# İslami demokrasi

**İslami demokrasi** veya **İslam ve demokrasi**, 21. yüzyılda İslam dünyasında ortaya çıkan bir ideolojik akımdır. İslami demokrasi, *"Müslüman ülkelerin, dinlerini kaybetmeden demokratik, özgür, çoğulcu ve çağdaş yaşaması"* olarak özetlenebilir. İslam'ın demokrasiyle ikiz kardeş gibi tutulması akımın bir görüşüdür. İnsan haklarına saygı, özgürlükçülük, çoğulculuk gibi fikirler İslami demokrasiden beslenir.

İslami demokrasi, Arap dünyası protestoları ile güçlendi

## Tarihçe

Resmî dini İslam olarak kabul görünmüş olan Osmanlı İmparatorluğu'nda Tanzimat'la birlikte verilen demokratik eşitlik ve özgürlükler, meşrutiyet döneminde ortaya çıkan Osmanlı meclisi, İslam dünyasında demokratik açılımların ilk kıvılcımları sayılabilmektedir.

## Teori

### Sekülarist bakış açısı

Modern Müslüman dünyasının tarihinde, laiklik kavramı yabancı sömürgeci hakimiyetiyle ilişkilendirilmesi ve dini değerlerin kamusal alandan uzaklaştırılmasıyla güçlü olumsuz çağrışımlar kazanmıştır. Geleneksel İslam teorisi, dinî konuları (din) ve devlet işlerini (dawla) ayırırken, siyasi otorite ve kamusal yaşamın dini değerlerle yönlendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Ali Abdel Raziq ve Mahmoud Mohammed Taha gibi bazı İslam reformistleri, bir ulusa şeriatın tek bir yorumunu dayatmayan siyasi düzende bir laik devleti savunmuşlardır. Ancak, devlet gücünün ahlaki açıdan tarafsız bir şekilde kullanılması anlamında laikliği savunmamışlardır. İslam alimi Abdullahi Ahmed An-Na'im, anayasacılık, insan hakları ve tam vatandaşlık temelinde kurulu bir laik devleti savunarak, bu vizyonunun İslam tarihine diğer İslam devleti vizyonlarından daha uyumlu olduğunu göstermeye çalışmıştır. İslamcılık (siyasi İslam) savunucuları, İslam'ı kişisel inanca sınırlayan laik görüşleri reddeder ve İslami prensiplerin yasal ve siyasi alanlarda uygulanmasını ısrarla savunurlar. Güçler Ayrılığının Kullanılması kavramı, Ruhullah Humeyni tarafından ileri sürülmüştür.

## Pratik

### Engeller

Orta Doğu'da İslam ile demokrasi arasındaki ilişkiye dair çeşitli düşünceler bulunmaktadır. Waltz, demokrasiye geçişlerin genel olarak İslamî Orta Doğu'da diğer bölgelerde merkezi bir tema olduğu bir dönemde gerçekleşmediğini belirtirken, son zamanlarda bölgede düzenlenen seçimlerin artması demokratik geleneklerin bir şekilde benimsendiğini göstermektedir.

Arap Baharı'nın ardından Avrupa Üniversitesi Enstitüsü'nden Profesör Olivier Roy, *Foreign Policy* dergisinde yayımlanan bir makalesinde siyasi İslam'ı demokrasiyle "giderek birbirine bağımlı" olarak tanımlamış ve artık "birbirleri olmadan hayatta kalamayacaklarını" belirtmiştir.

Oryantalist bilim insanları, İslam ile demokratikleşme arasındaki ilişkiye farklı bir bakış açısı sunmaktadır. Onlar, Orta Doğu'daki seküler demokrasi ile Arap-İslam kültürü arasında uyumun olmadığını, Orta Doğu'nun güçlü bir tarihe sahip olan demokratik olmayan inançlar ve otoriter güç yapılarıyla karakterize olduğunu savunmaktadır. Örneğin, ünlü Oryantalist bilim insanı Kedourie şöyle demiştir: "Birbirleriyle kolayca uzlaşmayan fikirleri aynı anda benimsemek, en azından demokrasinin anlamı konusunda Arap halkının derin bir kafa karışıklığını göstermektedir. Kafa karışıklığı anlaşılabilir, çünkü demokrasi fikri İslam düşünce yapısına oldukça yabancıdır." Bu görüş, bazı İslamcılar tarafından da benimsenen ve Şeriat ile demokratik idealler arasında uzlaşmaz gibi görünen farklılıklar nedeniyle İslam'ın ve demokrasinin uyumsuz olduğunu anlayan bir görüştür.

