Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Enstrümental

Vikisözlük'te enstrümental veya enstrümantal ile ilgili tanım bulabilirsiniz.

**Enstrümental** veya **enstrümantal**, "alet ile ilgili" anlamındadır.

**Enstrümental, enstrümantal**, **instrumental** ve **instrumentals** aşağıdaki anlamlara gelebilir:

* Enstrümantal müzik**,** vokalistin olmadığı sadece çalgılar ile icra edilen müzik eseri,
	+ Enstrümantal rock, sadece enstrümanların çalındığı bir rock türü,
* Enstrümental kimya**,** analitleri bilimsel aletler (enstrümanlar) kullanarak inceleyen analitik kimya alanı,

## Müzik

* "Instrumental" (My Bloody Valentine şarkısı), 1988
* "Instrumental", Black Country ve New Road gruplarının birlikte seslendirdiği, *Ants from Up There* albümünün deluxe versiyonunda yer alan bir şarkı,
* "Instrumental", Faith No More'un 1998 yılında yayınlanan *Who Cares a Lot? The Greatest Hits* albümünden enstrümantal parçası,
* "Instrumental", Microphones'ın 2001 tarihli *The Glow Pt. 2* albümündeki iki şarkının adı,
* "Instrumantal", 2009 Hint filmi *Dhoondte Reh Jaaoge'*den Sajid-Wajid'in enstrümantal müziği

### Albümler

* *Instrumentals* (Adrianne Lenker albümü), 2020
* *Instrumentals* (Mouse on Mars albümü) , 1997
* *Instrumentals* (Nels Cline Singers albümü) , 2002
* *Instrumentals* (The Pharcyde albümü), 2005
* *Instrumentals* (Ricky Skaggs ve Kentucky Thunder albümü) , 2006
* *Instrumentals* (mixtape), Clams Casino, 2011
* Lil Rob'un 2005 tarihli "*Instrumentals" albümü .*
* *Instrumentals Vol. 1*, Necro tarafından, 2001

## Diğer kullanımlar

* Enstrümantal hâl eki, dilbilgisinde vasıta eki veya vasıta hâl eki
* Enstrümental değer veya araçsal ve içsel değer, ahlak felsefesinde, bir amaca ulaşmanın aracı olan şey ile kendi başına bir amaç olan şey arasındaki ayrımdır
* Enstrümantal değişken, İstatistikte araçsal değişken.

## Ayrıca bakınız

* Enstrümantalist, müzisyen, çalgı çalan,
* Enstrümantasyon, fiziksel büyüklükleri belirtmek, ölçmek ve kaydetmek için kullanılan ölçü aletleri için ortak bir terim

* *Instrumental Album: The Rising Tied,* Fort Minor'ın 2005 tarihli albümü.
* *Instrumental Collection: The Shrapnel Years*, Richie Kotzen'in 2006 tarihli albümü.
* Enstrüman (anlam ayrımı)
# Ünlü (dilbilim)

ÜnlülerAyrıca bakınız: Uluslararası Fonetik Alfabe, Ünsüzler

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  | **Ön(İnce) | **Öne yakın** | **Merkez** | **Arkaya yakın** | **Arka(Kalın) |
| **Kapalı(Dar) |

|  |
| --- |
| i •y
ɨ •ʉ
ɯ •u
ɪ •ʏ
ʊ
e •ø
ɘ •ɵ
ɤ •o
ə
ɛ •œ
ɜ •ɞ
ʌ •ɔ
æ
ɐ
a •ɶ
ɑ •ɒ |

 |
| **Kapalıya yakın** |
| **Yarı kapalı** |
| **Orta** |
| **Yarı açık** |
| **Açığa yakın** |
| **Açık(Geniş) |

Bölümler arasında bazı bölümlerde iki adet ünlü vardır. Bu ikili grupta
 sağdaki ünlü yuvarlaktır, soldaki ise düzdür. Ayrıca uzun ünlüler Uluslararası Fonetik Alfabe
 sembolü [ː] ile belirtlir.
**Ünlü**, **sesli** veya **vokal**; ses yolu görece açık durumda iken, ses tellerinin titreşmesi ile (duyulabilecek şekilde) bir engele takılmadan oluşan; hecenin en küçük birimini oluşturan konuşma sesi. *Ünsüz* veya *sessiz* karşıtıdır. Ünlülük kavramı harflerden ziyade "sesleri" tanımlar zira bir harf kimi sözcüklerde ünlü, kimi sözcüklerde ise ünsüz bir sesi simgeleyebilir.

