# Kürtçe

| Kürtçe |
| --- |
| Kurdî, كوردی, Kurdí |
|  |
| Ana dili olanlar | Türkiye, Irak, İran, Suriye, Ermenistan, Azerbaycan |
| Bölge | Mezopotamya, Anadolu, Horasan |
| Konuşan sayısı | 26 milyon  (2020-2022) |
| Dil ailesi | Hint-Avrupa dil ailesi
* Hint–İran dilleri
	+ İran dilleri
		- Batı İran
			* Kuzeybatı İran
				+ **Kürtçe**
 |
| Diyalektler | Kurmançça
Soranice
Kelhurice

 |
| Yazı sistemi | Latin, Arap, Fars, Kiril, Süryani |
| Resmî durumu |
| Resmî dil |  Irak
 Kürdistan Bölgesel Yönetimi
 Kuzey ve Doğu Suriye Özerk Yönetimi |
| Tanınmış azınlık dili |  Ermenistan |
| Dil kodları |
| ISO 639-1 | ku |
| ISO 639-2 | kur |
| ISO 639-3 | kur |
|  |

**Kürtçe** (*Kurdî*, *کوردی*, Kürtçe telaffuz: [kʊrdiː]), Hint-Avrupa dil ailesine bağlı Hint-İran dillerinin batı İran koluna giren ve Türkiye'nin doğu ve güneydoğusu, Suriye'nin kuzeyi, Irak'ın kuzeyi ve kuzeydoğusu ile İran'ın batısında yaşayan Kürtler tarafından konuşulan bir dildir. Kürtçe Irak'ta, Irak'a bağlı Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nde ve *de facto* özerk olan Kuzey ve Doğu Suriye Özerk Yönetimi'nde resmî dil statüsüne sahiptir. Kürtçenin yukarıda belirtilenler haricinde Ermenistan, Gürcistan, Türkmenistan, Lübnan, Afganistan, Rusya gibi ülkelerde az sayıda konuşanı bulunmaktadır.

Kürtçenin lehçeleri Kurmanci (Kuzey Kürtçesi), Sorani (Orta Kürtçe) ve Kelhuridir (Güney Kürtçesi). Ancak, Türkiye'de Kürtçe ile kastedilen büyük oranda bu dilin ülkede en çok konuşulan lehçesi olan Kurmancidir. Lekçe de birçok dil bilimci tarafından Kürtçenin lehçelerinden biri olarak kabul edilir.

Kürtçe genel olarak kuzeybatı İran dilleri içinde sınıflandırılsa da kuzeybatı İran dilleri kolunda bulunmayan, güneybatı İran dilleri koluna ait birçok özellik taşımaktadır ve Kuzey, Orta ve Güney lehçeleriyle kuzeybatı İran dilleri ve güneybatı İran dilleri arasında yer alan bir dialect continuum olarak konumlandırılmaktadır.

## Diller

Kürtçe adı altında Kurmanci (Kuzey Kürtçesi), Sorani (Orta Kürtçe) ve Kelhuri (Güney Kürtçesi) olmak üzere üzerinde fikir birliği sağlanmış üç grup bulunmaktadır. Dördüncü bir değişke olan Lekçenin üç Kürt dilinden biri olarak mı yoksa ilişkili bir dil mi sayılması gerektiği konusunda fikir birliği bulunmamaktadır. Lekçe, Kürtçe ile Lurcanın her ikisiyle yüksek oranda benzerlik göstermesi nedeniyle Kürtçe ile Lurca arasında kalmış bir geçiş dili/lehçesi olarak da görülmektedir.

### Kurmanci veya Kuzey Kürtçesi

Kurmanci Kürtçesi, en yaygın konuşulan Kürt dilidir. 15-17 milyon kişi tarafından Türkiye, Suriye, Irak, İran ve Ermenistan'da konuşulmaktadır. 1930'lu yıllardan itibaren Kurmanci Kürtçesi Kürt-Latin alfabesi ile yazılmakta ve şu anda dil genişletme sürecini yaşamaktadır.

Cizre'deki Botani lehçesini ölçünlü lehçe yapma yönünde çabalar vardır. Bu şive Kamuran Bedirxan tarafından 1920'lerde Kürt dilbilgisi üzerine yazılan kitap için temel olarak alınmıştır.