Ancak İslam içerisinde, Kuran'da mevcut olan şura (müzakere) kavramının varlığı nedeniyle İslam'ın ve demokrasinin bazı şekillerde uyumlu olduğunu düşünen bazı insanlar bulunmaktadır. Bu görüşler, Orta Doğu'da çeşitli düşünürler ve siyasi aktivistler tarafından ifade edilmiştir. Bu konu hala tartışmalı bir konu olmaya devam etmektedir, örneğin Dubai'deki ikinci Tartışmalar etkinliğinde "Arap ve İslam değerleri demokrasiyle uzlaştırılabilir mi?" sorusu tartışılmıştır.

#### Brian Whitaker'ın 'dört büyük engeli'

*The Guardian* gazetesinin Orta Doğu editörü Brian Whitaker, Guardian web sitesindeki bir yazısında, bölgede demokrasinin önünde dört büyük engel olduğunu savundu: "emperyal miras", "petrol zenginliği", "Arap-İsrail çatışması" ve "militan İslam".
Emperyal miras, modern devletlerin sınırları ve devletler içinde önemli azınlıkların varlığı gibi unsurları içermektedir. Bu farklılıkların kabul edilmesi genellikle "ulusal birlik" adına bastırılmakta ve bazen azınlık elitinin ülkeyi kontrol ettiği gerçeğini gizlemek için kullanılmaktadır. Brian Whitaker'a göre, bu durum etnik, dini veya bölgesel ayrılıklar üzerinden siyasi partilerin oluşmasına yol açmakta ve politika farklılıkları yerine kimlik farklılıklarının vurgulanmasına neden olmaktadır. Bu nedenle, oy kullanma gerçek bir seçim yerine kimlik beyanı haline gelmektedir.
Petrolün ve yarattığı zenginliğin sorunu, devlet yöneticilerinin iktidarda kalmak için yeterli zenginliğe sahip olmalarıdır çünkü potansiyel rakipleri ya susturabilir ya da bastırabilirler. Brian Whitaker'a göre, vergiye ihtiyaç olmadığından dolayı temsile daha az baskı vardır. Ayrıca, Batı hükûmetleri istikrarlı bir petrol kaynağına ihtiyaç duyduklarından dolayı, istikrarı koruma eğilimindedir ve reformları teşvik etmek yerine dönemsel istikrarsızlığa yol açabilecek değişiklikleri savunmaktadır. Bu, Orta Doğu'da otoriter rejimlerin ve demokrasinin eksikliğinin politik ekonomi açıklamalarına bağlanabilir. Whitaker'ın bahsettiği rant ekonomilerinde vergi eksikliğinin bir sonucu olarak, etkin olmayan bir sivil toplum ortaya çıkar. Sivil toplumun demokrasinin ayrılmaz bir parçası olarak kabul edilmesi, bu tür durumlarda Orta Doğu'da demokrasinin gelişmesinin gerçekleşme olasılığı hakkında şüpheler uyandırır.

Whitaker'ın üçüncü noktası, Arap-İsrail çatışmasının Arap Birliği ülkeleri için birleştirici bir faktör olarak hizmet ettiğini ve Orta Doğu hükûmetleri tarafından baskı yapmak için bir bahane olarak kullanıldığını belirtmektedir. Örneğin, 2004 yılında Lübnan'ın önde gelen Şii din adamı Şeyh Mohammad Hussein Fadlallah'ın "Acil durum yasalarına sahibiz, güvenlik kurumları tarafından kontrol altındayız, muhalefet partilerinin durgunluğu var, siyasi hakların elde edilmesi var - hepsi Arap-İsrail çatışmasının adı altında" şeklinde bir açıklama yaptığı bildirilmektedir. Batı, özellikle ABD, İsrail'in destekçisi olarak görülmekte ve bu nedenle birçok Müslüman tarafından şüpheli bir şekilde değerlendirilen demokrasi dahil olmak üzere kurumlarıyla ilişkilendirilmektedir. Kaliforniya Üniversitesi'nde İslam hukuku dersleri veren Khaled Abou El Fadl, "modernite, bilimsel ilerlemesine rağmen, Müslümanlara güçsüzlük ve yabancılaşma çirkinliğiyle sunuldu" yorumunu yapmaktadır.