## Kökenbilim

Uygurcada da görülen *ün* sözcüğü Eski Türkçede "ses, avaz" anlamlarına, "ünü-" fiili ise "seslenmek, bağırmak" anlamlarına gelir. Ünlü sözcüğü muhtemelen 19. yüzyılda "meşhur" anlamında kullanılmaya başlanmıştır.

## Türk yazı dillerinde ünlülerin gösterimi

Türk dilinin bilinen ilk dönemlerinde 9 ünlünün bulunduğu belirtilmiştir: a, e, é, ı, i, o, ö, u, ü. Bugün kapalı e sesi (é) yalnızca Azerice yazı dilinde bulunur.

### Türkçe

a, e, ı, i, o, ö, u ve ü harfleri ünlü harfler, diğer harfler ise ünsüz harfler olarak adlandırılır.

## Sınıflandırma

| *Ünlülerin Nitelikleri* |
| --- |
|  | İnce | Kalın
 |
| Düz | Yuvarlak | Düz | Yuvarlak
 |
| Dar
 | i | ü | ı | u
 |
| Geniş
 | e | ö | a | o
 |

Türkçede ünlüler, çıkış yeri ve dilin durumuna, dudakların durumuna, ağzın açıklığına göre şu şekilde sınıflandırılır:

* Çıkış yeri ve dilin durumuna göre
	+ Kalın (arka) ünlüler: a, ı, o, u
	+ İnce (ön) ünlüler: e, i, ö, ü
* Dudakların durumuna göre
	+ Düz ünlüler: a, e, ı, i
	+ Yuvarlak ünlüler: o, ö, u, ü
* Ağzın açıklığına göre
	+ Geniş ünlüler: a, e, o, ö
	+ Dar ünlüler: ı, i, u, ü

## Diğer dillerde ünlü

Dünyadaki birçok dilin kendisine özgü farklı ünlü sistemi vardır.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Ünlüler Türk Dil Kurumu.
# Kaynaşma

**Kaynaşma** veya **hece kaynaşması**; kelime, hece ya da kelime grubunun yazılı ve sözlü formlarında söyleyişi kolaylaştırmak için eksilip kısalması. Ünlü çatışmasını gidererek kolay söyleyişi sağlama eğiliminden doğan bir ses olayıdır. Bazı kaynaklarda *kaynaştırma*, *birleşme*, *ünlü birleşmesi*, *vokal birleşmesi*, *ünlü aşınması*, *derilme*, *büzülme*, *büzüşme*, *daralma*, *çıkarma* terimleri de aynı anlamda kullanılır.

* pek iyi > peki
* yigirmi > yirmi
* sütlü aş > sütlaç
* posta hane > postane

## İlerleyici kaynaşma

Kaynaşmış bir sözcüğü oluşturan kelimelerden ikincisinin başındaki ses kaybolması olayıdır.

*cumartesi* (< cuma ertesi), *tutmaç* (< tutma aş).

## Gerileyici kaynaşma

Kaynaşmış bir sözcüğü oluşturan kelimelerden birincisinin sonundaki ses kaybolması olayıdır.

*kahvaltı* (< kahve altı), *niçin* (< ne için), *nasıl* (< ne asıl), *n'olur* (< ne olur), *n'aber* (< ne haber), seksen (< sekiz on), doksan (< dokuz on), kardeş (< karındaş).

## Diğer dillerde

### İngilizcede

*Isn't* (< is not), *let's* (< let us), *I'm* (< I am)

## Kaynakça
# Pekiştirme (dilbilgisi)

**Pekiştirme**, bir sözcüğe anlamını kuvvetlendirmek için ilaveler yapılması veya sözcüğün tekrarlanmasıdır. Türkçede başlıca beş çeşit pekiştirme vardır.

Sözcüğün ilk hecesi alınıp sonuna "p, m, s, r" ünsüzlerinden biri getirilmesi ile oluşan yeni hece, sözcüğün başına eklenir. "p, m, s, r" harfleri pekiştirme harfleridir.

