# Bağlaç

**Bağlaçlar** veya **rabıt (bağlama) edatları**; kelimeleri, kelime gruplarını veya cümleleri biçim veya anlam yönüyle birbirine bağlayan kelimeler: *ve, veya, ile, ama, de (da), ancak, çünkü, eğer, hâlbuki, hem … hem …, hiç değilse, ise, ki, lâkin, meğer, nasıl ki, ne … ne …, öyle, öyle ki, sanki, şu var ki, üstelik, yahut, yalnız, yani, yoksa, zira* vs. Bağlaçlar, ifadeleri ilgi ve önem sırasına koyarak düzenlememize yardımcı olur.

Bağlaçların kendi başlarına anlamları yoktur. Yer aldıkları cümlenin çeşitli bölümleri arasında anlam ve biçim bakımından bağlantı kurarlar. Cümlelerde sıralama bağlaçlar sayesinde yapılır. Cümleler arasında konu ve anlatım bütünlüğü sağlamak için kullanılırlar.

## Yapılarına göre bağlaçlar

### Yalın bağlaçlar

Yalın bağlaçlar, herhangi bir ek almamış ya da bir kelimeyle birleşmemiş basit kelimelerdir. Kök halindeki **ve**, **ama**, **ile**, **eğer**, **de**, **hem**, **yani** gibi kelimeler bu tür bağlaçlardır.

### Bileşik bağlaçlar

Bileşik bağlaçlar **öyleyse**, **yoksa**, **nitekim**, **sanki**, **oysa**, **kim bilir** gibi kelimelerdir ve bunlar iki ayrı kelimenin birleşmesinden oluşur. Bileşik bağlaçları oluşturan kelimelerin her zaman bağlaç türünden olmaları gerekmez. Mesela **kim bilir** bağlacındaki "kim" zamir, "bilir" ise bir çekimli fiildir. **Sanki** bağlacı ise "san" (san-mak) fiil kökü ile "ki" bağlacının birleşmesinden oluşmuştur.

### Öbekleşmiş bağlaçlar

Öbekleşmiş bağlaçlar ayrı ayrı kelimelerin bir arada kullanılmasıyla ortaya çıkar. Bazen **ya da**, **hem de** gibi iki bağlacın yan yana kullanılmasıyla da öbekleşmiş bağlaç oluşabilir. Bazen **ki** bağlacıyla birlikte bir bağlaç öbeği oluştuğu da olur; **nerede kaldı ki**, **değil mi ki** böyle oluşmuş bağlaçlardır. **Başka bir deyişle**, **sözün kısası**, **bir bakıma** gibi tamlamalar bağlaç fonksiyonu de görürler. **Gel gelelim**, **ne bileyim**, **zorla değil ya** gibi bazı kısa cümleler de kalıplaşarak bağlaç niteliği kazanabilir. Öbekleşmiş bağlaçlardan yinelemeli bağlaçlar da çok yaygın olarak kullanılır. Bunlara **ya … ya …**, **hem … hem …**, **ister … ister …**, **gerek … gerek(se) …**, **ne … ne …**, **ama … ama …** gibi bağlaçlar örnek gösterilebilir. Mesela:

*"**ister** gel **ister** gelme"*,
*"**ne** sevdiğin belli **ne** sevmediğin"*,
*"**ya** bugün gel **ya** yarın"*.

### Türemiş bağlaçlar

Türemiş bağlaçlar, isim ya da fiil soylu kelimelerden türetilmişlerdir: **anlaşılan**, **gerçekten**, **kısacası**, **mesela**, **örneğin**, **üstelik** gibi.

## Kullanılışlarına göre bağlaçlar

### Denkleştirme (eş değerlik) bağlaçları

İki kelime, kelime grubu veya cümlenin arasına girerek birbirinin yerini tutabilecek iki unsuru birbiriyle denkleştirme, karşılaştırma ilgisiyle bağlayan veya, veyahut, ya, yahut edatlarıdır: kavun veya karpuz, masa veya sıra, seni böyle gören ya deli diyecek ya gülüp geçecek, vs.

### Karşılaştırma bağlaçları

Karşılaştırılan grupları veya unsurları, mukayese ilgisiyle bağlayan ama … ama, da(de) … da(de), gerek … gerek, ha … ha, hem … hem, ister … ister, ne … ne, ya … ya gibi bağlaçlardır.

Ama haklı ama haksız herkese itiraz eder. Eyere de yakışır semere de. Gerek fakir gerek zengin olsun. Ha Kel Hasan ha Hasan kel. Hem suçlu hem güçlü. İster öldür ister güldür. Ne şair yaş döker ne âşık ağlar. \*(F.Nafiz) Ya o zaman yalan söyledi ya şimdi.

Bu bağlaçlar, karşılaştırılan unsurlardan biri, hepsi veya hiçbiri ifadesiyle üç türlü fonksiyonu yerine getirirler:

Ya akıl ver ya para. Ya paranı ya canını. (birini)

Hem kel hem fodul. (hepsi)

Ne kızı veriyor ne dünürü küstürüyor. (hiçbiri)

### Sıralama bağlaçları

İki kelimenin arasına girerek arka arkaya gelen unsurları bağlamaya yarayan dahî, ile, ilâ ve edatlarıdır: Karagöz ile Hacivat, Suç ve Ceza vs.