Seküler Arap yöneticilerinin baskısı, radikal İslam gruplarının büyümesine yol açmıştır, çünkü onlar İslami teokrasi kurumunun daha adil bir topluma yol açacağına inanmaktadır. Ancak bu gruplar, demokrasi gibi alternatif görüşlere karşı çok hoşgörüsüz olma eğilimindedir. İslam ve demokrasinin uyumlu olduğunu iddia eden birçok kişi Batı'da yaşamaktadır ve bu nedenle Batılı fikirlere "bulaşmış" olarak görülmektedir.

## Örnekler

Ruhullah Humeyni
### İran

#### Teori

İran İslam devriminden bu yana, en büyük Şii ülkesi olan İran'da On İki İmamcı Şii siyasi düşüncesi, devrimin kurucusu ve lideri Ruhullah Humeyni'nin düşünceleri tarafından domine edilmektedir. Humeyni, gizlenmiş İmam ve diğer ilahi atanan figürlerin (nihai siyasi otoritenin yattığı kişiler) olmaması durumunda, Müslümanların sadece hak değil, aynı zamanda "İslam devleti" kurma yükümlülüğüne sahip olduklarını savunmuştur. Bu amaçla, Kur'an'ı ve imamların yazılarını yorumlamak için yetkin olan İslam hukuku (fıkıh) alimlerine başvurmaları gerekmektedir.

İktidara geldikten sonra ve daha fazla esnekliğe ihtiyaç olduğunu fark eden Humeyni, bazı görüşlerini değiştirdi. Hüküm süren alimin en bilgili olanlardan biri olması gerekliliğini vurgulamadı ve Şeriat hükümlerinin İslam çıkarlarına (Maslaha - "fayda" veya "kamu yararı") tabi olduğunu belirtti. Ayrıca, yöneten alimler tarafından yorumlanan "ilahi yönetim"de, gerekirse bu çıkarlara hizmet etmek için Şeriat'ı geçersiz kılma yetkisinin olduğunu ifade etti. İslami "hükümet, Tanrı'nın Elçisinin mutlak yönetiminin bir kolu olup, tüm 'ikincil' hükümlerin önünde gelir."

Aralık 1987'de son 'rütuş' yapıldı, Humeyni, İslami hükûmetin Şeriat'a uygun olmayan bir işçi koruma kanunu çıkarmaya yönelik girişimini desteklemek için bir fetva yayınladı. İslam devletinde devlet emirlerinin birincil emirler olduğunu ve İslam devletinin "namaz, oruç ve hac gibi tüm ikincil emirlerden önceliğe sahip olarak devlet emirlerini yürürlüğe koyma" konusunda mutlak hakka sahip olduğunu hükmetti.

> Eğer devletin yetkileri yalnızca ikincil ilahi hükümler çerçevesinde olsaydı, İslam Peygamberine (aleyhisselam ve ailesinin üzerine olsun) tanınan ilahi yönetim ve mutlak vekâletin (wilayat-i mutlaqa-yi mufawwada) anlamı ve içeriği tamamen anlamsız olurdu. ... Belirtmek gerekir ki, Allah'ın Peygamberinin mutlak yönetiminin bir parçası olan devlet, İslam'ın birincil emirleri arasındadır ve namaz (salat), oruç (sawm) ve hac (hac) gibi tüm ikincil emirlerden önceliğe sahiptir.
>
>

Ali Hamaney
İslami demokrasi fikri ve kavramı birçok İranlı alime, bilim insanına ve entelektüel tarafından kabul edilmiştir. İslami demokrasinin teorisini kabul edenler arasında en dikkate değer isimlerden biri, İran'ın lideri Ali Hamaney'dir. Hamaney, konuşmalarında İslami demokrasiyi "Zorunlu dini" olarak adlandırmaktadır. Bununla birlikte, Hamaney, liberal demokrasiye karşı açıkça muhalefetini ifade etmektedir ve "İslam doğal olarak liberal demokrasiye karşı durur" demiştir.