Kurmanççanın lehçeleri:

* *Batı:* Suriye'nin Halep ilinde, Türkiye'de kabaca Fırat'ın batısındaki illerde, Elazığ, Tunceli, Sivas, Konya, Ankara, Aksaray, Kırşehir ve İran'ın Horasan bölgesinde konuşulur.
* *Güneydoğu:** Hakkâri ilinde, Irak'ın Duhok ve Erbil bölgesinde ve İran'ın Batı Azerbaycan ilinde konuşulur.
* *Merkezi:* Türkiye'de, Suriye'nin Haseke ilinde, Irak'ın Sincar bölgesinde, Ermenistan'da, Gürcistan'da, Azerbaycan'da, Rusya'da, Lübnan'da ve İran'ın Batı Azerbaycan ilinde konuşulur.

### Soranice veya Orta Kürtçe

Soranicenin yazımı için çoğunlukla Arap-Fars alfabesi kullanılır. Son zamanlarda Latin alfabesine geçme girişimleride olmuştur. Bu dil yazılı kaynak yönünden zengindir.

Soranicenin dağılımı Süleymaniye'ye kadar uzanan Kürt Baban hanedanlığınla bağlıdır. Bu şehrin ticari gücü Soranicenin yaygınlaşmasını sağlamıştır, böylece Kelhurice ve Havramice konuşanların sayısı azalmıştır.

Bugün Soranice, Kurmançça için Kürt kökenli sözcük türetmek için sıklıkla başvurulan bir kaynaktır.

Ağızları Erbili, Pişdari, Kerküki, Hanakini, Kuşnavi, Mukri, Süleymani, Bingirdi, Garrusi, Ardalani, Sanandaji, Varmava, Garmiyani, Cafi olarak sayılabilir.

### Kelhurice veya Güney Kürtçesi

Lehçeler:

* Kelhuri, Kermanşahi: çoğunlukla batı İran'da konuşulur; Kermanşah şehri ve etrafında.
* Feyli: Feyli aşireti tarafından kullanılır, İlami olarak da tanınır. Doğu Irak'ta Diyala eyaletinin İran sınırlarına yakın Hanekin bölgesinde ve İran'da İlam eyaletinde konuşulur. Ayrıca Kermşanşah eyaletinin bazı kısımlarında ve etrafında mevcuttur.
* Sencabi: Hevraman ve Guran bölgerinde varlığını sürdürür.

Diğer lehçeler:
Gerusi (Bıcari), Melekşahi, Kolyayi, Baryayi, Kürdali

İran-Irak hattı dışında Türkiye'de Şeyhbızın aşireti tarafından konuşulur.

## Kürt dilleri ve diğer dillerinden örnekler

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Türkçe | Kelhurice | Soranice | Lekçe | Kirmaşanî | Kurmançça | Goranice | Bacalanî | Zazaca
 | Partça
 | **Farsça** |
| Ben | Mi | Min | Min | Min | Ez, Min | Amin, Min | Min, Emin | Ez, Mı
 | Az, man
 | (man) من
 |
| Sen | Ti | To | Tû | Tu | Tu, Te | To, Etû, Tû | Ti, To | Tı, To
 | Tu, to
 | (to) تو
 |
| Ben yapıyorum | Mi kem | Min dekem | Min mekem | Min kem | Ez dikim | Amin/Min mekerû | Min mekere | Ez kena
 | Az karam
 | (man mikonam) من میکنم
 |
| Ben gidiyorum | Mi çim | Min deçim | Min Meçim | Min çim | Ez diçim/Ez derime | Min milû | Min melû | Ez şına
 | Az şawam
 | (man miravam) من میروم
 |
| Çok | Fire | Zor | Fira | Fere, Zyad | Pir, Gelek, Zehf, Fir | Zor, Fira | Fire | Zaf
 | frây, abêr, was, wasyâr
 | (ziyad) زیاد
 |
| Söyledi | Wet | Got/Wit | Wat/Vit | Wit | Got/Wit | Wat/vat | Wet | Vat | Vât
 |
| Geldi- | Hat- | Hat- | Het- | Hat- | Hat- | Ame- | Ame- | Ame-
 | âhag-
 | (aamad-) آمد
 |
| Ses | Hena | Bang, Deng | Hena | Deň | Deng, awaz | Deng | Deng | Veng
 | wâng, âwâz
 | (sadaa) صدا
 |
| Büyük | Kel´n | Gewre | Kel´n | Gewre, Qeü | Gewre, Gir, Mezin | Gore | Gewre | Gırd, Gırs, Pil
 | wuzurg
 | (bozorg) بزرگ
 |
| Rüzgâr | Wa | Ba | Wa/va | Wa | Ba | Va/Wa | Va | Va
 | Wâd
 | (ba) با
 |
| Yağmur | Waran | Baran | Waran/varan | Waran | Baran | Baran | Baran | Vartış, varıt
 | Wârân
 | (baran) باران
 |
| Bozuk(Harap) | Gen | Xirap | Gen, Xiraw | Xeraw, Gen | Xirab, Genî | Xirab | Xirab | Xirab
 | pûdag
 | (xaraab) خراب
 |
| Şimdi
 | Îrênge
 | Esta
 | Îske/Îse
 | Îreňe, Îse
 | Niha, ana
 | îse
 | êste
 | Naw, Nıka, Inka
 | nûn
 | (aknun) اکنون
 |

