nesne vurgulanmak istenmiş.)
* Hasan bayram kartlarını *dün* **postaladı**. (Zarf tümleci vurgulanmak istenmiş.)
* Dün bayram kartlarını *Hasan* **postaladı**. (Özne vurgulanmak istenmiş.)

Yüklemi sonda olan cümleye kurallı (düz) cümle, yüklemi farklı bir konumda olan cümleye devrik cümle denir. Yüklemi gizli durumda olan cümleye ise eksiltili cümle denir.

## Kaynakça

## Ayrıca bakınız

* Özne-yüklem uyumu
# Tümleç

**Tümleç**, cümlenin yardımcı ögelerindendir. Kendi arasında üç grupta incelenir:

* Nesne
* Dolaylı tümleç
* Zarf tümleci

Yüklemin yöneldiği, bulunduğu, çıktığı yeri gösteren ögedir. Yükleme sorulan “-e”, “-de” ve “-den” hâl eklerini alan sorulara aynı ekleri alarak cevap veren sözcük ya da söz öbekleri dolaylı tümleç görevinde bulunur. Soruların ve cevapların aynı ekleri alması zorunluluğu bunun diğer ögelerle karışmasına engel olur.

* Tüm öğrenciler yarın pikniğe gidecekler. (ne zaman, nereye)
# Nesne (dilbilgisi)

**Nesne**, cümlede öznenin yaptığı iş ve eylemden doğrudan etkilenen ögedir. **Düz tümleç** olarak da bilinir. Yüklemi geçişli bir fiil olan cümlelerde bulunur. Yükleme "ne", "neyi" ve "kimi" soruları sorularak bulunur.

## Belirtili nesne

Belirtili nesne ismin belirtme hâl ekini (-ı, -i, -u, -ü) alır.

* Öğretmen **seni** görmek istiyor. (kimi?)
* Babam **evi** boyadı. (neyi?)
* Kardeşim, **annemin hediye ettiği kolyeyi** kaybetmiş. (neyi?)
* Kışlanın kapısında saatlerce **senin** gelmeni bekledim. (kimi?)

## Belirtisiz nesne

Belirtisiz nesne, hâl eklerinden hiçbirini almaz (yalın hâldedir).

* Yolda eşime **çiçek** aldım. (ne?)
* Yarın terziye bir **takım elbise** diktireceğim. (ne?)
* Biraz **uzanmak** ister misin? (ne?)
* "**Akşam eve geç gelme.**" dedi. (ne?)

Belirtisiz nesneyi tespit etmek için sorulan "ne" sorusunun özne tespitinde kullanılan "ne" sorusu ile karıştırılmaması gerekir. Bu karışıklığı önlemek için özne de soruya dahil edilebilir.

Kedi su içiyordu (**Kim/Ne** su içiyordu?) Kedi (Özne)

Kedi su içiyordu (Kedi **ne** içiyordu?) *Su* (Belirtisiz nesne)

## Kaynakça
# Dolaylı tümleç

**Dolaylı tümleç** veya **yer tamlayıcısı**, bir cümlede ismin "-e, -de ve -den" hâllerinde bulunan, yüklemin bildirdiği işi yer bakımından belirten ögedir.

Cümlede dolaylı tümleci bulmak için özneyle birlikte yükleme "nereye, nerede, nereden, kime, kimde, kimden, neye, neyde, neyden" soruları sorulur:

* Şu çiçekleri **eve** bırakır mısın? (Nereye bırakır mısın?)
* Bugün **hastaneye** gideceğim. (Nereye gideceğim?)
* **Okuldan** geliyorum. (Nereden geliyorum?)
* Banu **cebine** kalemlerini koydu. (Nereye koydu?)
* Elçiler **saraya** yeni giriyordu. (Nereye giriyordu?)
* **Taştan** su çıkarıyordu. (Nereden/neden çıkarıyordu?)

## Zarf (belirteç) tümleci ile karşılaştırma

"-den" eki cümlede "sebep" veya "zaman" anlamı katıyorsa ya da eylemin "nasıl" gerçekleştiğini tarif ediyorsa, dolaylı tümleç değildir. Bu şekilde olursa "-den" eki alan sözcük veya sözcük grubu zarf tümleci olur:

* Sağa sola bakmadan içeri girdi. (zarf tümleci)
* Akşama, yemeğe gideceğiz. ("akşama" zarf tümleci, "yemeğe" dolaylı tümleç)(–a.–e hâl eki geldiği için zarf tümlecine dönüşür.)

