# Muhammed Yunus

| Muhammed Yunus |
| --- |
|  |
| 2025'te Yunus
 |
| 5. Bangladeş başdanışmanı
 |
| **Görev süresi** 8 Ağustos 2024 - 17 Şubat 2026
 |
| Cumhurbaşkanı | Muhammed Şehabeddin
 |
| Yerine geldiği | Şeyh Hasina Vecid (Başbakan olarak)
 |
| Yerine gelen | Tarık Rahman (Başbakan olarak)
 |
| İlköğretim ve Kitlesel Eğitim Danışmanı
 |
| **Görev süresi** 3 Nisan 1996 - 23 Haziran 1996
 |
| Yerine geldiği | Begüm Halide Ziya
 |
| Yerine gelen | ASHK Sadek
 |
| Çevre, Orman ve İklim Değişikliği Danışmanı
 |
| **Görev süresi** 3 Nisan 1996 - 23 Haziran 1996
 |
| Yerine geldiği | Abdullah El Numan
 |
| Yerine gelen | Syeda Sacide Chowdhury
 |
| Bilim ve Teknoloji Danışmanı
 |
| **Görev süresi** 3 Nisan 1996 - 23 Haziran 1996
 |
| Yerine geldiği | Rafiqul İslam Miah
 |
| Yerine gelen | ASHK Sadek
 |
| Kişisel bilgiler
 |
| Doğum
 | 28 Haziran 1940 Hathazari, Bengal Eyaleti, Britanya Hindistanı
 |
| Partisi
 | Bağımsız (2007-günümüz)
 |
| Evlilik(ler)
 | * Vera Forostenko (e. 1970; b. 1977)

- Afrozi Yunus (e. 1980)
 |
| Çocuk(lar)
 | * Monica
* Deena
 |
| Yaşadığı yer
 | Dakka
 |
| Bitirdiği okul
 | Vanderbilt Üniversitesi (PhD)
 |
| Mesleği
 | * Ekonomist
* Girişimci
* Devlet adamı
* Sivil toplum lideri
 |
| Ödülleri
 | * Kongre Altın Madalyası (2010)
* Başkanlık Özgürlük Madalyası (2009)
* Nobel Barış Ödülü (2006)
 |
| İmzası
 |  |

**Muhammad Yunus** (d. 28 Haziran 1940), Bangladeşli ekonomist, girişimci, sivil toplum lideri ve devlet adamıdır. 2024-2026 yılları arasında Bangladeş'in beşinci başdanışmanı olarak görev yapmıştır. Yunus, mikro kredi ve mikrofinans gibi modern kavramların öncüsüdür ve bu alandaki çalışmaları nedeniyle 2006 yılında Nobel Barış Ödülü'nü kazanan ilk Bangladeşli olmuştur. Ayrıca Grameen Bank'ın kurucusudur.

Çitagong'un Hathazari bölgesinde doğan Yunus, Chittagong Collegiate School ve Chittagong College'da sırasıyla lise ve ortaöğretim sınavlarını geçti. Dakka Üniversitesi'nde lisans eğitimini tamamladıktan sonra Chittagong College'da öğretim görevlisi olarak çalışmaya başladı. ABD'deki Vanderbilt Üniversitesi'nde ekonomi alanında doktora derecesi aldı.

1974'teki yıkıcı kıtlığın ardından Yunus, Bangladeş'te yoksulluğun azaltılması için çalışmaya başladı. 1970'lerin sonunda mikrofinans ile denemeler yapmaya başladı. 1983 yılında Grameen Bankası kuruldu. Grameen mikrofinans modelinin başarısı, yaklaşık 100 gelişmekte olan ülkede ve hatta Amerika Birleşik Devletleri dahil olmak üzere gelişmiş ülkelerde de benzer çabaların başlatılmasına ilham verdi. Yunus, Grameen Bank'ı kurması ve mikro kredi ve mikrofinans kavramlarının öncüsü olması nedeniyle 2006 yılında Nobel Barış Ödülü'ne layık görüldü. Yunus, 2009 yılında Amerika Birleşik Devletleri Başkanlık Özgürlük Madalyası ve 2010 yılında Kongre Altın Madalyası dahil olmak üzere birçok ulusal ve uluslararası ödül aldı.