## Alfabeler

Kürt dilleri Latin, Kiril ve Arap alfabeleriyle yazılır:

### Arap harflerinden oluşan Kürt alfabesi

Kürt dillerinin günümüze kadar gelen birçok eseri Arap harfleri temelli alfabeyle yazılmıştır. Klasik Kürt Edebiyatı şiirleri, divan, mevlid ve diğer birçok eserleri bu alfabeyle yazılmştır. Bu alfabe Arap alfabesine Farsçadaki پ (p), چ (ç), ژ (j), گ (g) harfleriyle Kürt dillerine has ڤ (v) harfinin eklenmesinden oluşur.
Günümüzde Soranice için kullanılan alfabede bu harflerin dışında ڕ (rr), ڵ (ll), ە (e), ێ (ê), ۆ (o) harfleri de eklenmiştir. Arapçadaki ث (se), ذ (zel), ص (sad), ض (dad), ط (tı), ظ (zı) harfleri ise Soranî alfabesinde bulunmaz.

### Latin-Kürt Alfabesi

Latin harflerini temel alan Kürt alfabesi 31 harften oluşur.

* A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z
* a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z

Bu alfabede karşılanan 31 sesten 8'i ünlü, 23'ü de ünsüzdür. Ünlüler *a, e, ê, i, î, o, u, û'*dir.

### Karşılaştırma

| Kurmançça-Latin
 | Kiril
 | Sorani Arap-Fars-Alfabesi
 | UFA
 |
| --- | --- | --- | --- |
| A a
 | A a
 | ئا ـا ا
 | [aː]
 |
| B b
 | Б б
 | ب ـبـ ـب بـ
 | [b]
 |
| C c
 | Щ щ
 | ج ـج ـجـ جـ
 | [ʤ]
 |
| Ç ç
 | Ч ч
 | چ ـچ ـچـ چـ
 | [ʧ]
 |
| D d
 | Д д
 | د ــد
 | [d]
 |
| E e
 | Ә ә
 | ە ـه ئە
 | [ɛː]
 |
| Ê ê
 | E e
 | ێ ـێ ـێـ ێـ ئێـ
 | [e]
 |
| F f
 | Ф ф
 | ف ـف ـفـ فـ
 | [f]
 |
| G g
 | Г г
 | گ ـگ ـگـ گــ
 | [g]
 |
| H h
 | h h
 | هـ ـهـ
 | [h]
 |
| I i
 | Ъ ъ
 | *Yok* | [ɯ]
 |
| Î î
 | И и
 | ى ئى ـيـ يـ
 | [iː]
 |
| J j
 | Ж ж
 | ژ ـژ
 | [ʒ]
 |
| K k
 | К к
 | ک ـک ـکـ کــ
 | [k]
 |
| L l
 | Л л
 | ل ـل ـلـ لــ
 | [l]
 |
| *Yok* | *Yok* | ڵ ـڵ ـڵـ ڵــ
 | [lˁ]
 |
| M m
 | M м
 | م ـم ـمـ مــ
 | [m]
 |
| N n
 | H н
 | ن ـن ـنـ نــ
 | [n]
 |
| O o
 | O o
 | ۆ ـۆ ئۆ
 | [o]
 |
| P p
 | П п
 | پ ـپ ـپـ پــ
 | [p]
 |
| Q q
 | Q q
 | ق ـق ـقـ قــ
 | [q]
 |
| R r
 | P p
 | ر ـر
 | [r]
 |
| *Yok* | *Yok* | ڕ ـڕ
 | [ʀ]
 |
| S s
 | C c
 | س ـس ـسـ ســ
 | [s]
 |
| Ş ş
 | Ш ш
 | ش ـش ـشـ شــ
 | [ʃ]
 |
| T t
 | T т
 | ت ـت ـتـ تــ
 | [t]
 |
| U u
 | Ö ö
 | و ـو ئو
 | [œ]
 |
| Û û
 | Y y
 | وو ـوو
 | [uː]
 |
| V v
 | B в
 | ڤ ـڤ ـڤـ ڤـ
 | [v]
 |
| W w
 | W w
 | و ـو
 | [w]
 |
| X x
 | X x
 | خ ـخ ـخـ خـ
 | [x]
 |
| *Yok* | *Yok* | غ ـغ ـغـ غــ
 | [ɣ]
 |
| Y y
 | Й й
 | ى ئى ـيـ يـ
 | [j]
 |
| Z z
 | З з
 | ز ـز
 | [z]
 |

Kürt dillerinin seslendirmesi yazılımla çoğu zaman aynı olan 31 harfinden, sekiz tane ünlü vardır (a e ê i î o u û) ve 23 ünsüz (b c ç d f g h j k l m n p q r s ş t v w x y z).

