# Cilalı Taş Devri

Neolitik
(M.Ö. 10.000–4.500)| Neolitik, sabit insan yerleşimleriyle karakterize edilir. Modern Türkiye'de Aşıklı Höyük'teki Çömlekçilik Öncesi Neolitik B konutunun yeniden inşası. |
| Evre | Taş Devri'nin son dönemi |
| Öncül | Mezolitik, Epipaleolitik |
| Ardıl | Bakır Çağı |

|  |
| --- |
| **Üç çağ sistemi** |
| **Holosen** |   La Tène
 |  | Protohistorya
 |
|   Hallstatt
 |
| **Demir Çağı** |
|   Geç Tunç Çağı
 |  |
|   Orta Tunç Çağı
 |
|   Erken Tunç Çağı
 |
| **Tunç Çağı** |
|     Bakır Çağı
 |  |  |
|   Cilalı Taş Devri
 | Prehistorya
 |
| Orta Taş Çağı / Ara Taş Çağı
 |
| **Pleistosen** |     Üst Paleolitik
 |  |
|     Orta Paleolitik
 |
|     Alt Paleolitik
 |
|   Eski Taş Çağı
 |
| **Taş Devri** |

Neolitik bir çiftlik evinin yeniden inşası, İrlanda Ulusal Miras Parkı. Neolitik çağda tarımın icadı görüldü.
**Cilalı Taş Devri** veya bilimsel adıyla **Neolitik Çağ** (**Yeni Taş Devri**), Mezopotamya, Asya, Avrupa ve Afrika'da Taş Devri'nin son bölümü olan arkeolojik dönemdir (MÖ 10.000 - MÖ 2.000 civarı). **NeolitikÇağ** veya **Yeni Taş Devri** (Grekçe νέος néos 'yeni' ve Grekçe: λίθος líthos 'taş' kelimelerinden türetilmiştir) Taş Devri'nin Avrupa, Asya ve Afrika'daki son bölümü olan arkeolojik bir dönemdir. Neolitik çağ, dünyanın çeşitli yerlerinde bağımsız olarak ortaya çıkmış gibi görünen geniş kapsamlı gelişmelerden oluşan Neolitik Devrimi gördü. Bu "Neolitik paket" çiftçiliğin başlayışını, hayvanların evcilleştirilmesini ve avcı-toplayıcı yaşam tarzından yerleşik tarza geçişi içeriyordu.

'Neolitik' terimi, 1865 yılında Sir John Lubbock tarafından üç yaş sisteminin geliştirilmiş hali olarak icat edildi.

Neolitik dönem, yaklaşık 12.000 yıl önce Epipaleolitik Yakın Doğu'da ve daha sonra dünyanın diğer bölgelerinde tarımın ortaya çıkmasıyla başladı. Yakın Doğu'da, yaklaşık 6.500 yıl öncesinden (M.Ö. 4500) Kalkolitik Çağ'ın (Bakır Çağı) geçiş dönemine kadar sürmüş, metalurjinin gelişmesiyle işaretlenmiş ve Bronz Çağı ve Demir Çağı'na kadar sürmüştür.

Bu dönemde (MÖ 8000-5500) önceki devirlere göre daha sert ve daha düzgün taş aletler yapılmıştır. Topraktan veya kilden yapılan kaplar ateşte pişirilmiş, bunun sonucunda seramik sanatı başlamıştır. Bu devirdeki insanlar bilgi ve teknikte önceki dönemlere göre oldukça ileri bir düzeye çıkmışlardır. Kemik ve taştan daha kullanışlı aletler yapılmıştır. İnsanların yerleşik düzene geçmesi de bu dönemde meydana gelmiştir. Birbirine yakın aileler topluca bir yerde oturarak köyleri meydana getirmişlerdir. Böylece tarihteki ilk köyler kurulmuştur. Ayrıca insanlar tahıl üretimine de başlamış, hayvanlar evcilleştirilmiş, insanlar tüketicilikten üretici duruma geçmişlerdir. İlk defa ticaret başlamıştır.