2012 yılında Yunus, İskoçya'daki Glasgow Caledonian Üniversitesi'nin şansölyesi oldu ve bu görevi 2018 yılına kadar sürdürdü. Daha önce Bangladeş'teki Chittagong Üniversitesi'nde ekonomi profesörü olarak görev yapmıştı. Finans alanındaki çalışmalarıyla ilgili birçok kitap yayınladı. Mikro krediyi destekleyen Grameen America ve Grameen Foundation'ın kurucu yönetim kurulu üyesidir. Yunus, 1998'den 2021'e kadar Birleşmiş Milletler'in amaçlarını destekleyen bir kamu yararı kuruluşu olan Birleşmiş Milletler Vakfı'nın yönetim kurulunda da görev yaptı. 2022'de, e-sporun gelişimini desteklemek amacıyla *Esports for Development (E4D)* hareketinin bir parçası olarak Global Esports Federation ile ortaklık kurdu.

Şeyh Hasina'nın devrilmesinin ardından, Cumhurbaşkanı Muhammed Şehabeddin, öğrenci liderlerinin Yunus'un atanması yönündeki çağrılarına uyarak, Yunus'a geçici hükûmeti kurma görevi verdi. Hükûmeti, Bangladeş Anayasası'nda değişiklikler yapmak üzere bir Anayasa Reform Komisyonu kurdu ve bir sonraki genel seçimleri 2026 yılının Haziran ayına kadar yapma sözü verdi. Adı, 2024 yılında “*En Etkili 500 Müslüman*” listesinde yer aldı. 2025 yılında Time dergisi tarafından Time 100 arasında gösterildi.

## Erken yaşamı ve eğitimi

Dokuz çocuğun üçüncüsü olan Muhammed Yunus, 28 Haziran 1940'ta Bengal Presidency'nin Çitagong ilçesindeki Hathazari'de, Kaptai yolu üzerindeki Bathua köyünde, Saudagars adlı Bengal Müslüman bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi (bugün Bangladeş'te bulunmaktadır). Babası Hacı Muhammed Dula Mia Saudagar, bir Sufi kuyumcuydu ve annesi Sufia Khatun'du. Erken çocukluğu köyde geçti. 1944'te ailesi Çitagong şehrine taşındı ve köy okulundan Lamabazar İlköğretim Okulu'na geçti. 1949'da annesi psikolojik bir hastalığa yakalandı. Daha sonra, Chittagong Koleji'nden Doğu Pakistan'daki 39.000 öğrenci arasında 16. sırada yer alarak üniversiteye giriş sınavını geçti. Okul yıllarında aktif bir izciydi ve 1952'de Batı Pakistan ve Hindistan'a, 1955'te ise Kanada'ya Jamboree'lere katılmak için seyahat etti. Daha sonra, Yunus Chittagong Koleji'nde okurken kültürel faaliyetlerde aktif olarak yer aldı ve tiyatro dalında ödüller kazandı. 1957'de Dakka Üniversitesi Ekonomi Bölümü'ne kaydoldu ve 1960'ta lisans, 1961'de Master of Arts derecesini tamamladı.

## Kariyer

### Erken Kariyer

Mezun olduktan sonra Yunus, Dakka Üniversitesi Ekonomi Bölümü'nde ekonomistler Nurul Islam ve Rehman Sobhan'ın araştırma asistanı olarak çalışmaya başladı. Daha sonra, 1961 yılında Chittagong Koleji'nde ekonomi öğretim görevlisi olarak atandı. Bu süre zarfında, aynı zamanda karlı bir ambalaj fabrikası kurdu. 1965 yılında, Amerika Birleşik Devletleri'nde okumak için Fulbright bursu aldı. 1969 yılında Vanderbilt Üniversitesi'nin Ekonomik Kalkınma Yüksek Lisans Programı'ndan ekonomi alanında doktora derecesi aldı. 1969'dan 1972'ye kadar Yunus, Murfreesboro'daki Middle Tennessee Devlet Üniversitesi'nde ekonomi alanında yardımcı doçent olarak görev yaptı.