Küçük harfler: *a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z*

Büyük harfler: *A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z*    Bunun yanında "xw" ve "rr" digrafı da vardır.

Alfabedeki 31 harfle yazılan seslerin dışında ç, k, p, t seslerinin sert ve yumuşak olmak üzere iki farklı telaffuzu vardır. Latin-Kürt Alfabesini hazırlayan Celadet Ali Bedirhan da bu sesler arasındaki nüanslardan bahseder. Bunlar için alfabeye harf eklemek gerekmediği görüşündedir, fakat mesela x harfinin varyantı olan (Arapçadaki gayn غ harfi gibi telaffuz edilen) ses için Ẍẍ işaretini isteyenlerin kullanması için önerir (Bu tek başına bir harf olmayıp bir ses farkını göstermek için kullanılan bir işarettir). Soranî lehçesini yazmak için kullanılan Arap alfabesi temelli Kürt alfabesinde "rr" (ڕ) sesiyle birlikte "ll" (ڵ) sesi için de birer harf vardır.

## Sesbilim

### Ünsüzler

|  | Çiftdudaksıl
 | Dişsil-Dudaksıl
 | Dişyuvasıl
 | Artdişyuvasıl
 | Damaksıl
 | Artdamaksıl
 | Küçükdilsil
 | Gırtlaksıl
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Patlamalı
 | [p b] |  | [t d] |  |  | [k g] | [q] |  |
| Sürtünmeli
 |  | [f v] | [s z] | [ʃ ʒ] | [ç] |  |  | [h] |
| Patlamalı sürtünmeli
 |  |  |  | [ʧ ʤ] |  |  |  |
| Genizsil
 | [m] |  | [n] |  |  | [ŋ] |  |
| Yan
 |  |  | [l ɫ] |  |  |  |  |
| Çarpmalı
 |  |  | [ɾ] |  |  |  |  |
| Vibrant
 |  |  | [r] |  |  |  |  |
| Sürtünmesiz
 | [ʋ] |  |  |  | [j] |  |  |

### Ünlüler

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  | ön
 | orta
 | arka
 |
| kısa
 | uzun
 | kısa
 | uzun
 | kısa
 | uzun
 |
| kapalı
 | [ı] | [iː] | [ʉ] |  | [u] | [uː] |
| orta
 | [e] | [eː] | [ə] |  | [o] |  |
| açık
 |  | [a] |  |  |

## Dil bilgisi

Hint-Avrupa Dil Ailesinin İrani grubunda Kürt dillerinin yanı sıra Farsça ve Paştu gibi diller bulunur. Bu diller tahmin olarak aynı kökten doğmuştur ve zamanla ayrı gramer kurallarına sahip birer dil olmuşlardır. Örneğin Kurmanççada bulununan "erillik-dişillik" tüm İranî dillerde yoktur. Dilbilgisel cinsiyet Orta ve Güney Kürtçede tamamen kaybolmakla birlikte eril ve dişil olarak yalnızca Kuzey lehçesinde (Kurmanci) ve yalnızca tekil isim ve zamirlerde (çoğul halde ve sıfatlarda veya fiillerde değil) sınırlı olarak yer almaktadır. Diğer Kuzeybatı İran dilleri olan Zazaca, Goranice, Simnanca,Sengserce, ve Tatçada (Šāhrūdi, Tākestani) gibi dillerde ise dilbilgisel cinsiyet halen korunmaktadır. Kuzey Kürtçesinde, örnek olarak "'ap (amca)" ve "'met (hala)" kelimelerini ele alalım. Bu isimler akraba ismi olduğu için ve isimleri alan kişilerin de cinsiyeti belli olduğu için, cinsiyet belirten ek, rahat ve kolay bir şekilde gelir. Dişillik (feminin) eki "'a'"dır, erillik (masculin) eki de "'ê'"dir.