Diğer yerlerde Neolitik, Mezolitik'i (Orta Taş Çağı) takip etti ve daha sonraya kadar sürdü. Antik Mısır'da Neolitik dönem Protodinastik döneme kadar (y. M.Ö. 3.150) sürdü. Çin'de, Şang öncesi Erlitou kültürünün yükselişiyle birlikte M.Ö. 2.000'lere kadar sürerken ve İskandinavya'da Neolitik, M.Ö. 2.000'e kadar sürdü.

## Başlangıç noktası ve özellikleri

Gezegende yaşanan son buzul çağının sona ermesi ardından, insan topluluklarının yayılma eğilimi gösterdikleri ılıman iklim kuşaklarında, yepyeni bir evrimsel açılım yaşanmaya başlanmıştır. Buzulların çekilmesiyle ılıman iklim kuşağında gerek fauna gerekse flora, hem çeşitlilik hem de popülasyon olarak belirgin gelişmeler göstermiştir. Bu mevsimsel farklılıkların oldukça belirgin olduğu ve genellikle kurak sayılabilecek yaşam alanlarında ortaya çıkan ve yayılabilen türler, kaçınılmaz olarak dayanıklı, uyum sağlama ve üreme yetenekleri geniş, görece daha küçük cüsseli türlerdi. Bu ortam, insan topluluklarına geniş olanaklar sunmuştur.

Cilalı Taş Devri'nden kalma taşlar.
### Beslenme alışkanlıkları

Buğday ve arpa gibi yaygın, kurak iklime uyumlu bitki türlerinin ve koyun, keçi, sığır gibi otçul türlerin ortaya çıkması ve yaygınlaşmasıyla insan topluluklarının yaşam biçimi de değişmeye başlamıştır. Doğaya doğrudan müdahale ederek, besin olarak kullanılabilecek bitki türlerini yetiştirme ve bazı hayvan türlerini evcilleştirerek sürüler oluşturmak, bu dönemin belirgin özelliği olmuştur.

İnsan toplulukları bu yeni yaşam tarzında iki ana kolda gelişme göstermişlerdi. Bazı topluluklar evcilleştirdikleri hayvanlardan oluşan sürüleri temel besin kaynağı olarak kullanırken bazı topluluklar ise sınırlı ölçüde de olsa bahçe tarımına başlamışlardır. Her iki ana kol da avcı-toplayıcı topluluklar olmaktan zamanla çıkmış, bir anlamda besin üreten topluluklar haline dönüşmeye başlamışlardır. Kuşkusuz ağırlıklı olarak tarımla uğraşan topluluklar, avcı-toplayıcı toplulukların yaşam tarzını bırakarak yerleşik düzene geçmek zorunda kalmışlardır. Ağırlıklı olarak hayvan sürülerini kullanan topluluklar ise göçebe ya da yarı-göçebe topluluklar haline gelmişlerdir.

İskoçya'da Cilâlı Taş Devri'nden kalma bir yerleşim alanı.
Özellikle tarım yapmanın öğrenilmesi bu toplumların beslenme ve yaşam tarzlarında kökten değişikliklere yol açmıştır. Büyük ölçüde rastlantılara, ileri derecede uzmanlaşmaya bağlı olan avcı-toplayıcı yaşam tarzı yerini, besin maddelerini saklayabilen ve beslenme açısından daha güvenli toplumlar almıştır.

Bu gelişmeler, "Neolitik Devrim" olarak adlandırılan ve insan topluluklarının yaşam biçiminde köklü değişikliklere yol açan bir süreçtir. Gezegenin her yöresinde yaşamakta olan topluluklarda zamandaş olarak ortaya çıkmayan Neolitik Devrim başlangıçta; Orta Doğu, Ön Asya, Uzak doğu gibi geniş ve düzenli akarsuların yaygın olduğu bölgelerde yaşanmaya başlanmıştır.