**Örnekler: **Kop**-koyu
* **Sim**-siyah
* **Yem**-yeşil
* **Mas**-mavi
* **Dop**-dolu
* **Sap**-sarı
* **Sım**-sıkı
* **Ter**-temiz
* **Bem**-beyaz
* **Kas**-katı
* **Mos**-mor

İlk maddeye ek olarak, "p, r, s,m" harflerinden sonra "e, a" harflerinin getirilmesi ile yeni bir pekiştirme gerçekleşir (bakınız: ses türemesi):

* Sağlam >>> Sa-p-a-sağlam
* Yalnız >>> Ya-p-a-yalnız

İkilemelerle pekiştirme yapılabilir:

* Kara kara bulutlar
* Yüce yüce dağlar
* Uzun uzun kavaklar
* Pırıl pırıl cam

"mi" soru edatı ile pekiştirme yapılabilir:

* Güzel mi güzel araba
* Hoş mu hoş koku
* Geniş mi geniş oda

Kuralsız olarak gerçekleşen pekiştirmeler vardır:

* Darmadağın, Karmakarışık
# Ses türemesi

**Ses türemesi**; Türkçede bir sözcüğe, çeşitli seslerin eklenmesi olayı. Bu sesler çoğunlukla söyleyişi kolaylaştırmak, yeni bir sözcük yaratmak veya anlamı vurgulamak için eklenir.

## Ünlü türemesi

Çeşitli ses durumlarından dolayı ünlü artmasına *ünlü türemesi* denir. Tek heceli bazı sözcükler -cık -cik ekini alınca, sözcük ortasında bir ünlü türer:

* bir-i-cik
* dar-a-cık
* az-ı-cık
* genc-e-cik
* düp-e-düz

Aşağıdaki sözcüklerde ünlü türemesi değil, ünsüz düşmesi olduğuna dikkat edilmelidir:

* mini**k**cik > minicik
* öpü**ş**cük > öpücük

Hece tekrarı ile pekiştirme yapıldığında bazen ünlü türemesi gerçekleşir.

* düpdüz > düp**e**düz
* sapsağlam > sap**a**sağlam

## Ünsüz türemesi

Ünsüzle biten bazı sözcükler ünlüyle başlayan sözcük veya eklerle birleşince sonlarındaki ünsüzde bir yineleme olur:

* af + etmek > af**f**etmek
* hal + etmek > hal**l**etmek
* his + etmek > his**s**etme
* hak > hak**k**ı,
* sır > sır**r**ı

### Kaynaştırma

Ünlü ile başlayan ekin önüne (iki ünlü arasına) "y, ş, s, n" ünsüzlerinin gelmesi durumudur:

* İlgi eki İlgi ve İyelik eki iyelik eklerinden (tamlama eklerinden) önce: anası**n**ın kuzu**s**u, pencere**n**in boya**s**ı
* -i,-e hal eklerinden önce: kale**y**i, su**y**a, ne**y**i, oda**y**ı, Ankara'**y**a
* Gelecek zaman ekinden önce: oku**y**acak, ilerle**y**ecek
* Üleştirme ekinden önce: iki**ş**er, altı**ş**ar
* Sıfat yapım ekinden önce: oku**y**an, dinle**y**en

Bazı sözcüklerde iki ünlü art arda gelmediği halde kaynaştırma ünsüzü görülür. Buna "koruyucu ünsüz" denir. Bu duruma daha çok zamirlerde ve "idi" "ile" "imiş" gibi ayrı da yazılabilen sözcüklerde rastlanır.

* o**n**da, bu**n**da, şu**n**dan, sevgi**y**le, lekeli**y**di, yeni**y**se, evli**y**miş
# Ulama

**Ulama**, ünsüz ile biten bir sözcüğü ünlü ile başlayan bir sözcük takip ettiğinde birinci sözcüğün ikinci sözcüğe bağlanarak söylenmesidir. Yazımda gösterilmeyen bu durum, konuşma dilindeki söyleyiş kolaylığı nedeniyle ortaya çıkar.

Aşağıdaki tümcelerde altı çizili kısımlar birbirlerine ulanarak söylenir:

* Dün akşam eve geç geldim.
* Deveyi yardan uçuran bir tutam ottur.

Yazımda aralarında noktalama işareti bulunan sözcükler ulanarak okunmaz:

* Pazardan portakal, armut, üzüm aldım.
* Öğretmenimiz Yiğit, Aykut, Eren'i çağırdı.