1971'deki Bangladeş Kurtuluş Savaşı sırasında Yunus, kurtuluş için destek toplamak amacıyla ABD'deki diğer Bangladeşlilerle birlikte bir vatandaş komitesi kurdu ve Bangladeş Bilgi Merkezi'ni yönetti. Ayrıca Nashville'deki evinden *Bangladeş Haber Bülteni*'ni yayınladı. Savaştan sonra Bangladeş'e döndü ve Nurul İslam başkanlığındaki hükûmetin Planlama Komisyonu'na atandı. Ancak bu işi sıkıcı buldu ve istifa ederek Chittagong Üniversitesi'nde Ekonomi Bölümü başkanı olarak göreve başladı. 1974'teki kıtlığı gördükten sonra yoksulluğun azaltılmasına yönelik çalışmalara katıldı ve bir araştırma projesi olarak kırsal ekonomi programı kurdu. 1975'te *Nabajug Tebhaga Khamar* (kelime anlamı: ‘Yeni Çağ Üç Paylı Çiftlik’) programını geliştirdi ve hükûmet bu programı Paket Girdi Programı olarak benimsedi. Projeyi daha etkili hale getirmek için Yunus ve arkadaşları *Gram Sarkar* (kelime anlamı: ‘Köy hükûmeti’) programını önerdiler. 1970'lerin sonunda Cumhurbaşkanı Ziyaur Rahman tarafından başlatılan program kapsamında, hükûmet 2003 yılında dördüncü yönetim kademesi olarak 40.392 köy yönetimi kurdu. 2 Ağustos 2005'te, Bangladeş Hukuki Yardım ve Hizmetler Vakfı'nın (BLAST) dilekçesine yanıt olarak, Yüksek Mahkeme köy yönetimlerini yasadışı ve anayasaya aykırı ilan etti.

Birçok gelişmekte olan ülkede yenilikçileri desteklemek için geliştirdiği mikro kredi konsepti, Info lady Sosyal Girişimcilik Programı gibi programlara da ilham kaynağı oldu.

### Grameen ve mikrofinans

1976 yılında, Chittagong Üniversitesi yakınlarındaki Jobra köyündeki en yoksul haneleri ziyaret ederken Yunus, çok küçük kredilerin yoksul insanlar için orantısız bir fark yaratabileceğini keşfetti. Bambu mobilya üreten köy kadınları, bambu satın almak için tefecilerden yüksek faizli krediler almak ve kârlarını kredi verenlere geri ödemek zorundaydı. Geleneksel bankalar, temerrüt riskinin yüksek olması nedeniyle yoksullara makul faizli küçük krediler vermek istemiyordu. Ancak Yunus, fırsat verilirse yoksulların yüksek faiz ödemek zorunda kalmayacaklarına, kendi emeklerinin karşılığında elde ettikleri kârı kendilerine saklayabileceklerine ve bu nedenle mikro kredinin uygulanabilir bir iş modeli olduğuna inanıyordu. Yunus, köydeki 42 kadına 27 ABD doları borç verdi ve kadınlar bu krediden her biri 0,50 BDT (0,02 ABD doları) kâr elde etti. Böylece, mikro kredi fikri Yunus'a atfedilir.

1976 yılının Aralık ayında Yunus, nihayet Jobra'daki yoksullara kredi vermek için hükûmetin Janata Bankası'ndan bir kredi aldı. Kurum, projeleri için diğer bankalardan kredi alarak faaliyetlerine devam etti. 1982 yılına kadar 28.000 üyeye ulaştı. 1 Ekim 1983'te pilot proje, yoksul Bangladeşliler için tam teşekküllü bir banka olarak faaliyete geçti ve adı Grameen Bank (“Köy Bankası”) olarak değiştirildi. Temmuz 2007 itibarıyla Grameen, 7,4 milyon borçluya 6,38 milyar ABD doları kredi vermişti. Geri ödemenin sağlanması için banka, “dayanışma grupları” sistemini kullanıyor. Bu küçük gayri resmi gruplar birlikte kredi başvurusu yapıyor ve üyeleri geri ödemenin ortak garantörleri olarak hareket ediyor ve birbirlerinin ekonomik olarak ilerleme çabalarını destekliyor.

1980'lerin sonunda Grameen, yeterince kullanılmayan balık havuzları ve derin kuyu pompaları gibi sulama pompalarına yönelerek çeşitlendirmeye başladı. 1989 yılında, bu çeşitlendirilmiş faaliyetler ayrı kuruluşlar haline gelmeye başladı. Balıkçılık projesi Grameen Motsho (“Grameen Balıkçılık Vakfı”) ve sulama projesi Grameen Krishi (“Grameen Tarım Vakfı”) adını aldı. Zamanla Grameen girişimi, Grameen Trust ve Grameen Fund gibi büyük projeler de dahil olmak üzere, kâr amacı güden ve gütmeyen çok yönlü bir girişimler grubuna dönüştü. Bu projeler arasında Grameen Software Limited, Grameen CyberNet Limited ve Grameen Knitwear Limited gibi sermaye projeleri ile Bangladeş'in en büyük özel telefon şirketi olan Grameenphone (GP) hisselerine sahip Grameen Telecom da bulunuyor. 1997 yılının Mart ayında başlayan ve 2007 yılına kadar süren GP'nin Köy Telefonu (*Polli Phone*) projesi, 50.000'den fazla köyde 260.000 yoksul köylüye cep telefonu sahibi olmalarını sağlamıştır.