İslami demokrasi kavramına karşı çıkan veya en azından eleştiren diğer İranlı bilim insanları da bulunmaktadır. Bunlar arasında en popüler olanlardan biri Naser Makarem Şirazi'dir ve şöyle yazmıştır: "Eğer halk oylarına başvurulmaması tiranlıkla suçlanmaya yol açacaksa, halk oylarını ikincil bir hüküm olarak kabul etmek mümkündür." Aynı görüşe sahip olanlardan biri de Muhammed Takı Meşbah-Yezdi'dir.

#### Pratik

Muhammed Hatemi ve bazı İranlılar, İran İslam Cumhuriyeti'ni bir tür dini demokrasi olarak sınıflandırmaktadır. Onlar, Ruhullah Humeyni'nin de aynı görüşe sahip olduğunu ve bu yüzden "İslam Devleti" yerine "İslam Cumhuriyeti" ifadesini güçlü bir şekilde tercih ettiğini iddia etmektedirler.

Diğer bazı kişiler ise İran İslam Cumhuriyeti'nin demokratik olmadığını iddia etmekte ve Humeyni'nin kendisinin de demokrasi ilkesine karşı çıktığını savunmaktadır. Hokumat-e Islami: Wilayat al-Faqih adlı kitabında herhangi bir yasama organına ihtiyaç olmadığını belirterek, "Yasama yetkisi sadece İlahi Yasakçı (Divine Legislator) dışında hiç kimseye ait değildir" ifadesini kullanmıştır. Ayrıca, İslam Devrimi sırasında İranlılara "Bu terimi, 'demokratik' kullanmayın. Bu Batı tarzıdır." demiştir. Ancak bu, Mehdi Bazargan'a verdiği bir emirle çelişmektedir. Bu konu, İran aydınları arasında canlı bir tartışma konusudur. Ayrıca, İran'ın şeriat mahkemeleri, İslam Devrim Mahkemesi, İran İslam Cumhuriyeti'nin küfür yasaları ve İslami dini polis, demokratik yönetim ilkelerine aykırı olduğunu savunmaktadır. Ancak, bir demokrasinin İslami olarak kabul edildiğinde, İslam hukuku o ülkenin demokratik olarak onaylanmış hukuku haline gelir. İranlılar, diğer kuralların uyum sağlaması gereken kuralların açıkça İslam kuralları olarak belirtildiği anayasayı onaylamışlardır. Khomeini, şeriat ve İslami düşüncelerin hedeflenen adaleti sağlayamayan demokratik ilkelerin prensiplerine sıkı sıkıya inanmıştı. (Mohaghegh, Behnam 2014) Bu İslam ülkesinin iki İran lideri arasındaki görüş ayrılığı, yukarıda bahsedildiği gibi Khatami'nin ve Khomeini'nin görüşleri, muhtemelen siyasi bir tesadüf olarak neredeyse yarım ülkenin ayrılma durumu olmuştur, bu nedenle bu heterojen siyasi inanca sahip bilinçli insanlar yeni oluşturulan demokratik ilkelerin görüşleriyle ilişkilendirilmemelidir. (Mohaghegh, Behnam 2014)

İran'da geleneksel şeriat düzenlemelerinden sapmalar olduğu gözlemlenmiştir.

