Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bildirme eki

*Bildirme kipleri ile karıştırılmamalıdır.*
**Bildirme eki** veya **bildirme koşacı**, Türkçede yükleme kesinlik, belirsizlik, ihtimal gibi anlamlar katan **-dir** eki. Türkçedeki dört ek-fiilden biridir. Eklendiği kelimedeki ses kurallarına uyarak -dır, -dur, -dür, -tir, -tır, -tur ve -tür hâllerine dönüşebilir:

* cevherdir, elmadır, yüzüktür, gelmiştir, dönüyordur

## Tarihçe

Göktürkçede görülmeyen, ilk kez Uygurca *ayakta durmak* fiilinden *-tur* hâlinde ortaya çıkan bu ek önceleri sıfat-fiillerin sonunda, daha sonra da fiil çekimlerinde kullanılmaya başlanmıştır. Önceleri sadece isim soylu sözcüklerin ardından gelen ek, zamanla fiil çekimlerine de karışmış, birleşik çekim ekine benzer bir anlam kazanmıştır. Önceleri sadece 3. tekil şahıs için kullanılmış, zamanla diğer kişiler için de türetilmiştir.

## Kullanım

Modern Türkçede bildirme ekinin başlıca görevi isim cümlesi oluşturmak (isim soylu sözcükleri yükleme çevirmek) ve fiillere kesinlik (olgu) veya ihtimal anlamları katmaktır:

* Bizim ev sağdan üçüncüsü**dür**. (İsim soylu sözcükten yüklem oluşturmuş, "kesinlik" anlamı katmış.)
* Annem eve ulaşmış**tır**. (Öğrenilen geçmiş zaman kipindeki fiile "ihtimal" anlamı katmış.)
* Anahtarların dolapta**dır**. (İsim soylu sözcükten yüklem oluşturmuş, "ihtimal" anlamı katmış.)

İsim cümlesi oluştururken kullanılan ve ihtimal anlamı "katmayan" bildirme eki Türkçede sık sık gizli hâlde kullanılır:

* Bu benim kardeşim. (olgu, -dir düşmüş)
* Şu karşıdan gelen çocuk bahse varım benim kardeşimdir. (ihtimal, -dir muhafaza edilmiş)

Bildirme eki -diğer ek-fiillerin aksine- bileşik zamanlı fiil oluşturmaz:

* Babam geçen sene bu vakitler Adana'ya gitmişti. (bileşik zamanlı fiil, -miş'li geçmiş zamanın hikâyesi)
* Kardeşim her zamanki gibi basketbol oynamaya gitmiştir. (basit zamanlı fiil, öğrenilen geçmiş zaman, ihtimal anlamı)

## Olumsuz hâli

İsim cümlelerinde olumsuz hâli olumsuzluk koşacı olarak da bilinen "değil" sözcüğü ile oluşturulur:

* Anahtarların dolapta **değil**dir.

Fiil cümlelerinde olumsuz hâli -me olumsuzluk eki ile oluşturulur:

* Annem eve ulaş**ma**mıştır.

Bu kuralın bir istisnâsı yine isim soylu olan ve "sahiplik, bulunma" gibi anlamlar katan "var" ile oluşturulan cümlelerdir. Bu cümlelerin olumsuz hâli "yok" sözcüğü ile oluşturulur:

* Dolapta ayran **var**(dır).
* Dolapta ayran **yok**(tur).

## Kaynakça

## Ayrıca bakınız

* Bildirme (haber) kipi
* Koşaç
* Ek-fiil
# İlgi eki

| **Örnekler** |
| --- |
| * kilim**in** deseni
* bahçe**nin** duvarı
* hava**nın** sıcaklığı
* üzüm**ün** tadı
* yurd**un** havası
* ben**im** odam
 |