### Başa gelen bağlaçlar

Cümleler arasında türlü anlam ilgileri kurarak onları birbirine bağlayan bağlaçlardır: âdeta, ama, ancak, bari, belki, binaenaleyh, çünkü, eğer, fakat, gerçi, güya, hakeza, hâlbuki, hatta, hazır, hele, illâ, illâ ki, kaldı ki, keşke, keza, lâkin, madem, mademki, mamafih, meğerki, nasıl ki, nitekim, oysaki, öyle ki, sanki, şayet, şöyle ki, tâ ki, üstelik, yalnız, yani, yeter ki, yoksa, zaten, zati gibi.

Örnekler
O zamanlar çok okuyordum. Daha sekiz yaşındayken roman okumaya başlamıştım. / Turgut'un kaza yaptığını biliyorum. Fakat bunu sana kim söyledi? / Düğününe beni davet etmedi. Hâlbuki ben hediyesini bile almıştım. / Bugünlerde dürüst davranmıyor. Mamafih bu sözler aramızda kal­sın. / Üç gündür yataktan çıkamıyor. Zaten son zamanlarda hiç ayağa kalkamı­yordu.
Cümle başı edatlarının kullanıldığı yere göre cümleleri hangi ilgiyle bağladığına dikkat edilmelidir.

### Sona gelen bağlaçlar

bile, da (de), dahî, değil, ise, ki, ya gibi edatlardır. Bunlardan bile, da (de), dahî, ise, ya edatları kelimesi önceki unsurlara; değil ki edatları getirildiği kelimesi sonraki unsurlara bağlar. Bu edatların pek çoğunda kuvvetlendirme ifadesi de vardır: Baksan a! Ben de özledim. Sağır Sultan bile duydu. Bu da geçer yahu! Hele bir nefes alayım da. Adam sen de. Sorsam mı ki\*. Böyle de yatılmaz ki. Onlar şehirliydi biz ise köylüydük. (İse edatı, şart kipi ekiyle karıştırılmamalıdır.) Yorgun değilsin ya. Ev kira değil ya varsın küçük olsun, vs.

## Bağlaç olan da/de’nin yazılışı

Bağlaç olan "**da**", "**de**" (dahî anlamında) ayrı yazılır. Kendisinden önceki kelimenin son ünlüsüne bağlı olarak ünlü uyumlarına uyar ve bunun dışında hiçbir ses olayından etkilenmez.

## Cümle içinde kullanılışlarına örnekler

Bağlaçlar, cümle içerisinde eş görevli, eş değerli ya da birbiriyle ilgili öğeleri birbirine bağlarlar. *"Kerim **ve** Sinan aynı işi yapıyorlardı **ama** Kerim’in geliri Sinan'ınkinden yüksekti."* cümlesindeki **ve** bağlacı, ilk cümleciğin ortak yüklemli özneleri olan eş değerli iki kelimesi birbirine bağlamakta, **ama** bağlacı da iki cümleciği birbiriyle ilişkilendirmektedir. Her iki cümlecik de aslında, özne ve yüklemleri bulunan bağımsız birer cümledir. Bu iki cümle arasındaki anlam ilişkisinin varlığı, ama bağlacıyla ortaya çıkmaktadır.

Öznesi, yüklemi ya da tümleci ortak olan cümlelerde, eş görevli öğeleri bağlamak için yinelemeli bağlaçlar da kullanılabilir:

* İstanbul'un kışını **da** yazını **da** sevmem.
* Semih **hem** yiyor **hem** söyleniyordu

**Ne** ve **ne** bağlaçları cümleye olumsuz anlam yüklediğinden, yüklem olumlu durumda kullanılır:

* İsmet **ne** armut **ne** de elma toplayabildi.

Bağlaçlar, aralarında anlam ilişkisi bulunan cümle öğelerini bağlama fonksiyonu de görür:

* Bu filmin Türkiye'de gösterilmediğini sanıyordum, **oysa** yanılmışım.

Bu tür cümlelerdeki cümleciklerin özneleri ayrı da olabilir:

* Kiracı evin balkonunun olmadığını söylüyordu, **nitekim** bunu ev sahibi de doğruladı.

Bağlaçlar cümle öğelerinin önünde ya da arkasında yer alırlar. Bazı bağlaçlar cümlede sıfat ya da zarf olarak da kullanılabilir.

*"Bir kedi **ancak** bu kadar kıvrak olabilir"* cümlesindeki **ancak**, özneyi nitelediği için sıfat fonksiyonu yüklenmiştir.

*"Şimdi evde olması gerekirken* ancak *gidebildi"* cümlesinde aynı kelime zarf olarak kullanılmıştır. Burada **ancak** kelimesi cümlenin yüklemini zaman bildirerek nitelemektedir.
*"Ev çok genişti **ancak** Demet kısa sürede boyadı"* cümlesinde ise **ancak** bir bağlaç olarak kullanılmıştır.
Bazı bağlaçlar özel biçimlerde kullanılır. Mesela **ki**, **de**, **ise** bağlaçları, bazen yalnızca özneyi pekiştirir:

*"Sen ki ödevin olduğunu biliyorsun, nasıl olur **da** bunu yapmazsın?"*, *"O **da** bu işleri iyi bilir, değil mi?"* *"Ev **ise** yeşillikler içindeydi"*. Son örnektekine benzer cümlelerde **ise** bağlacı özneyle bitişik de yazılabilir ("ev ise" yerine "evse"). **de** ve **da** bağlaçları her zaman ayrı yazılır ve **te** veya **ta** şeklinde yazılamazlar.
**Ki** bağlacının bir fonksiyonu da birleşik cümlelerde yan cümleciği ana cümleciğe bağlamaktır:

* Eve geldiğimde gördüm **ki** musluk açık kalmış...

## Ayrıca bakınız

* Edat
* İsmin halleri

## Dipnotlar