> ...finansal sistem neredeyse İslamlaşmamıştır; örneğin Hristiyanlar, bir vergiye tabi tutulmazlar ve ortak düzene göre ödeme yaparlar. Sigorta sürdürülmektedir (öte yandan sigortanın temelini oluşturan şans, teorik olarak tüm sözleşmelerden dışlanmalıdır). Yabancılarla yapılan sözleşmelerin hepsi faiz konusunu kabul etmektedir.
>
>

## Müslüman nüfuslu ülkelerde demokrasi

Dünyada demokrasiye ilişkin kendi çeşitli tanımlarına göre kendi endekslerini yayınlayan ve sürdüren birçok sivil toplum kuruluşu bulunmaktadır ve ülkeleri özgür, kısmen özgür veya özgür olmayan olarak sınıflandırmak için siyasi haklar, ekonomik haklar, basın özgürlüğü ve sivil özgürlükler gibi çeşitli özgürlük ölçütlerini kullanmaktadırlar.
Aşağıdaki liste, Müslüman çoğunluklu ülkeleri ve bu ülkelere verilen puanları göstermektedir. Bu puanlar, sıkça kullanılan iki endeks olan 2022 Demokrasi İndeksi (The Economist) ve 2023 V-Dem Demokrasi endeksleri için seçilmiştir. Bu endeksler Batı medyasında sıkça kullanılmakla birlikte, bazı eleştirilere maruz kalmış ve son dönemdeki değişiklikleri yansıtmayabilir.