* Ap**ê** min (mam**ê** min) - Benim amcam
* Met**a** min - Benim halam

Akraba isimlerinin dışında, varlık ve kavram isimlerine de gelen ekler bu kurala uyar. Varlık ve kavramlar, Kürtlerin yaşayışına, edindikleri deneyimlere bağlantılı olarak varlıklara bakış açısına göre şekillenir. Buna bağlı olarak bazı varlık ve kavramlar, birtakım özelliklerine göre eril yani erkek olur, bazıları da dişil yani kadın olur. 2 örnek verelim. Poz (burun) ve mal (ev) isimlerini ele alırsak, burun Kürtçede erildir yani erkektir, buna bağlı olarak gelen ek "'ê'" olur. Ev kelimesi de dişildir yani kadındır, buna bağlı olarak gelen ek "'a'" olur.

* Poz**ê** min - Benim burnum
* Mal**a** min - Benim evim

Bir kişi Kürtçede “arkadaşım” dediği zaman; dişil veya eril olduğu hemen belli olur. Arkadaş kelimesi "heval"dır.

* Heval**ê** min (benim erkek arkadaşım)
* Heval**a** min (benim kadın arkadaşım)

### Kişi zamirleri

İrani dillerde kişi zamirlerinin bazı zamanlarda sözcük olarak birbirine benzemelerine rağmen gramer yardımıyla ne kastedildiği anlaşılır. Kişi zamirlerinde Kuzey Kürtçesinde iki hâl mevcutken (yalın hâl ve eğik hâl) Soranide, Güney Kürtçede ve Farsçada İngilizcede gibi zamirler tek hâle düşmüştür.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Türkçe | Orta Kürtçe | Güney Kürtçe | Kuzey Kürtçe | Yeni Farsça | Zazaca | Talışça | Gorani
 | Avestaca
 | Partça
 | Orta
Farsça

 |
| Yalın hâl | Hâlsiz
 | Yalın hâl
 |
| ben | min | min | ez | men | ez | ez
 | men, emen | azəm
 | az
 | an
 |
| sen | to | to | tu | to | tı | tı
 | to, eto | tvəm
 | tu
 | to
 |
| o | ew | ew | ew | o, u, an | o (eril), a (dişil) | əv
 | ed (eril), ede (dişil) | hva- (eril), hā (dişil)
 | ho
 | oy
 |
| biz | ême | îme | em | ma | ma | əmə
 | ema | ahma- (-i hâli)
 | amāh
 | amāh
 |
| siz | êwe | îwe | hûn | şoma | şıma | şımə
 | eşma | yūšma- (-i hâli)
 | aşmāh
 | aşmāh
 |
| onlar | ewane | ewane | ew / ewana | inan, inha, işan | i, ê | əvon
 | ade | (eşkökeni yok)
 | hawin
 | oy
 |

Farsçada ve Avestadaki uzun **ā** harfi Kürtçede **a** olarak ve kısa **a'**nın **e** olarak yansımasına dikkat edilmeli (örnek: Far. *barf* "kar", *farmān* "buyruk", Av. *azəm* "ben", Kurmançça *berf*, *ferman*, *ez*). Avestada **u** ve **v** arasında ayrım yapılmıyor, yani **tvəm** zamiri **tuəm** (seslendirilişi **tuım**) olarak da değerlendirilebilir.

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Türkçe | Kuzey Kürtçe
 | Talışça | Zazaca | Partça
 | Orta Farsça
 |  |
| Eğik hâl | -i hâli (akuzatif)
 |
| beni, benim, bana | min
 | mıni | mı(n)
 | man
 | man |  |
| seni, senin, sana | te
 | tıni | to
 | to
 | to |  |
| onu, onun, ona (eril) | wî
 | əvi | ey
 | ho
 | oy |  |
| onu, onun, ona (dişil) | wê
 |  | xo / ho / hu
 | ho
 | oy | - |
| bizi, bizim, bize | me
 | əməni | ma
 | amāh
 | amāh |  |
| sizi, sizin, size | we
 | şıməni | şıma
 | aşmāh
 | aşmāh |  |
| onları, onların, onlara | wan
 | əvoni | inan
 | hawin
 | awêşān |  |

### Açık zamirler

| Türkçe
 | Zazaca! Part pehlevicesi! Orta Farsça! Sorani! Güney Kürtçe
 | Farsça
 |
| --- | --- | --- |
| Yalın hâl
 | hâlsiz
 |
| bu, bunlar | ev, î- (örneğin *îşev* "bu gece"). evana | no (eril), na (dişil), nê (çoğul)
 | îm (tekil), îmîn (çoğul)
 | îm (tekil), îmêşân (çoğul) | eme, emane, îm- (örneğin: îm*şew 'bu gece')* | î/ey | in (tekil), işān/inhā (çoğul)
 |

| Türkçe
 | Zazaca
 |
| --- | --- |
| Eğik hâl
 |
| bunu, bunun, buna (eril) | vî | ney
 |
| bunu, bunun, buna (dişil) | vê | nae
 |
| bunları, bunların, bunlara | van | ninan
 |