**İlgi eki** veya **tamlayan eki**, dil bilgisinde bir varlığın kime ait olduğunu bildiren bu ek, Türkiye Türkçesinde ünsüzle biten ad kök ve gövdelerine {+In} "-ın, -in, -un, -ün" ve ünlüyle bitenlerden sonra {+nIn} "-nın, -nin, -nun, -nün" şekillerine sahiptir. Bu ek, sözcüklerin genitif hâlini oluşturmakta kullanılır. Sadece "ben" ve "biz" zamirlerine eklendiğinde **-im** şekline dönüşür (benim, bizim). Belirtili isim tamlamalarında ilk sözcüğe (tamlayana) eklendiği için *tamlayan eki* olarak da bilinir. "i" harfi, büyük ve küçük ünlü uyumuna uyacak şekilde dar ünlülerden birine (ı, i, u, ü) dönüşebilir:

* ev**in** kapısı
* ağac**ın** dalı
* okul**un** bahçesi
* üzüm**ün** çöpü

İlgi ekine sıklıkla isim tamlamalarında rastlanmasına rağmen görünürde bir tamlamanın parçası olmayan sözcüklerde de kullanılır:

* Bu güzel dünya hepimiz**in**. (hepimizin dünyası)
* At binen**in**, kılıç kuşanan**ın**. (binenin atı, kuşananın kılıcı)

*Su* ve *ne* kelimeleri –**y**- yardımcı sesini alır: su**y**um, ne**y**in

*İle, için, gibi, kadar* edatları, zamirlere **–in** eki ile bağlanırlar:

* Benim ile>benimle, benim için, benim gibi, benim kadar
* Senin ile>seninle, senin için, senin gibi, senin kadar
* Onun ile>o-n-unla, o-n-u-n için, o-n-un gibi, onun kadar.

## İyelik ekleriyle kullanım

İlgi ekleri belirtili isim tamlaması yapımında kullanıldığı için, iyelik ekleri ile yakından ilişkilidir. İyelik ekleri tamlamada ikinci kısmın (tamlananın) sonuna gelen eklerdir:

* evin kapı**sı benim kitabı**m senin kalemi**n**

## Aitlik eki

İlgi eki, aitlik eki "-ki" ile karıştırılmamalıdır.

* Sen**in** kalemin (ilgi eki)
* Senin**ki** (Aitlik ekiyle kullanım)

## Örnekler

* isim + çoğul eki + iyelik eki + İlgi eki:

Arkadaşlarımızın ödevleri

## Kaynakça
# İlgi zamiri

| **Örnekler** |
| --- |
| * onunki
* okulumuzunki
* Ayşe'ninki
 |

**İlgi zamirleri**, Türkçede aitlik eki **-ki** ile oluşturulan zamirlerdir. Bu nedenle zaman zaman *aitlik eki* ve *ilgi zamiri* kavramları eş anlamlı olarak kullanılır. İlgi zamiri belirtili isim tamlamalarında ikinci kısmın (tamlananın) yerine geçer.

* Senin sunumun benim**ki**nden çok daha güzel oldu. (-ki eki "sunum" sözcüğünün yerine kullanılmıştır.)

İlgi zamirleri şu şekilde oluşturulur:

```
ilgi zamiri = isim soylu sözcük + ilgi eki + aitlik eki

```

Örnekler

* sen + in + ki
* Ali + nin + ki

İlgi zamiri eki, bağlaç olan *ki* ile karıştırılmamalıdır. Bağlaç olan ki -mademki ve sanki gibi istisnalar dışında- ayrı yazılır ve kaldırıldığında cümlenin anlamı pek değişmez. İlgi zamiri eki -ki kaldırıldığında ise cümle ya anlamsız hale gelir ya da apayrı ve kastedilmeyen bir anlam kazanır:

* Her gün gel **ki** bir şeyler öğrenesin. (bağlaç)
* Ne **ki** bu? (bağlaç)
* Senin çizimin de çok güzel ancak Ayşe'nin**ki** şahane olmuş. (ilgi zamiri)

İlgi zamiri eki, isimden sıfat türeten *-ki* eki ile de karıştırılmamalıdır. İlgi zamiri eki olan -ki'den önce *-im, -in* gibi aidiyet bildiren ekler (ilgi ekleri) gelir. Sıfat türeten -ki eki ise doğrudan isme veya ismin hâllerinden birine eklenir:

* Evdeki hesap çarşıya uymadı. (sıfat)
* Evimizin**ki** akıyor. (ilgi zamiri. Evimizin çatısı, suyu vs.)