**UYARI:-e / -den hâl eki için edatı görevinde kullanılıyorsa ya da sebep bildiriyorsa zarf tümleci kurar.**

"e-/ -de/ -den" hâl ekleri zaman bildiren sözcüklerin üzerine gelirse zarf (belirteç) tümleci olur.

* Korkudan dili tutulmuştu. -niçin dili tutuldu? korkudan (belirteç "zarf" tümleci)
* Babasıyla kavga ettiğinden eve uğramıyor. -niçin eve uğramıyor? "babasıyla kavga ettiğinden" (zarf tümleci)
* Birazdan hava kararacak. -ne zaman hava kararacak? birazdan (zarf tümleci)
* Denize yüzmeye gidiyorum. -denize neden gidiyorsun? yüzmeye (zarf tümleci) nereye gidiyorsun? denize (dolaylı tümleç)
* Ailesine yürekten bağlıydı. -nasıl bağlıydı? yürekten (zarf tümleci) kime bağlıydı? ailesine (dolaylı tümleç)
# Zarf tümleci

**Zarf tümleci** veya **belirteç tümleci**; Türkçede cümlenin ögelerinden biridir. Pek çoğu zarflarla ve edatlarla kurulur. Edatlarla kurulan zarf tümleçleri **edat tümleci** veya **edatlı tümleç** olarak da bilinir.

Zarf tümleci cümlede yüklem ile bildirilen iş, oluş veya yargının zamanını, durumunu, miktarını, yönünü, koşulunu vs. bildiren öğedir. Yükleme yöneltilen ne zaman, nasıl, ne kadar, nereye, hangi takdirde vb. soruların yanıtı niteliğindedir:

* "Ablamlar **haftaya** yola çıkacaklarmış." (eylemin zamanını belirtir)
* "Çocuk **korkudan** titriyordu." (eylemin nedenini belirtir)
* "Eve **koşarak** gittim." (eylemin nasıl yapıldığını belirtir)
* "Öğretmen **uzunca bir cetvelle** tahtaya çizgiler çizdi." (eylemin ne ile yapıldığını belirtir)
* "Yatmadan önce **biraz** kitap okudum." (eylemin ne kadar yapıldığını belirtir)

## Edat tümleci

Edat tümleci veya edatlı tümleç, içinde bir edat bulunan zarf tümlecidir. Edatlar kendi başına anlamsız sözcüklerdir ancak başka sözcüklerle birlikte zarf tümleci oluştururlar. Aşağıdaki örneklerde edatlı zarf tümleçleri kalın yazılmış, edatların altı çizilmiştir:

* Bu çiçekleri **annem için** topladım.
* Yarın **trenle** İzmir'e gideceğiz.
* **Sabaha karşı** yola çıktık.
* **Yağmur başladığı için** pikniği iptal ettik.
* **Sen gelmeden önce** baban aradı.
* **Servis iptal olduğu için** okula **babamla** gideceğim.

## Adlaşma

*İleri, geri, beri, doğru, içeri, dışarı, aşağı, yukarı* gibi yer-yön zarfları, hâl eki aldığında adlaşır ve zarf tümleci oluşturmaz:

* **İçeri** gelsene! (yalın hâl, zarf, zarf tümleci)
* Artık komutanlardan başka hiç kimse **dışarı** çıkmazdı. - Attilâ İlhan (yalın hâl, zarf, zarf tümleci)
* Şu sandalyeleri **içeriye** taşıyalım. (-e hâli, isim, dolaylı tümleç)
* Ben **dışarıyı** bir kontrol edeyim. (-i hâli, isim, belirtili nesne)
* **Dışarıda** karlar erimeye başlamış." - A. Ümit (-de hâli, isim, dolaylı tümleç)

## Kaynakça

### Notlar
# Olumlu cümle

**Olumlu cümle**, içinde herhangi bir olumsuzluk eki veya koşacı olmayan cümlelere denir.

#### Örnekler

* Dün işe gitmiş.
* Kardeşim okuldan döndü.
* Pazardan patates aldım.

## Kaynakça

## Ayrıca bakınız

* Olumsuz cümle
* Soru cümlesi
* Ünlem cümlesi
# Olumsuz cümle

**Olumsuz cümle**, olumsuzluk anlamı taşıyan cümledir. Olumsuzluk bazen "-me veya -ma" olumsuzluk ekiyle, bazen de diğer olumsuzluk sözcükleriyle sağlanır.