| Ülke
 | Demokrasi İndeksi puanı
 | Demokrasi İndeksi sırası
 | Demokrasi İndeksi kateogrisi
 | V-Dem demokrasi indeksi puanı
 | Hükûmet şekli
 | Din ve devlet
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Afganistan
 | 0.32
 | 167
 | Otoriter rejim
 | 0.082
 | Üniter geçici teokratik İslam emirliği
 | İslam devleti
 |
|  Arnavutluk
 | 6.41
 | 64
 | Kusurlu demokrasi
 | 0.484
 | Parlamenter sistem
 | Seküler devlet
 |
|  Cezayir
 | 3.66
 | 113
 | Otoriter rejim
 | 0.281
 | İslam devleti
 |
|  Azerbaycan
 | 2.87
 | 134
 | 0.188
 | Başkanlık sistemi
 | Seküler devlet
 |
|  Bahreyn
 | 2.52
 | 141
 | 0.122
 | Anayasal monarşi
 | İslam devleti
 |
|  Bangladeş
 | 5.99
 | 73
 | Hibrit rejim
 | 0.274
 | Parlamenter sistem
 |
|  Bosna-Hersek
 | 5.00
 | 97
 | 0.528
 |
|  Brunei
 | *Veri yok* | Otoriter rejim
 | *Veri yok* | Mutlak monarşi
 |
|  Burkina Faso
 | 3.08
 | 127
 | 0.295
 | Yarı başkanlık sistemi
 | Seküler devlet
 |
|  Çad
 | 1.67
 | 160
 | 0.14
 | Başkanlık sistemi
 |
|  Komorlar
 | 3.20
 | 120
 | 0.284
 | İslam devleti
 |
|  Cibuti
 | 2.74
 | 137
 | 0.255
 | Yarı başkanlık sistemi
 |
|  Mısır
 | 2.93
 | 131
 | 0.175
 |
|  Gambiya
 | 4.47
 | 102
 | Hibrit rejim
 | 0.62
 | Başkanlık sistemi
 | Seküler devlet
 |
|  Gine
 | 2.32
 | 145
 | Otoriter rejim
 | 0.191
 |
|  Gine-Bissau
 | 2.56
 | 140
 | 0.371
 | Yarı başkanlık sistemi
 |
|  Endonezya
 | 6.71
 | 54
 | Kusurlu demokrasi
 | 0.574
 | Başkanlık sistemi
 |
|  İran
 | 1.96
 | 154
 | Otoriter rejim
 | 0.182
 | Üniter başkanlık sistemli teokratik cumhuriyet
 | İslam devleti
 |
|  Irak
 | 3.13
 | 124
 | 0.362
 | Parlamenter sistem
 |
|  Fildişi Sahili
 | 4.22
 | 106
 | Hibrit rejim
 | 0.437
 | Başkanlık sistemi
 |
|  Ürdün
 | 3.17
 | 122
 | Otoriter rejim
 | 0.259
 | Anayasal monarşi
 |
|  Kazakistan
 | 3.08
 | 127
 | 0.277
 | Başkanlık sistemi
 | Seküler devlet
 |
|  Kosova
 | *Veri yok* | 0.618
 | Parlamenter sistem
 |
|  Kuveyt
 | 3.83
 | 111
 | Otoriter rejim
 | 0.317
 | Anayasal monarşi
 | İslam devleti
 |
|  Kırgızistan
 | 3.62
 | 116
 | 0.382
 | Parlamenter sistem
 | Seküler devlet
 |
|  Lübnan
 | 3.64
 | 115
 | Hibrit rejim
 | 0.426
 |
|  Libya
 | 2.06
 | 151
 | Otoriter rejim
 | 0.213
 | İslam devleti
 |
|  Malezya
 | 7.30
 | 40
 | Kusurlu demokrasi
 | 0.438
 |
|  Maldivler
 | *Veri yok* | 0.583
 | *Veri yok* |
|  Mali
 | 3.23
 | 119
 | Otoriter rejim
 | 0.235
 | Yarı başkanlık sistemi
 | Seküler devlet
 |
|  Moritanya
 | 4.03
 | 108
 | Hibrit rejim
 | 0.395
 | İslam devleti
 |
|  Fas
 | 5.04
 | 95
 | 0.264
 | Anayasal monarşi
 |
|  Nijer
 | 3.73
 | 112
 | Otoriter rejim
 | 0.511
 | Yarı başkanlık sistemi
 | Seküler devlet
 |
|  Nijerya
 | 4.23
 | 105
 | Hibrit rejim
 | 0.49
 | Başkanlık sistemi
 |
|  Umman
 | 3.12
 | 125
 | Otoriter rejim
 | 0.17
 | Mutlak monarşi
 | İslam devleti
 |
|  Pakistan
 | 4.13
 | 107
 | Hibrit rejim
 | 0.388
 | Parlamenter sistem
 |
| ‡ Filistin
 | 3.86
 | 110
 | Otoriter rejim
 | 0.26
 | Yarı başkanlık sistemi
 |
|  Katar
 | 3.65
 | 114
 | 0.088
 | Yarı-Anayasal monarşi
 |
|  Suudi Arabistan
 | 2.08
 | 150
 | 0.016
 | Mutlak monarşi
 |
|  Senegal
 | 5.72
 | 79
 | Hibrit rejim
 | 0.69
 | Yarı başkanlık sistemi
 | Seküler devlet
 |
|  Sierra Leone
 | 5.03
 | 96
 | 0.559
 | Başkanlık sistemi
 |
|  Somali
 | *Veri yok* | 0.162
 | Yarı başkanlık sistemi
 | İslam devleti
 |
| ‡Somaliland (Somali)
 | 0.421
 | *Veri yok* |
|  Sudan
 | 2.47
 | 144
 | Otoriter rejim
 | 0.169
 | Başkanlık sistemi
 |
|  Suriye
 | 1.43
 | 163
 | 0.138
 | Yarı başkanlık sistemi
 | Seküler devlet
 |
|  Tacikistan
 | 1.94
 | 156
 | 0.175
 | Başkanlık sistemi
 |
|  Tunus
 | 5.51
 | 85
 | Hibrit rejim
 | 0.307
 | Yarı başkanlık sistemi
 |
|  Türkiye
 | 4.35
 | 103
 | Kusurlu demokrasi (2013'e kadar)
Hibrit rejim
(günümüz) | 0.276
 | Parlamenter sistem (2018'e kadar)
Başkanlık sistemi (günümüz) | Laik devlet
 |
|  Türkmenistan
 | 1.66
 | 161
 | Otoriter rejim
 | 0.149
 | Tek parti rejimi
 | Seküler devlet
 |
|  Birleşik Arap Emirlikleri
 | 2.90
 | 133
 | 0.101
 | Anayasal monarşi
 | İslam devleti
 |
|  Özbekistan
 | 2.12
 | 149
 | 0.221
 | Başkanlık sistemi
 | Seküler devlet
 |
|  Yemen
 | 1.95
 | 155
 | 0.123
 | Geçici yönetim
 | İslam devleti
 |
| ‡Batı Sahra
 | *Veri yok* |

## Ayrıca bakınız

* İslam ahlakı

## Kaynakça