Prof. Dr. Muharrem Ergin, -ki sıfat ve zamir yapma eki ile oluşturulan öteki, beriki, deminki, alttaki, dağdaki gibi sözcüklerin belirsizlik zamiri (belgisiz zamir) olduğunu belirtir.

* Bugünkü yarış kolaydı ancak yarınki çok zorlu olacak. (belgisiz zamir)
* Öteki de senin arkadaşın mı? (belgisiz zamir)

## Kaynakça

* Ergin, Muharrem. *Üniversiteler İçin Türk Dili.* İstanbul: Bayrak Yayım, 2009.
# Koşaç

| **Örnekler** |
| --- |
| * -dir
* değil(dir)
 |

**Koşaç**, **isnat edatı** veya **haber edatı**, isim cümlelerinde özne ile yüklemi birleştiren; yükleme güçlü ihtimal, olumluluk, olumsuzluk, süreklilik veya kesinlik kavramları veren **-dir** eki ile **değil** kelimesi. Bazı kaynaklarda tüm ek-fiiller koşaç olarak anılır. Koşaçlar isim cümlelerinde özneyi yükleme bağlayan ve yüklemde cümlenin bitiş hâlini oluşturan dilbilgisel ögelerdir.

## Bildirme koşacı

Bildirme eki veya bildirme koşacı **-dir** ekidir.

* Annem bir çocuk doktoru**dur**.
* Buraların iklimi çok güzel**dir**.

Pek çok cümlede -dir eki gizli durumdadır:

* Ben bir öğrenciyim(dir).

-dir ekinin kökeni Eski Türkçe "tur-" (ayağa kalk-) fiiline dayanır. Bu fiile geniş zaman eki "-ır"ın eklenmesi ile oluşturulmuş, zamanla diğer fiiller için de kullanılmaya başlanmıştır.

-dır koşacı Türkçedeki dört ek-fiilden biridir. Diğer ek-fiiller (-di, -miş ve -se) -dir'den farklı olarak bileşik zamanlı fiil yapmakta da kullanılır.

## Olumsuzluk koşacı

Olumsuzluk koşacı **değil** sözcüğüdür.

* Bugün hava pek güneşli **değil**(dir).
* Bu işi Ahmet'e **değil**, Deren'e vermelisiniz.

## İngilizcede

İngilizcedeki başlıca koşaçlar (copula) **be** fiilinin farklı zaman yapılarında kullanımıdır. İngilizcede de -Türkçedekine benzer şekilde- fiil soylu olmayan kelimeleri özneye bağlayarak yüklem görevinde kullanılmalarını sağlar.

* Mary and John **aremy friends*. (Mary ve John benim arkadaşlarım[**dır**]).
* The sky **wasblue*. (Gökyüzü maviy**di**.)
* I **amtaller* than most people. (Ben çoğu kişiden daha uzunum[**dur**]).
* The birds **werethere*. (Kuşlar oraday**dı**lar.)

## Kaynakça

## Ayrıca bakınız

* Ek-fiil
# Olumsuzluk eki

**Olumsuzluk eki**, bir cümlenin olumsuz anlam kazanmasını sağlayan ek. Türkçede olumsuzluk eki -me'dir. Bu ek, kendinden önceki hecede kalın bir ünlü varsa -ma'ya dönüşür:

* Dün gece eve gelmedim.
* Yarınki törene katılmayacağım.

Olumsuz soru cümlesi oluşturmakta da kullanılır:

* Akşam bize gelmeyecek misin?

Şimdiki zaman eki *-yor'*dan önce kullanıldığında şekil değişikliğine uğrar ve dar ünlülerden birini alır:

* Bu toplum çok görgüsüz.
* Hiç abur cubur yemezdi.
* Hiç buralara uğramıyorsun.