* O dün okula gitmemiş.
* Bunu duyduğuma hiç şaşırmadım.
* Bana sorarsan bu problemi öğretmen dahi çözemez.
* Bugün hiç güzel bir gün değil.
* Bizim sınıfta hiç kız öğrenci yok.
* Gösteriye ne annem ne de babam gelebildi.

"-mez" eki bazı kaynaklarda ayrı bir olumsuzluk eki gibi gösterilmekle birlikte, özünde geniş zamanın olumsuzudur ve "-me" olumsuzluk eki ile "-z" şahıs ekinden oluşur:

* Dedem fazla uyumayı sevmez. (3. tekil şahıs)
* Ben dondurmayı pek sevmem. (1. tekil şahıs)

Bazı cümleler "yapı bakımından" (görünüşte) olumlu olmakla birlikte, sorular ve bazı kalıplaşmış yapılarla "olumsuz anlam" yüklenir:

* Böyle olmasını ben mi istedim? ("Ben istemedim" anlamında)
* Bunu işittikten sonra, uyu uyuyabilirsen! ("Uyuyamazsın" anlamında)

"-lı" yapım ekinin zıddı olan "-sız" yapım eki isim cümlelerinde yükleme olumsuz anlam kazandırır:

* Görünüşüne aldanıp satın aldığım ayvalar ne kadar da lezzetsiz.

## Ayrıca bakınız

* Olumlu cümle
* Soru cümlesi
* Ünlem cümlesi
# Soru cümlesi

**Soru cümleleri**; soru anlamı taşıyan, cevap bekleyen cümlelerdir. Soru eki (mi), soru zarfı, soru zamiri veya soru sıfatı ile oluşturulur. Soru cümlelerinin sonuna soru işareti (?) konur.

* Odanın sıcaklığı iyi mi? (soru eki)
* Hangi kitabı istiyorsun? (soru sıfatı)
* Kim geldi? (soru zamiri)
* Hesabı nasıl ödeyeceksiniz? (soru zarfı)

Bazen soru sözcük ve ekleri kullanmadan, sadece vurgu ve tonlama ile de soru cümlesi kurulabilir:

* Gümrük memuru başını kaldırdı:

- Adınız?
Soru cümleleri olumlu veya olumsuz olabilir.

### Olumlu

İçinde herhangi bir olumsuzluk eki olmayan soru cümleleridir.

* Kim geldi
* Kendini nasıl hissediyorsun?
* Herhangi bir şey sormak isteyen var mı?
* Bize gelecek misin?
* Kütüphaneye gidecek miyiz?

### Olumsuz

İçinde olumsuzluk eki veya "değil" koşacı bulunan soru cümleleridir.

* Kahvaltını bitirmeyecek misin?
* Ödevini yapmamış mı?
* Kapıyı kilitlemedin mi?
* Neden gelmiyorsun?
* Bu kalem senin değil mi?

## Soru cümlesi gibi görünen cümleler

Bazı cümleler, içerisinde soru sözcükleri veya ekleri bulunmasına rağmen, cümle yanıt beklemediğinden, soru cümlesi değildir. Bu nedenle soru işareti de kullanılmaz:

* **Kaça** aldım hatırlamıyorum. ("aldığımı" anlamında)
* Büyükbabam güneş battı **mı** yatar. ("battığı zaman" anlamında)
* Yemekler **nasıl** da güzel olmuş. ("çok güzel olmuş" anlamında)
* Aa, saçların **ne kadar** uzun! Bağlıyken belli olmuyordu. ("çok uzun" anlamında)

## Ayrıca bakınız

* Olumlu cümle
* Olumsuz cümle
# Gereklilik cümlesi

**Gereklilik cümlesi**, gereklilik eki -meli ile oluşturulan cümledir. -meli eki büyük sesli uyumuna uyarak -malı hâline dönüşebilir. Gereklilik, tavsiye ve bazen de zorunluluk bildirir.

* Bu filmi mutlaka izlemelisin.
* Hafta sonuna kadar bu kitabı okumalıyım.
* O buraya acil gelmeli.
* Ödemelerini zamanında yapmalısın.

## Olumsuz hâl

Olumsuzluk hâli, olumsuzluk eki "-me" ile oluşturulur:

* Bu kadar çok şeker ve tuz tüketmemelisin.