## Kaynakça
# Ünlü düşmesi

| **Örnekler** |
| --- |
| * al**ı**n > alnım
* kay**ı**p > kaybetmek
* çev**i**r- > çevrim
* bur**u**n > burnu
 |

**Ünlü düşmesi**, Türkçede görülen bir ses olayıdır. Genellikle ikinci hecesinde dar bir ünlü (ı, i, u, ü) bulunan sözcüklerde görülür ancak istisnaları mevcuttur.

## İki heceli sözcüklerde

İki heceli bazı sözcükler ünlü ile başlayan bir ek aldıklarında ikinci hecedeki dar ünlü düşer:

* yalın-ız = yalnız (aradaki ı harfi düşmüştür)
* burun-um = burnum (aradaki u harfi düşmüştür)
* boyun-um = boynum (aradaki u harfi düşmüştür)
* omuz-um = omzum (aradaki u harfi düşmüştür)
* ağız-ım = ağzım (aradaki ı harfi düşmüştür)
* alın-ım = alnım (aradaki ı harfi düşmüştür)
* karın-ım = karnım (aradaki ı harfi düşmüştür)
* isim-im = ismim (aradaki i harfi düşmüştür)
* fikir-imiz = fikrimiz (aradaki i harfi düşmüştür)
* keşif-im = keşfim (aradaki i harfi düşmüştür)
* beyin-in = beynin (aradaki i harfi düşmüştür)
* resim-in = resmin (aradaki i harfi düşmüştür)
* devir = devri (burada sadece harf yerinin değişmesi olmuştur)

**ÖNEMLİ:** Bu sözcükler bir ikileme oluşturduğunda ünlü düşmesi görülmez:

* burun buruna, omuz omuza, devirden devire, ağızdan ağıza

Bunun haricinde birleşik isim oluşturan bazı isimlerde de ünlü düşmesi görülür:

* kahve-altı = kahvaltı (aradaki e harfi düşmüştür)
* ne-için = niçin (aradaki e harfi düşmüştür)
* ne-asıl = nasıl (aradaki e harfi düşmüştür)
* sütlü-aş = sütlaç (aradaki ü harfi düşmüştür)
* güllü-aş = güllaç (aradaki ü harfi düşmüştür)
* cuma-ertesi = cumartesi (aradaki e harfi düşmüştür)
* pazar-ertesi = pazartesi (aradaki e harfi düşmüştür)

## İsimden oluşturulan fiillerde

Bazı isimlerin, ünlü ile başlayan yapım ekleri veya yardımcı fiiller alarak, fiil gövdesi haline gelmeleri sonucunda oluşur

* mey**i**l+etmek > meyletmek
* sab**ı**r+etmek > sabretmek
* sey**i**r+etmek > seyretmek
* küf**ü**r+etmek > küfretmek
* em**i**r+etmek > emretmek
* şük**ü**r+etmek > şükretmek
* hap**i**s+olmak > hapsolmak
* kay**ı**p+olmak > kaybolmak
* kah**ı**r+olmak > kahrolmak
* sar**ı**-armak > sararmak
* kok**u**-lamak > koklamak
* yumurt**a**-lamak > yumurtlamak
* iler**i**-lemek > ilerlemek
* oy**u**n-amak > oynamak
* sız**ı**-lamak > sızlamak

## Fiilden oluşturulan isimlerde

Fiil köklerinden yapım ekleri ile isme dönüşen bazı sözcüklerde görülür:

* uy**u**mak > uyku (u düşmüştür)
* kıv**ı**rmak > kıvrım (ı düşmüştür)
* dev**i**rmek > devrim (i düşmüştür)
* çev**i**rmek > çevre (i düşmüştür)
* kav**u**şmak > kavşak (u düşmüştür)
* buy**u**rmak > buyruk (u düşmüştür)

## Belirtisiz ad tamlamasıyla oluşturulan yer adlarında

* Kadıköy**ü** > Kadıköy
* Tekirdağ**ı** > Tekirdağ
* Elmadağ**ı** > Elmadağ
* Güniz Sokağ**ı** > Güniz Sokak

## Yaygın hatalar

Aşağı, yukarı, içeri, dışarı, bura, şura, ora, ileri gibi sözcükler herhangi bir ek aldığında sonlarındaki ünlüler konuşma dilinde düşme eğilimi gösterse bile (*yukarıda* yerine *yukarda*, *içeride* yerine *içerde* vs.); yazılışta ünlü düşmesi görülmez:

* aşağ**ı**da, yukar**ı**dan, içer**i**de, dışar**ı**da, bur**a**dan, şur**a**da, or**a**da, iler**i**de

## Kaynakça
# Ünsüz düşmesi

**Ünsüz düşmesi**, bir sözcüğe bir ek veya başka bir sözcük eklenirken, kaynayan kısımdaki seslerden birinin kaybolmasıdır. Bazı sözcükler ek alırken kök ve gövde ek ile birleşmez, bu esnada kök veya gövdeden bir ünsüz düşer.