## Diğer olumsuzluk yapıları

Türkçede olumsuzluk eki kullanmadan da olumsuz cümle oluşturmak mümkündür:

* Hava o kadar da soğuk değil. (bkz. koşaç)
* Ne ders çalışasım ne de spor yapasım var. (bkz. bağlaçlar)

## Kaynakça
# Soru eki

**Soru eki**, Türkçede soru cümlesi oluşturmakta kullanılan **mi** ekidir. Kendinden önceki hecenin hem büyük hem de küçük ses uyumlarına uyacak şekilde dar ünlülerden birini alarak **mı**, **mu** veya **mü**'ye dönüşebilir:

* Eve geldin mi?
* Son haberleri duydun mu?

mi eki kendinden önce gelen kelimeden ayrı yazılır. Ardından -bitişik şekilde- şahıs ekleri gelebilir:

* Bu resimdeki sen misin? (2. tekil)
* Daha çok bekleyecek miyiz? (1. çoğul)
* Biraz daha tatlı alabilir miyim? (1. tekil)

Eğer soru eki cümlede yüklemin bir parçası değilse şahıs eklerini almaz. Şahıs eklerini yüklem olan sözcük alır:

* Okula gidiyor musunuz?
* Okula mı gidiyorsunuz?

Cümlede vurgulanmak istenen ögeye bağlı olarak soru ekinin yeri değişebilir. Genellikle soru ekinden önce gelen öge vurgulanır:

* Ben gideyim mi? ("gitmek" vurgulanmış)
* Ben mi geleyim? ("ben" vurgulanmış)
* Ben eve mi gideyim? ("ev" vurgulanmış)

## Kaynakça
# İsim soylu kelime

| **Örnekler** |
| --- |
| * başka
* ben
* çocuk
* güzel
* hey
* hızlı
* veya
 |

**İsim soylu kelimeler**; cümlede isim gibi davranabilen, bazıları ismin hâllerini alabilen veya isim yerine kullanılan, fiil bildirmeyen kelimeler. Türkçedeki isim soylu kelimeler şunlardır:

* İsimler (ad)
* Sıfatlar (ön ad)
* Zamirler (adıl)
* Edatlar (ilgeç)
* Bağlaçlar
* Ünlemler
* Zarflar (belirteç)

İsim soylu kelimeler kendi içinde şu gruplara ayrılır:

A. Tam anlamı olanlar

1. Tek başına görev üstlenenler
* İsimler
* Zamirler

2. Başka kelimelerle birlikte görev üstlenenler
* Sıfatlar
* Zarflar

B. Tam anlamı olmayanlar

* Edatlar
* Bağlaçlar
* Ünlemler

## Adlaşma

Türkçede sıfatlar ve zamirler aynı zamanda isimdirler. Türkçede yaygın olarak sıfat veya zarf olarak kullanılan bazı kelimelerin cümlede isim olarak kullanılmasına *adlaşma* denir.

* Büyük bir dilim kek (sıfat)
* Büyük, büyüklüğünü bilmelidir. (isim)
* Bu akşam Ömerlerde kalacağım. (zarf)
* Ilık ve huzurlu bir akşamdı. (isim, bkz. ek-fiiller)

## Ayrıca bakınız

* Fiil soylu kelime

## Kaynakça
# Fiil soylu sözcük

**Fiil soylu kelime**; fiil kökünden oluşturulmuş, cümlede bir iş veya oluş bildiren sözcük. Türkçedeki fiil soylu sözcükler, fiiller ve fiilimsilerdir.

Fiilimsiler kendi içinde üçe ayrılır: İsim-fiil (mastar), Sıfat-fiil (ortaç), Zarf-fiil (ulaç).