### İzafe

Çoğu İrani dillerdeki gibi Kürtçe de sahiplik şekli bir izafe ekleme sistemi yardımıyla kurulur. Güney Kürtçede kişi zamirleriyle birlikte izafe şekli yoktur. Örneğin Kurmanççadaki *mala min* "benim evim" Güney Kürtçede aynı şekilde mevcut değildir, direkt *malim* (evim) denir, -im adıl görevi yapan sonek kullanılır.

|  | (Bazı) Batı Kurmançça şiveleri
 | Kuzey ve güney zazacası! Merkezi ve güneydoğu Kurmanççası
 | Merkez zazacası | Sorani | Güney Kürtçe
 | DaraltHewramani/Gorani! Farsça
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Tekil. Eril ve dişil farkı var. İzafe şekli ismin hâline göre şekillenir
 | Tekil. Eril ve dişil farkı var. Halsiz
 | Tekil. İsmin hali yok. Duruma göre cümle kısaltmak için bileşik izafe kullanılabilir.
 | Tekil. İsmin hali yok. Bileşik izafe farkı yoktur.
 |
| Yalın hâl
 | -ê (eril), -a (dişil)

 | -o (eril), -a (dişil)
 | -ê (eril), -a (dişil)
 | -î (eril), -ê (dişil)
 | -î (açık izafe), -e (bileşik izafe)
 | î ya da sıfır ses (açık izafe), -e (bileşik izafe)
 | î ya da sıfır ses (açık izafe), -u (bileşik izafe)
 | -e
 |
| Eğik hâl
 | -î (eril), -ê (dişil)
 | -ê (eril), -a (dişil)
 |
|  | Çoğul - ismin hâline göre şekillenir
 | Çoğul - hâlsiz
 | Çoğul - hâlsiz - bileşik izafe kullanılabilir
 | Çoğul - hâlsiz
 |
|  | -ê (yalın hâl), -i  *ya da sıfır ses* (eğik hâl)
 | -ê (yalın hâl), -anê (eğik hâl)
 | -ên ya da -êt
 | ?
 | -anî (açık izafe). -e (bileşik izafe)
 | -an ya da -anî (açık izafe). -e (bileşik izafe)
 | -anî (açık izafe). ? (bileşik izafe)
 | -hâye
 |

Örnekler:
| Türkçe
 | Kurmançça
 | Soranice!
 | Kuzey Zazacası
 | **Farsça** |
| siyah kitap
 | pirtûk**a** reş
 | kitaw*ekeî** reş (açık izafeli)
kitaw**e** reş*eke* (bileşik izafeli ve iyelik kısaltılmış)

 | kıtab**o** siya
 | kitab**e** siyâh
 |
| siyah kitabım
 | pirtûk**a** min**a** reş
 | kitaw*ekeî** reş**î** min
kitaw**e** reş*eke*m

 | kıtab**ê** mın**o** siya
 | kitâb**e** siyâh**e** man
kitâb**e** siyâham (iyelik eki kısaltılmış)

 |
| siyah bir kitabım
 | pirtûk**eke** min**a** reş
 | kitawêk**î** reş**î** min
kitawe reşêkim

 | yew kıtab**ê** mın**o** siya
 | yek kitâb**e** siyâh**e** man
yek kitâb**e** siyâham

 |
| siyah kitaplar
 | pirtûk**ên** reş
 | kitaw*ekanî** reş
kitaw**e** reş*ekan* | kıtab**ê** siya**y** | kitâbhâ**ye** siyâh
 |
| siyah kitaplarım
 | pirtûk**ên** min **ên** reş
 | kitaw*ekanî** reş**î** min
kitaw**e** reş*ekan*im

 | kıtab**ê** mın**ê** siya**y** | kitâbha**ye** siyâh**e** man
kitâbha**ye** siyâham

 |
| siyah kitaplarımın sayfaları
 | rûpel**ên** pirtûk**ên**
min **ên** reş

 | laperekan**î** kitaw**e** reş*ekan*im
 | pel**ê** kıtab**ê** mın**ê** siya**y** | safihahâ**ye** kitâbhâ**ye** siyâham
 |

Yukarıdaki Sorani örneğindeki *-eke* eki İngilizcedeki *the* ile eşdeğerdir (definite noun marker).

### Zamanlar

Kürtçede 14 değişik zaman vardır. Burada aşağıda lafı geçecek olan *erjative*ye dikkat edilmesi gerekmektedir.