## Örnekler

| Sözcük | İlave | Kaynaşmış hâl
 |
| --- | --- | --- |
| küçü**k** | – cük | küçücük
 |
| ufa**k** | – cık | ufacık
 |
| a**d** | – daş | adaş
 |
| as**t** | – teğmen | asteğmen
 |
| mini**k** | - cik
 | minicik
 |
| üs**t** | – teğmen | üsteğmen
 |
# Ünsüz benzeşmesi

**Ünsüz benzeşmesi** ya da **ünsüz uyumu**, Türkçe dilbilgisindeki ses olaylarından biridir. Bu kurala göre herhangi bir kelimeye eklenen ve ünsüz harfle başlayan yapım ve çekim ekleri kendisinden önceki son harf sert ünsüz ise sert, yumuşak ünsüz ise yumuşak ünsüz harfle başlamak zorundadır:

* dola**pt**a, a**şç**ı, kita**pç**ı vb.

Türkçede ünsüzler (sessiz harfler) sert ve yumuşak olmak üzere iki gruba ayrılır. Sert ünsüzler; ç, f, h, k, p, s, ş ve t'dir. Bu harf grubunu öğrencilerin ezberlemesini kolaylaştırmak için "**f** ı **s t** ı **k ç** ı **ş** a **h** a **p**" ifadesi üretilmiştir. Bu kelime grubundaki ünsüz harflerin tamamı serttir. Bunun dışında kalanlar ise yumuşak ünsüzlerdir.

|  |  |
| --- | --- |
| Sert ünsüzler | ç, f, h, k, s, ş, t, p
 |
| Yumuşak ünsüzler | b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z
 |

## Kök içerisinde

Kök içerisindeki bir hece ünsüz harfle bitiyorsa ve kendinden sonraki hecenin ilk harfi de ünsüz ise, bu harfler ünsüz benzeşmesine uyarlar:

aptal, eksik, nispet, ispat, kispet, müspet, tespit, tespih, gövde, iğde, dalga, kuzgun gibi kelimelerdir
## Eklerde

* Yumuşak ünsüzle biten kelimelere c, d, g ünsüzlerinden biriyle başlayan bir ek getirildiğinde ekin bu ilk ünsüzü yumuşak olarak kalır:

kardeş, sürgün, yaygı, kuralcı, okulda, bilgin, kızgın, Aydın'da
### Ünsüz sertleşmesi

Sert ünsüzle biten kelimeler c, d, g ünsüzleriyle başlayan bir ek aldığında, ekin bu ilk ünsüzü sertleşerek ç, t, k ünsüzlerinden birine dönüşür. Bu duruma *ünsüz sertleşmesi* denir:

dolapta, açtı, aşçı, baktım, çiçekten, kitapçı, dişçi, ocakta, bitkin, 15'te, Karabük'ten v.b.
## İstisnalar

Bazı birleşik kelimelerin bu kurala uymadığı görülür:

* di**kd**örtgen, a**kc**iğer.

Bazı matematik terimlerinin bu kurala uymadığı görülür:

* ü**çg**en, dör**tg**en, be**şg**en.

Birleşik yazılmayan kelimeler arasında ünsüz uyumu aranmaz. "de" bağlacı, başlı başına ayrı bir kelime olduğu için sert ünsüzlerle biten kelimelerden sonra gelse ve bazen sert telaffuz edilse bile yazımda sertleşme kuralına uymaz. Bu kural "de" bağlacını "-de" bulunma hâl ekinden ayıran en önemli özelliklerden biridir.