* Dün gece birkaç saat televizyon **izledim**. (fiil)
* Sana bir şey sormak **istiyorum.** (fiil)
* Sana bir şey **sormak** istiyorum. (isim-fiil)
* Şu masayı **kullanmamızın** bir mahsuru var mı? (isim-fiil)
* Bahçede **oynayan** çocuklar benim sınıf arkadaşlarım. (sıfat-fiil)
* **Gelecek** sene Dubai'ye gideceğim. (sıfat-fiil)
* Gelecek sene Dubai'ye **gideceğim**. (fiil)
* Yarış köpekleri **uçarcasına** koşuyorlardı. (zarf-fiil)
* Yarış köpekleri uçarcasına **koşuyorlardı**. (fiil)

Fiil cümlelerinin yüklemi her zaman bir fiildir:

* Yarın kütüphaneye **gideceğim**. (fiil cümlesi. "Gitmek" fiili ile oluşturulmuş yüklem.)

İsim cümlelerinin yüklemi ise çoğunlukla isim soylu olmakla birlikte fiilimsi de olabilir. Ancak hiçbir zaman fiil olmaz:

* Bugün hava ne kadar güzel. (isim cümlesi. "Güzel" sözcüğü isim soylu.)
* Başarılı olmanın ilk şartı çok çalışmaktır. (isim cümlesi. "Çalışmak" sözcüğü isim-fiildir yani [fiil soylu]dur, ancak cümlede fiil yoktur.)

## Fiil köklü isimler

Fiilimsilerin cümlede isim soylu sözcükler gibi (isim, sıfat, zarf vs. olarak) kullanımı bu sözcüklerin "geçici" bir özelliğidir. Eğer bu durum "kalıcı" hale gelirse, yani fiil soylu sözcük kalıcı olarak adlaşırsa fiil soyluluk özelliğini kaybeder. Bu durum sözcüğün sonuna -mek mastar eki getirilerek test edilebilir. Mastar eki getirildiğinde sözcüğün anlamı değişiyorsa bu sözcük artık fiil soylu değildir.

Fiil soyluluk ile fiil köklülük aynı anlama gelmez. Örneğin yiyecek anlamındaki "dolma" sözcüğü *dolmak* fiilinden gelmesine rağmen -ma yapım eki ile bir isme dönüşmüştür ve fiil kökünden gelmesine rağmen fiil soylu bir kelime değildir:

* Bu **dolmalar** çok lezzetli olmuş (**isim**. Dolmak fiili ile dolma aynı anlamda değildir.)
* Bardağının tamamen **dolmasını** istemiyorsan kahve makinesindeki şu düğmeye basmalısın. (isim-fiil. **fiil soylu** zira sözcük "dolmak" anlamında kullanılmış.)
# İsim-fiil

| **Örnekler** |
| --- |
| * atmak, atma, atış
* dokumak, dokuma, dokuyuş
* göndermek, gönderme, gönderiş
* görmek, görme, görüş
 |

*İsimden yüklem yapan ek-fiillerle karıştırılmamalıdır.*
**İsim-fiil**, **mastar** veya **eylemlik**, fiillerin cümlede isim görevinde kullanılan hâli. Türkçedeki üç fiilimsi grubundan biridir. Fiil kök veya gövdelerine **-me**, **-mek** veya **-iş** mastar eklerinin getirilmesiyle oluşturulur. Bu eklerde ses uyumlarına göre gerekli değişiklikler yapılır.

* Kardeşim oku**ma**yı öğrendi.
* Bu bak**ış**ından hoşlanmadım.
* Yarın okula git**mek** istemiyorum.

İsim-fiil eki -me ile olumsuzluk eki -me ile karıştırılmamalıdır:

* Sabahları koşmayı severim. (isim-fiil)
* Çocuklar, koridorlarda koş**ma**yın! (emir kipinde fiil. "-ma" olumsuzluk ekidir.)

Ancak olumsuzluk ekinin ardından isim-fiil eki gelebilir:

* Yarın sizinle gelmemeyi tercih ederim. (ilk -me olumsuzluk eki, ikincisi isim-fiil eki)

"dokuma", "görüş", "dondurma", "sarma" gibi bazı sözcükler fiil kökenli olmakla birlikte kalıcı olarak isme dönüşmüşlerdir. Ancak cümlede fiil anlamlarını yitirmeden kullanılırlarsa *mastar* görevindedirler.