## Kaynakça
# Ünlem cümlesi

**Ünlem cümlesi**; hayret, kızgınlık, şaşkınlık, üzüntü, sevinç, korku, coşku, telaş, sevgi gibi duyguları kuvvetli bir şekilde ifade etmek için kullanılan cümle. Yazımda ünlem cümlelerinin sonuna ünlem işareti konur. Ünlem cümlelerinde her zaman bir ünlem bulunmak zorunda değildir. Emir cümlelerinin bir kısmı aynı zamanda ünlem cümlesidir. Bunun yanı sıra "ki" bağlacıyla da ünlem cümlesi kurulabilir. Herhangi bir cümle, ses tonu ile ünlem cümlesi hâline getirilebilir.

**Örnekler: Git başımdan!
* Hey, bu taraftayız!
* Eyvah! Dosyayı evde unuttum!
* Şşşt, sus bakayım!
* Sana o kadar kızgınım ki!
* Yazıklar olsun!
* Selam!

## Kaynakça
# İstek cümlesi

**İstek cümlesi**, Türkçedeki anlamına göre cümle türlerinden biri. Fiile eklenen İstek kipi eki "-e" ile oluşturulur ve konuşmacı/yazar tarafından kipin kullanıldığı eylemin gerçekleşmesinin arzulandığını belirtir:

* Şoför bey, müsait bir yerde in**e**yim.
* Biz de sizinle gel**e**lim.

## Kaynakça
# Dilek cümlesi

**Dilek cümlesi**, Türkçedeki anlamına göre cümle türlerinden biri. Yüklemi dilek-şart kipi ekini (-se) alan ve dilek anlamı taşıyan cümledir.

* Ah, şu okul bir bitse…
* Keşke sen de bizimle sinemaya gelsen.
* Ölmeden önce oraları da görsem.

Şart cümlesi ve istek cümlesi ile karıştırılmamalıdır. Bazı kaynaklarda "dilek-şart cümlesi" şeklinde tek bir kategoride değerlendirilir.

* Biz de sizinle gelelim. (istek cümlesi)
* Çok çalışırsan başarılı olursun. (şart cümlesi)

## Kaynakça
# Şart cümlesi

**Şart cümlesi** veya **koşul cümlesi**, Türkçedeki anlamına göre cümle türlerinden biri. Yan cümlesi dilek-şart kipini alan ve şart anlamı taşıyan cümledir. Ana cümledeki fiilin gerçekleşmesi, yan cümlede belirtilen bir şarta bağlıdır.

* Ancak çok çalışırsan başarılı olabilirsin.
* Hızlı yürürse zamanında okula varabilir.
* Yarın kar yağarsa sınıfça kardan adam yapacağız.

Şart cümlesinde ana cümle ve yan cümlenin öznesi ortak veya farklı olabilir:

* (Ben) Çarşıya inersem (ben) size de uğrarım. ("ben" öznesi ortak)
* Müdür erken bırakırsa (ben) sinemaya gideceğim. (yan cümlenin öznesi "müdür", ana cümlenin öznesi "ben")

Farklı dil bilgisel yapılarla da bir cümleye şart anlamı kazandırılabilir:

* Oyuna geç kalmanız durumunda koltuğunuzu kaybedebilirsiniz. (Oyuna geç kalırsanız koltuğunuzu kaybedebilirsiniz.)
* Sokakta oynayabilmek için önce ödevini bitirmelisin. (Ödevini bitirirsen sokakta oynayabilirsin.)
* Yağmur yağdığı müddetçe yola çıkamayız. (Yağmur durmazsa yola çıkamayız.)
* Yemeğini bitir ki arkandan ağlamasın. (Yemeğini bitirirsen arkandan ağlamaz.)

## Kaynakça
# Basit cümle

**Basit cümle**, içinde tek bir yargı bulunduran cümledir.

* Bugün günüm yoğun geçti.
* Marketten bir koli yumurta aldım.
* Hayat çok güzel.

Basit cümlelerde noktalama işaretleri ve bağlaçlar bulunabilir. Ancak bunlar bağlı cümle, sıralı cümle, bileşik cümle gibi daha karmaşık cümle yapılarını oluşturmamalıdır:

* Sokağın sonundaki ayakkabı tamircisi**,** bu kasabadaki en eski ve köklü zanaatkârlardan birisidir. (basit cümle)