* Gitse**k d**e olur, gitmese**k d**e.
* Dünkü su baskınında dola**p d**a zarar görmüş. (bağlaç)
* Dola**pt**aki kıyafetleri bavula yerleştirdim. (hâl eki)

## Kaynakça
# Ünsüz sertleşmesi

**Ünsüz sertleşmesi**, Türkçedeki ses olaylarından biridir. Bu kurala göre sert ünsüzle biten kelimeler b, c, d, g ünsüzleriyle başlayan bir ek aldığında, ekin bu ilk ünsüzü sertleşerek p, ç, t, k ünsüzlerinden birine dönüşür:

* dolap+**d**a - dolap**t**a, aç+**d**ı -aç**t**ı, kitap+**c**ı - kitap**ç**ı, bit+**g**in - bit**k**in, 15+**d**e -15'**t**e, Türk+**c**e - Türk**ç**e

Türkçede ünsüzler (sessiz harfler) sert ve yumuşak olmak üzere iki gruba ayrılır. Sert ünsüzler ç, f, h, k, p, s, ş ve t'dir. Bu harf grubunu öğrencilerin ezberlemesini kolaylaştırmak için "**f** ı **s t** ı **k ç** ı **ş** a **h** a **p**" ifadesi üretilmiştir. Bu kelime grubundaki ünsüz harflerin tamamı serttir. Bunun dışında kalanlar ise yumuşak ünsüzlerdir.

|  |  |
| --- | --- |
| Sert ünsüzler | ç, f, h, k, s, ş, t, p
 |
| Yumuşak ünsüzler | b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z
 |

Bağlaç olan "de" ve "da" ayrı yazıldığı için yazımda ünsüz sertleşmesi kuralına uymaz. Ancak kurala uymuş gibi telaffuz edilebilir:

* Bahçeden meyve-sebzenin yanı sıra annem için çiçek de topladım.

## İstisnâlar

Grup adı oluşturan "-gil" eki sertleşerek "-kil"e dönüşmez.

* Muratgil, köpekgiller

## Ayrıca bakınız

* Ünsüz yumuşaması
# Ünsüz yumuşaması

| **Örnekler** |
| --- |
| * ağaç-ı > ağa**c**ı
* kap-ın > ka**b**ın
* kitap-ı > kita**b**ı
* yurt-u > yur**d**u
* umut-a > umu**d**a
* bayrak-ı > bayra**ğ**ı
* yaprak-ın > yapra**ğ**ın
* sağlık-ı > sağlı**ğ**ı
 |

**Ünsüz yumuşaması** veya **ünsüz değişimi**, Türkçedeki bir ses olayıdır. Süreksiz sert ünsüzlerle biten sözcüklerin, ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında, sözcüklerin sonundaki **ç**, **k**, **p**, **t** ünsüzlerinin yumuşayarak - sırasıyla- **c**, **g**/**ğ**, **b** ve **d**'ye dönüşmesidir.

"K" ünsüzü hemen hemen her zaman "ğ" ünsüzüne dönüşür. Bununla birlikte "g"ye dönüştüğü sözcükler de mevcuttur. Bu duruma genellikle son iki harfi sessiz olan sözcüklerde rastlanır:

* çiçek > çiçe**ğ**i
* ahenk > ahen**g**i
* kepenk > kepen**g**in

## Bazı istisnalar

Tek heceli sözcüklerde genellikle ünsüz yumuşaması görülmez:

* top > topa
* koç > koçum
* dut > dutu

Yabancı dillerden Türkçeye geçen kimi sözcüklerde yumuşama olmaz.

* bisiklet > bisikleti
* hukuk > hukuku
* kart > karta
* ahret > ahreti
* millet > milleti

Ünsüz yumuşaması kuralı özel isimlerin "yazımında" uygulanmaz. Ancak sözcük, kural uygulanarak telaffuz edilir.

* Tokat'ı
* Zonguldak'ı
* Birleşik Krallık'a

Sert ünsüzle biten bazı Öz Türkçe kelimelerde de yumuşama görülmez:

* bulutu, saçım vb.

## Ayrıca bakınız

* Ünsüz sertleşmesi

çatı ve yapım ekleri de yumuşamaya uğramaz(sadece "t" için geçerlidir)
örnek Konut-u =konutu
# Ünlü daralması

| *Ünlülerin Nitelikleri* |
| --- |
|  | İnce | Kalın
 |
| Düz | Yuvarlak | Düz | Yuvarlak
 |
| Dar
 | i | ü | ı | u
 |
| Geniş
 | e | ö | a | o
 |