* En sevdiğim yemek zeytinyağlı sarmadır. (isim)
* Çocuk alçalan uçurtmanın ipini çabucak sarmaya çalışıyordu. (isim-fiil)
* Kasabamızda yeni bir dokuma atölyesi açıldı. (isim)
* Yıpranmış elleriyle dokumaya devam eden yaşlı kadın, gençlere taş çıkartıyordu. (isim-fiil)

## Mastar eklerinde ses uyumu

Mastar eklerinden "-me" ve "-mek"in ikişer şekli bulunur ve büyük ünlü uyumuna uyacak şekilde fiillere eklenir:

| ekten önceki hecede bulunan harf | ek | örnekler
 |
| --- | --- | --- |
| e, i, ö, ü (ince) | -me, -mek | gelme, içmek, ölmek, süzme
 |
| a, ı, o, u (kalın) | -ma, -mak | almak, ısınma, olma, duymak
 |

"a" ve "e" ile yazılan ekler her hâlükârda küçük ünlü uyumuna uyduklarından kontrol edilmelerine gerek yoktur.

"-iş" ekinin ise dört şekli bulunur ve bunlar hem büyük hem de küçük ünlü uyumuna uyacak şekilde fiillere eklenir:

| ekten önceki hecede bulunan harf | ek | örnekler
 |
| --- | --- | --- |
| e, i (ince-düz) | -iş | geliş, gidiş
 |
| a, ı (kalın-düz) | -ış | bakış, çıkış
 |
| ö, ü (ince-yuvarlak) | -üş | öpüş, düşüş
 |
| o, u (kalın-yuvarlak) | -uş | oluş, duyuş
 |

## Kaynakça
# Sıfat-fiil

**Sıfat-fiil**, **ortaç** veya **partisip**; bir fiilin cümlede sıfat görevinde kullanılan hâli. Türkçedeki üç fiilimsi grubundan biridir. Fiillerin sonuna sıfat-fiil ekleri olan *-en*, *-esi*, *-mez*, *-ar*, *-di(k)*, *-di(ği)*, *-ecek* ve *-miş* getirilerek oluşturulur ve kısaca *anası mezar dikecekmiş* şeklinde formülize edilir. Sıfat-fiiller kendinden sonraki kelimelerle birlikte sıfat tamlaması oluşturur.

* Bastığın yerleri "toprak" diyerek geçme, tanı! (Mehmet Akif Ersoy)
* Gelecek yıl işe başlayacak.
* Haşladıktan sonra, suyu iyice süzülmüş sebzeleri kâseye boşaltıyoruz.
* Okuldan sonra koşar adım yanıma geldi.
* Polisler olası kazaları önlemek için kontrolü sağlıyorlardı.
* Salonda hep bildik yüzler vardı.

Bunların haricinde bazı ağızlarda kullanılan ve *-meli* eki ile yapılan sıfat-fiiller de vardır.

* öğmeli güzel (övülecek güzel)

Bazı fiillerle birlikte *-mekli* hâlinde kullanılan ek de -meli ekinin değişikliğe uğramış hâlidir:

* ağlamaklı çocuk

## Adlaşma

Adlaşma, aslen isim olmayan bir kelimenin cümlede isim görevinde kullanılmasıdır. Sıfat-fiiller, arkalarından bir isim gelmediğinde -tıpkı sıfatlar gibi- adlaşırlar:

* Sinirli olduğu her hâlinden anlaşılıyor.
* Toplantıya gelmeyeceğini biliyordum.
* Yoldan geçenleri gözlüyordu.

Bazı sıfat-fiiller kalıcı olarak isme dönüşür. Bu durum "yaygın" olarak isim hâlinde kullanılmalarından ve sözlüklerde yer almalarından anlaşılabilir.