#### Basit zamanlar

| Türkçe | Doğu Kurmanççası
 | Sorani | İngilizce | İngilizce tanımı
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| (Ben) giderim
 | Ez (tim) diçim
 | (mîn) deçim /derom/erom
 | I go
 | Present simple tense
 |
| (Ben) yiyorum
 | Ez dixwim
 | (mîn) dexom /exom
 | I eat
 |
| (Ben) gidiyorum
 | Ez diçim
 |  | I am going
 | Present continuous tense
 |
| (Ben) yiyorum
 | Ez dixum
 |  |  |  |
| (Ben) gittim
 | Ez çûm
 | (min) deçim /derom/erom/eçîm
 | I went
 | Past simple tense
 |
| (Ben) yedim
 | Min xwar
 | (min) xwardim
 | I ate
 |
| (Ben) gideceğim
 | Ezê biçim/herim
 | (mîn) deçim
 | I shall go
 | Future simple tense
 |
| (Ben) yiyeceğim
 | Ezê bixwim
 | (min) dexom
 | I eat
 |

Not: "Ez dê" kelime grubu, günlük kullanımda "Ez'ê" şeklinde kısaltılır.

Not: Kürtçede Türk alfabesindeki "İ/i" harfinin karşılığı "Î/î" ayrıca "I/ı" harfinin karşılığı ise "I/i" dir.

#### Şimdiki zaman

Şimdiki zaman Kürtçede "di / de" öneğinle (Türkçedeki "iyor" gibi) ve sonunda "im / em" son ekiyle kuruluyor. Kurmançça şivelerinde yöreye göre "de-", "di-" ya da "ti-" kullanılır. Köken olarak bu ekin en eski hali "et-" tir. "Et-" hali 1800 lerde kaydedilen Soranicede İran'ın ortasında konuşulan yerel lehçelerde ve dillerde mevcuttur.

"Gitmek" örneği, burada fiil kökü Kurmanççada yöreye göre ya -ç- dir ya da -her- dir. Soran yörelerinde fiil kökü ya -ç- dir ya da -ro- dur:

| Türkçe | Kurmançça | Soranice | Kelhurice
 |
| --- | --- | --- | --- |
| (Ben) Gidiyorum
 | Ez diçim
 | (Min) deçim
 | (Min) (di)çim
 |
| (Sen) Gidiyorsun
 | Tu diçî
 | (To) deçît
 | (Ti) (di)çîd
 |
| (O) Gidiyor
 | Ew diçe/ diçêt
 | (Ew) deçêt
 | (Ew) (di)çûd
 |
| (Biz) Gidiyoruz
 | Em diçin/ diçîn
 | (Ême) deçîn
 | (Ême) (di)çîm
 |
| (Siz) Gidiyorsunuz
 | Hûn diçin
 | (Êwe) deçin
 | (Êwe) (di)çin
 |
| (Onlar) Gidiyorlar
 | Ewna diçin
 | (Ewane) deçin
 | (Ewane) (di)çin
 |

Birinci tekil şahısda örnekler. Fiil kökleri çizgilidir:

### Emir kipi

Kürt dillerinde emir kipi yalnızca "bi-" örneğinde bulunur. En başta bi- öneki gelir, sonra eylem kökü ve bir -e soneki gelir.

| Türkçe | Kurmançça | Soranice | Kelhurice
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Yap! | Bike! | Bike! | Bike!
 |
| Ye! | Bixwe! | Bixo! | Bixwe!
 |
| Al! | BIGIRE | Bigre! | Bigre!
 |
| Git! | Biçe! (Here) | Biro! | Biçe!
 |
| Gel! | Bê! (Were) | Bê! | Bê!
 |
| Yaşa! | Bijî! | Bijî! | Bijî!
 |
| Ağla! | Bigrî! | Bigrî! | Bigrî!
 |

Burada *herin* ‘gitmek’ (başka zamanlarda kullanılır) ve *werin* ‘gelmek’ istisnadır.

* Here! (Herre) - Git!
* Were!(Weree /Veree) - Gel!

### Durum

Kurmanççada yarı ergatif (ayrık özegeçişli) durum sistemi bulunur. Şimdiki zamanda özne yalın nesne eğik durum eki taşırken eylem de özne ile uyum gösterir. Geçmiş zamanda ise özegeçişlilik görülür; yani özne eğik, nesne yalın duruma gelir ve eylem nesne ile uyum gösterir.