**Ünlü daralması**, Türkçede geniş ünlülerin dar ünlülere dönüşmesi şeklinde gerçekleşen bir ses olayıdır. *a* veya *e* ünlüleriyle biten bir fiile *-yor* eki getirildiğinde, fiilin son hecesindeki ünlü, *ı*, *i*, *u* veya *ü* ünlülerinden birine dönüşür:

* sakla + yor > saklıyor
* dile + yor > diliyor
* kutla + yor > kutluyor
* gözle + yor > gözlüyor

**-yor** ekinden önce gelen -ma/-me olumsuzluk eklerindeki a ve e ünlüleri her zaman daralır:

* yazma + yor > yazmıyor
* gelme + yor > gelmiyor
* koşma + yor > koşmuyor
* öpme + yor > öpmüyor

y kaynaştırma ünsüzünden önce gelen *a* ve *e* ünlüleri, telaffuz esnasında daralma eğilimi gösterebilir. Ancak bu durum yazılışa yansıtılmaz:

* anlayabilir ("anlıyabilir" değil)
* saklayarak ("saklıyarak" değil)
* boyayacak ("boyıycak" değil)
* dileyen
* kutlayalım

Aynı şekilde; gelecek zaman kipinde kullanılan **-ecek/-acak** eklerinin başındaki *e* ve *a* ünlüleri; konuşma dilinde daralsa bile, yazılışta daralması söz konusu değildir:

* gelecek ("gelicek" değil)
* olacak ("olucak" değil)
* seveceğim ("sevicem" değil)
* yapacaksın

Ancak "**demek**" ve "**yemek**" fiillerine *y* kaynaştırma ünsüzü geldiğinde *e* harfi hem okunuşta hem de yazılışta *i*'ye dönüşür:

* de + y + ecek > diyecek
* ye + y + en > yiyen
* de + y + e + lim > diyelim
* ye + y + ince > yiyince

TDK'nin önerisi, "de + y + ince" ve "de + y + ip" sözcüklerinin birer istisna olarak daraltılmadan bırakılmasıdır ("yiyince" ve "yiyip", ama "deyince" ve "deyip").
# Göçüşme

**Göçüşme** ya da **metatez**, sözcük içerisindeki iki sesin sıralanışının değişmesi, diğer bir deyişle yer değiştirmesi olayıdır. Bu durum günümüz Türkçesinde yazım yanlışına neden olur.

## Oluşumu

Meydana gelmesi belirli ölçüt ve düzene bağlanamaz, yani belli ses düzenlerinin göçüşmeyi beraberinde getirdiği düşünülemez; ancak söyleyiş kolaylığı sağlama eğilimi genel etken kabul edilebilir. Genelde ardışık sessizler arasında gerçekleşen göçüşme, sesli ile sessiz arasında ve uzak sesler arasında da görülebilir. Her dilde, her dönemde karşımıza çıkan göçüşme olayının tipik örneklerine ağızlarda ve çocuk dilinde sıkça rastlanır. Kimi örnekleri şunlardır:

* köprü > körpü
* öğretmek > örgetmek
* çömlek > çölmek
* toprak > torpak
* yaprak > yarpak
* kibrit > kirbit
* ekşi > eşki
* kirpik > kiprik
* sarımsak > sarmısak
* memnun > menmun
* lanet > nalet
* memleket > melmeket
* naylon > laylon

## Kaynakça
# Haber kipi

*Bildirme eki "-dir" ile karıştırılmamalıdır.*

| **Örnekler** |
| --- |
| * Geniş zaman kipi: dinler, sayar, uyur, sallar
* Şimdiki zaman kipi: yazıyor, gidiyor, okuyor
* Görülen geçmiş zaman kipi: duydu, baktı, geldi
* Öğrenilen geçmiş zaman kipi: almış, gitmiş, yormuş
* Gelecek zaman kipi: uçacak, verecek, sevecek,
 |

**Haber kipi** veya **bildirme kipi**, Türkçede fiillerin zaman eklerinden birini taşıyan, yani zaman anlamı taşıyan hallerinden her biri. Türkçede beş haber kipi vardır:

* Geniş zaman
* Şimdiki zaman
* Bilinen geçmiş zaman
* Öğrenilen geçmiş zaman
* Gelecek zaman

## Geniş zaman

Geniş zaman kipi: **-r**, **-ir** ve **-ar/-er** ekleri ile oluşturulur:

* Her sabah dişlerimi 'fırçala**r**ım'.