* Eve gelirken bir tanıdığa rastladım.
* Geçmişte yaşanan olaylardan ders almalıyız.
* Gelecekte insanlar hiçbir cihaz kullanmadan haberleşebilecekler.
* Ne güzel yaratmış seni Yaradan. (*Neşet Ertaş*)

## Kaynakça

## Literatür

* Ergin, Muharrem. ''*Üniversiteler İçin Türk Dili.*'' İstanbul: Bayrak Yayım, 2009.
# Yan anlam

**Yan anlam**, bir kelimenin temel anlamıyla bağlantılı olarak zamanla ortaya çıkan değişik anlamlarından her biri. Kelimenin temel (birincil) anlamının dışında, ancak temel anlamıyla az çok yakınlık taşıyan yeni anlamlar kazanması yan anlamı oluşturur. Bir kelimenin yan anlam kazanmasında genellikle yakıştırma ve benzerlik ilgisi etkili olmaktadır. Yan anlamlar, temel anlamla birlikte gerçek anlamları meydana getirirler.

Mesela “göz” dendiğinde akla ilk gelen, kelimenin temel anlamı olan organ adıdır. Ama “iğnenin gözü”, “çantanın gözü”, masanın gözü” tamlamalarındaki anlamlar benzetme yoluyla kazandırılmış yeni anlamlardır. Bunlara da yan anlam denir.

## Örnekler

* *Baş*

Temel anlam: bir canlının kafası.

Yan anlamlar:

1. Başlangıç (köprübaşı)
2. Önder, yönetici (ustabaşı)
3. Tane (bir baş soğan)
4. Uç (toplu iğnenin başı)

* *Burun*

Temel anlam: canlılarda koku alma organı

Yan anlamlar:

1. Bir cismin ön kısmı (geminin burnu)
2. Karanın denize uzandığı bölüm, uç nokta (Sinop Burnu)

### Başka örnekler

* Çiçekleri masaya bıraktım. (temel anlam) Polis memuru kaçakçılık masasında görevliydi. (yan anlam)
* Gemi battı. (temel anlam) Güneş battı. (yan anlam) İğne battı. (yan anlam)
* İnce bir dal (temel anlam) Uzun, ince bir adam (yan anlam)
* Sırtıma dokunarak beni uyardı.(temel anlam) Dağın sırtına tırmandık. (yan anlam)
* Yangında tüm bina yandı. (temel anlam) Bu yaz iyice yandım. (yan anlam)

## Kaynakça
# Temel anlam

**Temel anlam**; bir kelimenin ortaya çıkış nedeni olan, akılda uyandırdığı ilk anlamdır. Bu anlamdan türeyen ve yakın ilişkili olan yeni anlamlara ise yan anlam denir. Temel ve yan anlamlar birlikte "gerçek anlamları" meydana getirirler.

Örneğin "ayak" kelimesi canlılardaki uzuvlardan biridir. Bu anlam kelimenin temel anlamıdır. Aynı kelime masa ayağı için kullanıldığında ise yan anlamlarından birini karşılar.

Aşağıdaki cümlelerdeki altı çizili kelimeler temel anlamlarında kullanılmıştır:

* Doktor ağrıyan gözümü dikkatle muayene etti.
* Çocuk peçete ile ağzını sildi.
* Odanın kapısını hızla kapadım.

## Kaynakça
# Gerçek anlam

**Gerçek anlam**, sözcüklerin birincil anlamı ile (varsa) bu anlamla doğrudan ilişkili olan anlamlarıdır. Gerçek anlam, temel anlam ile yan anlamların bileşkesidir. Bir sözcüğün mecaz olmayan tüm anlamlarını kapsar.

Örneğin tatlı sözcüğü Türkçede "şekerli" anlamına gelen bir sıfattır ve bu anlam sözcüğün temel, yani birinci anlamıdır. Bu anlamdan "tatlı yiyecek" anlamında "tatlı" ismi türemiştir ve sözcüğün yan anlamlarından birini oluşturmuştur. Zamanla bu sözcük insanlar ya da hayvanlar için "sevimli" anlamında mecaz olarak kullanılmaya başlanmıştır:

* tatlı elma (gerçek ve temel anlam)
* süt tatlısı (gerçek ve yan anlam)
* tatlı çocuk (mecaz anlam)
* ince dal (gerçek ve temel anlam)
* uzun, ince bir adam (gerçek ve yan anlam)
* ince hesap (mecaz anlam)