## Akraba dillerle karşılaştırılması

Hint-Avrupa ailesindeki bütün sayılar aynı kökenden gelmektedir. Kürtçe ve Farsçanın aynı dil grubunda yer almalarından dolayı sayıları benzerlik göstermektedir. Aynı kökten gelen Kürtçe ile Farsça arasındaki benzerlik ve farklılıklar ise Latinceden türeyen Fransızca, İtalyanca ve İspanyolca arasındaki ayrılıklarla karşılaştırılabilir. Bir kısım sözcükler aynı eski İranca kökenden gelip, zamanla değişik bir evrim sonucu bugün iki dilde tamamen farklı telaffuz edilmektedir.

| Türkçe | Kurmançça | Yeni Farsça
 | Goranice | Part Pehlevicesi Orta Farsça | Zazaca | Urduca | Sanskritçe | Yunanca | Portekizce | İtalyanca | İspanyolca | Almanca | Fransızca
 | İngilizce
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **sıfır(0)* | nîn
 |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | null |  | zero
 |
| **bir(1)* | yek, êk
 | yek
 | yek | êw | yew/ju | yek | eyk | ena | um | uno | uno | eins | un | one
 |
| **iki(2)* | du/dwudu
 | do/du
 | duê | do | dı | do | do | tio | dois | due | dos | zwei | deux | two
 |
| **üç(3)* | sê/sisê
 | sê
 | yerê | hrê | hirê/hiri | se | tin | tria | tres | tre | tres | drei | trois | three
 |
| **dört(4)* | çar/çhar
 | çahâr
 | çuar | çafâr | çehar | çehâr | çar | tesera | quatro | quattro | cuatro | vier | quatre | four
 |
| **beş(5)* | pênc
 | penc
 | penc | panc | panc | panc | panç | pende | cinco | cinque | cinco | fünf | cinq | five
 |
| **altı(6)* | şeş
 | şeş
 | şiş | şwah | şeş | şiş | seh | eksi | seis | sei | seis | sechs | six | six
 |
| **yedi(7)* | heft
 | heft
 | hewt | haft | hewt | haft | sat | epta | sete | sette | siete | sieben | sept | seven
 |
| **sekiz(8)* | heşt
 | heşt
 | heşt | haşt | heşt | haşt | ath | oxto | oito | otto | ocho | acht | huit | eight
 |
| **dokuz(9)* | neh
 | noh
 | no | nah | new | noh | no | ennia | nove | nove | nuevo | neun | neuf | nine
 |
| **on(10)* | deh
 | deh
 | de | das | des | deh | des | dheka | dez | dieci | diez | zehn | dix | ten
 |

## Edebiyat

Kürt edebiyatı, halk edebiyatı ve yazılı edebiyat olarak ikiye ayrılır. Sözlü edebiyat, yani halk edebiyatı, yaklaşık bin yıl öncesine kadar dayanan yazılı edebiyata göre çok daha eskidir.

Kürtçenin edebi ürünlere sahip önemli bir lehçesi Kurmançça'dır. Kurmançça lehçesinin 15. yüzyılda yazılmış olan bazı edebi eserler günümüze kadar ulaşmıştır. Bu lehçeyle yazan Kürt şairleri arasında ilk akla gelenler Elîyê Herîrî (1009-1080), Hasan Ertuşi (1417-1491), Feqîyê Teyran (1590-1660), Melayê Cizîrî (1570-1640) ve Ehmedê Xanî (1650-1707)'dir. Ehmedê Xanî'in Mem û Zîn adlı ünlü eseri birçok kez yayımlandı. Türkçeye ilk kez 1930'da çevrilen Mem û Zîn, daha sonra M. Emin Bozarslan tarafından tekrar çevrilmiştir.

Bunlara Kürtçe şiir yazdığı belirtilen Abdussamed Babek (ölüm tarihi: 1019 veya 1020) ile Diyarbakırlı şair Sırrı Hanım (1814-1877) eklenebilir. Kimi yazarlar Osmanlı edebiyatının ünlü isimlerinden Nef'i (1572-1655) ve Nabi (1642-1712)'nin de Kürtçe şiirlerinin bulunduğunu belirtmektedir.

Kürtçenin ilk romanı *Şivane Kurmanca* (*Kürt Çoban*) ise 1935 yılında Sovyetler Birliği'nde Ereb Şamilov tarafından yazılmıştır.

Prof. Qanatê Kurdo'nun belirttiğine göre 1911'de Viyana'da yayınlanan Ezidilerin kutsal kitabı Kitâbü'l-Cilve, Kürtçenin Güney lehçesiyledir. Ona göre bu kitap 11-12. yüzyıllarda, O. L. Vilçevski'ye göre ise 17. yüzyılda yazılmıştır.

## Notlar

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* KAL: The Kurdish Academy of Language
* Online English to Kurdish to English Dictionary 9 Mart 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Online Kurdish-English Ferheng Dictionary