## Şimdiki zaman

Şimdiki zaman kipi: **-yor** veya **-mekte** eki ile oluşturulur:

* Babam arka bahçede çimleri 'biçi**yor**'.
* Şu an TRT İstanbul Radyosunu 'dinle**mekte**siniz'.

## Bilinen (görülen) geçmiş zaman

Bilinen (görülen) geçmiş zaman kipi: **-di** eki ile oluşturulur:

* Geçtiğimiz hafta sonu Uludağ'a kayak yapmaya 'git**ti**k'. (Ünsüz benzeşmesi nedeniyle örnekteki -di eki -ti'ye dönüşmüştür.)

## Öğrenilen (duyulan) geçmiş zaman

Öğrenilen (duyulan) geçmiş zaman kipi: **-miş** eki ile oluşturulur:

* Dayımlar da gelmiş.

## Gelecek zaman

Gelecek zaman kipi: **-ecek,-acak** eki ile oluşturulur:

* Ablamlar yarın bize 'gel**ecek'**.

## Kaynakça

## Ayrıca bakınız

* Dilek kipi
* Bildirme eki
# Çoğul

Birçok dilde **çoğul**, dilbilgisindeki sayı kategorisinin değerlerinden biridir. Bir ismin çoğul biçimi genellikle o ismin temsil ettiği varsayılan miktardan daha fazla bir niceliği ifade eder. Bu varsayılan miktar çoğunlukla birdir (bir sayısını ifade eden biçime *tekil* denir). Bu nedenle çoğul biçimler en yaygın olarak iki ya da daha fazla şeyi belirtir; ancak bazı durumlarda kesirli, sıfır ya da negatif miktarları da ifade edebilir. Örneğin Türkçedeki *çocuklar* kelimesi, tekil biçim olan *çocuk* sözcüğünün çoğuludur.

## Türkçede

Türkçedeki çoğul ekleri *-lar* ve *-ler*'dir:

* elmalar, kalemler, çocuklar, güzellikler

Türkçede çoğul ekleri, eğer bahsi geçen varlığın adedi 'belirtilmeyecekse' kullanılır. Eğer adet belirtilecekse ismin tekil hâli kullanılır:

* Kırtasiyeden üç kalem satın aldım. (doğru)
* Kırtasiyeden üç kalem*ler* satın aldım. (yanlış)

Bazı kalıplaşmış sıfat tamlamaları bu kurala uymazlar:

* Kırk Haramiler, Üç Silahşörler

### Çoğul eklerinin tayini

Çoğul eki belirlenirken büyük ünlü uyumuna bakılır. Kelimenin 'sadece' son hecesindeki ünlü ile çoğul ekinin ünlüsünün büyük sesli uyumuna uyması yeterlidir:

* al*e*tl*e*r
* bay*i*l*e*r
* bonc*u*kl*a*r
* ok*u*ll*a*r
* üz*ü*ml*e*r

Son seslisi ince okunan bazı sözcükler bu kurala uymazlar:

* alkoller, protokoller, Memlûkler, saatler, vs.

## Dış bağlantılar

Vikisözlük'te çoğul ile ilgili tanım bulabilirsiniz.
# Eşitlik eki

**Eşitlik eki**, **eşitlik hâl eki** veya **ekvatif**; Türkçede kelimelere eşitlik, benzerlik, birliktelik gibi anlamlar katan bir çekim eki. -ce şeklindedir. Ünsüz sertleşmesi kuralı sebebiyle c harfi ç'ye, büyük ünlü uyumu nedeniyle e harfi a'ya dönüşebilir. Birkaç farklı görevde kullanılır.

"Gibi, benzer şekilde" anlamı katar:

* Akıllıca yatırımlar yapıyorsun.
* Çocukça davranma.
* Elime büyükçe bir taş aldım.

"-e göre" anlamı katar:

* Sence bu doğru mu?

"Birliktelik, beraberlik" anlamı katar:

* Okulca geziye gittik.

Miktarları vurgulamak için çoğul eki ile birlikte kullanılır:

* Babam bu fabrikada yıllarca çalıştı.
* Onlarca ülke gezdim.

## Yapım eki olan -ce

Eşitlik eki olan -ce, isimden isim yapan yapım eki -ce ile karıştırılmamalıdır:

* Arkadaşça davrandı. ("gibi" anlamında eşitlik çekim eki)
* Türkçe öğreniyorum. (Türk özel isminden yeni bir isim türeten yapım eki)