Fiillerin de gerçek ve mecaz anlamları olabilir:

* Bina yandı. (gerçek ve temel anlam)
* Bu yaz güneşte iyice yandım. (gerçek ve yan anlam)
* Bu durum ortaya çıkarsa yanarız. (mecaz anlam)
* Su topu akıntıya kapılarak gözden kayboldu. (gerçek)
* Genç kızın güzelliğine kapılarak derslerini ihmal etmeye başladı. (mecaz)

## Kaynakça
# Mecaz

Yahudi bir kadının mezar taşı, yaşamın sonunun görsel bir metaforu olan kırık mumları tasvir ediyor.
Bir ilgi veya benzetme sonucu gerçek anlamından başka anlamda kullanılan sözlere veya kavramlara Türkçe **eğretileme**; Arapça **mecaz, istiare**; Fransızca **trope** denir.

"Mecaz" Arapça, "trope" Eski Yunanca ve **metafor** Yunancadır. *Ad değişimi* olarak da bilinir. Mecaz sanatı, anlatımı daha etkili kılmak ve söze canlılık kazandırmak amacıyla yapılır. Söze güzellik, güçlülük, canlılık, zarafet, derinlik veya genişlik verir. Eski Yunan'da "mecaz" anlamda kullanılan "metafor" sözcüğü Antik Çağ'ın sonlarına doğru anlam daralmasına uğramış ve yerini "trope" sözcüğüne bırakmıştır.

Kandilli yüzerken uykularda
Mehtabı sürükledik sularda
-Yahya Kemal Beyatlı
Yukarıdaki mısralarda Kandilli semtinin uykularda yüzmesi ve mehtabın sularda sürüklenmesi; sözcüklerin asıl anlamının dışında güzelleştirme, zarifleştirme ve güçlendirme gibi amaçlarla mecaz olarak kullanılmasına örnektir.

## Etimoloji

"Mecaz" sözcüğü Türkçeye en geç 1300'lü yıllarda, Arapça "macāz" sözcüğünden geçmiştir. Bu sözcük Arapçadaki "cwz" (geçit, köprü) kökünden gelir. Türkçeye Fransızcadan geçen, Antik Yunancada "taşıma, transfer etmek" anlamlarına gelen "metafor" sözcüğü daha sonra anlam daralmasına uğramıştır.

Aristoteles tarafından "mecaz" anlamında kullanılan "metafor" sözcüğü, Antik Çağ'ın sonlarına doğru ise anlam daralmasına uğrayarak Türkçedeki "istiare, eğretileme" kavramları karşılığında kullanılmaya başlanmıştır.

## Gerçek anlam

Bir kavramın mecaz olmayan anlamlarına gerçek anlam denir:

* Babam yorganı üzerime çekip iyi uykular diledikten sonra alnımdan öptü. (gerçek anlam)
* Ay ışığında yakamozlar dans ediyor, dalgalar sahili öpüyordu. (mecaz)
* Bugün hava çok soğuk. (gerçek anlam)
* Soğuk bir tavırla birbirlerini selamlayıp uzaklaştılar. -R. H. Karay. (mecaz)
* Sabah erkenden uyandım. (gerçek anlam)
* Baharın gelmesi ile birlikte doğa uyandı. (mecaz)

### Yan anlam

Mecaz anlam sıklıkla yan anlam ile karıştırılır. Yan anlamların her biri, sözcüğün gerçek anlamlarından biridir ve birincil anlamla (temel anlamla) yakından ilişkilidir.

* Torpido ile vurulan gemi bir süre sonra battı. (temel anlam)
* Elime iğne battı. (yan anlam)
* Güneş bugün saat yedide batacak. (yan anlam)
* Hamileliğin de verdiği alınganlıkla her sözümüz ona batıyordu. (mecaz)

## Mecaz türleri

Mecaz, sözcük ve fikir mecazları olmak üzere ikiye ayrılır. Sözcük mecazında bir sözcük gerçek anlamı dışında; fikir mecazında ise herhangi bir fikir kendi anlamının dışında bir amaçla kullanılır.

## Kaynakça