## Dönemler

Neolitik çağ, çanak çömleksiz Neolitik ve çanak çömlekli Neolitik olmak üzere ikiye ayrılır. Bu çağda tarımın keşfi, hayvan evcilleştirme, çanak çömlek yapımı, ekmek yapımı, duvarlara resim çizilmesi gözlemlenmiş, tekerleğin temelleri atılmıştır.

Konya'daki Çatalhöyük'ten bir görüntü.
### Çanak Çömleksiz Neolitik

Tarımın keşfedildiği ilk yer Orta Doğu'da Bereketli Hilal adı verilen bölgedir. Tarımın keşfedilmiş olması üretici ekonomiye geçişin başlangıcı olduğundan en önemli gelişmedir. Ayrıca bu dönemde hayvanlar evcilleştirilmeye başlanmıştır. Köpek, Mezolotik dönemde evcilleştirilen ilk hayvandır. Etinden, sütünden, yününden vb. faydalanmak amacı ile koyun, keçi, domuz ve sığır gibi hayvanlar daha sonraları evcilleştirilen hayvanlardır. Daha sonraki gelişmelerde, ev yapımı vardır. İlk zamanlar dairesel kulübeler halinde başlayan ev yapımları, daha sonra dikdörtgenler şeklinde gerçek ev görünümünde yapılmıştır. Bunun sonucu olarak köyler ortaya çıkmıştır. Uzun mesafeli ticarete konu olan ilk mal, obsidyendir. (Obsidyen, siyah renkli volkanik taştır) Obsidyen alet yapımında kullanılan hammaddedir. Bu çağda bakır da kullanılmaya başlamıştır.

### Çanak Çömlekli Neolitik

Bu çağda, avcılık tamamen bırakılmıştır. Artık besin üretimine dayalı ekonomi tamamen yerleşmiştir. Düzenli evler yapılmıştır. Bu evlerde ayrı ayrı odalar vardır. Ayrıca Jeriko ve Jarma (Filistin) gibi yerleşim yerlerinin etraflarına sur duvarlar yapılmıştır. Sur duvarlar derin hendeklerle çevrilmiştir. Bu duvarların önemi, ortak emek gücünün kullanılması ve ileri düzeyde bir toplumsal örgütlenmenin görülmesidir. Bu dönemin sonuna doğru, ölüler evlerin tabanına gömülmek yerine yerleşim yerlerinin dışında bir yere gömülmeye başlanmıştır.

Neolitik insan yerleşimleri şunları içerir:

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| İsim
 | Yer
 | **Erken tarih (MÖ)** | **Geç tarih (MÖ)** | **Yorum** |
| Tel Karamel
 | Suriye
 | 9400
 | 10.700
 |  |
| Franchthi Mağarası
 | Yunanistan
 |  | 10,000
 | MÖ 7500 ve 6000 yılları arasında yeniden işgal edildi
 |
| Göbekli Tepe
 | Türkiye
 | 8000
 | 9600
 |  |
| Nanzhuangtou
 | Hebei, Çin
 | 9000
 | 9500
 |  |
| Byblos
 | Lübnan
 | 7000
 | 8800
 |
| Eriha (Tell es-Sultan)
 | Batı Şeria
 |  | 9500
 | Daha önceki Epipaleolitik dönemden kaynaklanmaktadır. Natufian kültürü
 |
| Pulli yerleşimi
 | Estonya
 | 5000
 | 8500
 | Kunda kültürü'nün bilinen en eski yerleşimi
 |
| Aşıklı Höyük
 | Orta Anadolu, Türkiye, Akeramik Neolitik dönem yerleşimi
 | 7400
 | 8200
 | Levant'taki E/MPPNB ile korelasyon
 |
| Nevali Çori
 | Türkiye
 |  | 8000
 |  |
| Bhirrana
 | Hindistan
 | 7200
 | 7600
 | Hakra ware kültürü
 |
| Pengtoushan kültürü
 | Çin
 | 6100
 | 7500
 | Pirinç kalıntıları karbon-14 ile MÖ 8200-7800 yıllarına tarihlendirildi
 |
| Çatalhöyük
 | Türkiye
 | 5700
 | 7500
 |  |
| Menteş Tepe ve Kamiltepe
 | Azerbaycan
 | 3000
 | 7000
 |  |
| 'Ain Ghazal
 | Ürdün
 | 5000
 | 7250
 |  |
| Chogha Bonut
 | İran
 |  | 7200
 |  |
| Jhusi
 | Hindistan
 |  | 7100
 |  |
| Motza
 | İsrail
 |  | 7000
 |  |
| Ganj Dareh
 | İran
 |  | 7000
 |  |
| Lahuradewa
 | Hindistan
 |  | 7000
 | Pirinç yetiştiriciliği, seramik vb.
 |
| Jiahu
 | Çin
 | 5800
 | 7000
 |  |
| Knossos
 | Girit
 |  | 7000
 |  |
| Hirokitya
 | Kıbrıs
 | 4000
 | 7000
 |  |
| Mehrgarh
 | Pakistan
 | 5500
 | 7000
 | Kerpiç, evler, tarım vb. içeren basit ama özenli bir kültür.
 |
| Sesklo
 | Yunanistan
 |  | 6850
 | 660 yıllık bir hata payı ile
 |
| Horton Plains
 | Sri Lanka
 |  | 6700
 | MÖ 11.000 gibi erken bir tarihte yulaf ve arpa ekimi
 |
| Porodin
 | Kuzey Makedonya
 |  | 6500
 |  |
| Padah-Lin Mağaraları
 | Burma
 |  | 6000
 |  |
| Petnica
 | Sırbistan
 |  | 6000
 |  |
| Stara Zagora
 | Bulgaristan
 |  | 5500
 |  |
| Cucuteni-Tripoli kültürü
 | Ukrayna, Moldova ve Romanya
 | 2750
 | 5500
 |  |
| Tell Zeidan
 | Kuzey Suriye
 | 4000
 | 5500
 |  |
| Tabon Mağarası Kompleks
 | Quezon, Palawan, Filipinler
 | 2000
 | 5000
 |  |
| Hemudu kültürü, büyük ölçekli pirinç ekimi
 | Çin
 | 4500
 | 5000
 |  |
| Malta'daki Megalit Tapınaklar
 | Malta
 |  | 3600
 |  |
| Knap of Howar ve Skara Brae
 | Orkney, İskoçya
 | 3100
 | 3500
 |  |
| Brú na Bóinne
 | İrlanda
 |  | 3500
 |  |
| Lough Gur
 | İrlanda
 |  | 3000
 |  |
| Şengavit Yerleşimi
 | Ermenistan
 | 2200
 | 3000
 |  |
| Norte Chico uygarlığı, 30 akeramik Neolitik dönem yerleşimi
 | kuzey kıyı Peru
 | 1700
 | 3000
 |  |
| Tichitt Tagant Platosu üzerindeki Neolitik köy
 | orta güney Moritanya
 | 500
 | 2000
 |  |
| Oaxaca, eyalet
 | Güneybatı Meksika
 |  | 2000
 | MÖ 2000 lerde bu eyaletin Orta Vadiler bölgesinde Neolitik yerleşik köyler kurulmuştu.
 |
| Lajia
 | Çin
 |  | 2000
 |  |
| Mumun Seramik Dönemi
 | Kore Yarımadası
 | 1500
 | 1800
 |  |
| Neolitik devrim
 | Japonya
 | 300
 | 500
 |

Dünyanın bilinen en eski mühendislik ürünü karayolu, İngiltere'deki Post Track, MÖ 3838'den kalmadır ve dünyanın en eski bağımsız yapısı Malta, Gozo'daki Ġgantija Neolitik tapınağıdır.

## Kaynakça