Grameen mikrofinans modelinin başarısı, yaklaşık 100 gelişmekte olan ülkede ve hatta Amerika Birleşik Devletleri dahil olmak üzere gelişmiş ülkelerde de benzer girişimlere ilham verdi. Birçok mikro kredi projesi, Grameen'in kadınlara kredi verme konusundaki vurgusunu sürdürüyor. Grameen kredilerinin %94'ünden fazlası, yoksulluktan orantısız bir şekilde muzdarip olan ve erkeklere göre kazançlarını ailelerine ayırma olasılığı daha yüksek olan kadınlara verilmiştir.

Grameen ile yaptığı çalışmalarından dolayı Yunus, 2001 yılında Ashoka Global Academy Üyesi seçildi. Rashidul Bari'ye göre, Grameen'in sosyal iş modeli, teoriden öteye geçerek önde gelen üniversiteler, girişimciler, sosyal işletmeler ve şirketler tarafından küresel çapta benimsenen ilham verici bir uygulamaya dönüştü.

Bangladeş'in Dakka şehrinde bulunan Yunus Merkezi, sosyal girişimcilik, yoksulluğun azaltılması ve sürdürülebilirlik konularına odaklanan bir düşünce kuruluşudur. 2008 yılında kurulan ve Dr. Yunus'un başkanlığını yaptığı merkez, onun sosyal girişimcilik felsefesini yaygınlaştırmakta ve ilgili girişimler için bir kaynak merkezi olarak hizmet vermektedir. Merkezin faaliyetleri arasında yoksulluğun ortadan kaldırılmasına yönelik kampanyalar, araştırma ve yayınlar, sosyal girişimlerin kurulmasına destek, Küresel Sosyal İş Zirvesi'nin düzenlenmesi ve uluslararası üniversitelerle sosyal iş üzerine akademik programlar geliştirilmesi yer almaktadır.

### Uluslararası kariyer

2007 yılının Temmuz ayında, Güney Afrika'nın Johannesburg kentinde Nelson Mandela, Graça Machel ve Desmond Tutu, “dünyanın en zorlu sorunlarının çözümüne bilgeliği, bağımsız liderliği ve dürüstlüğüyle katkıda bulunmak” amacıyla bir grup dünya liderini bir araya getirdi. Nelson Mandela, 89. doğum günü vesilesiyle yaptığı konuşmada bu yeni grubun, The Elders'ın kurulduğunu duyurdu. Yunus, grubun lansmanına katıldı ve kurucu üyelerinden biri oldu. Eylül 2009'da, işinin gereklilikleri nedeniyle üyeliğine hak ettiği değeri veremediğini belirterek The Elders'tan ayrıldı.

Yunus, Afrika'da eşitlikçi ve sürdürülebilir kalkınmayı en üst düzeyde savunan on seçkin kişiden oluşan Afrika İlerleme Paneli'nin (APP) bir üyesidir. Panel her yıl, kıtaya acil önemi olan bir konuyu ele alan ve bir dizi ilgili politika önerisi sunan Afrika İlerleme Raporu'nu yayınlamaktadır. Temmuz 2009'da Yunus, SNV Hollanda Kalkınma Örgütü Uluslararası Danışma Kurulunun üyesi olarak örgütün yoksulluğu azaltma çalışmalarını desteklemeye başladı. 2010 yılından bu yana Yunus, sosyal ve ekonomik kalkınmayı hızlandırmak için geniş bant internet hizmetlerini kullanmayı amaçlayan bir BM girişimi olan Dijital Kalkınma için Geniş Bant Komisyonu'nda komisyon üyesi olarak görev yapmaktadır. Mart 2016'da Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Ban Ki-mun tarafından, Fransa Cumhurbaşkanı François Hollande ve Güney Afrika Cumhurbaşkanı Jacob Zuma'nın eş başkanlık ettiği Sağlık İstihdamı ve Ekonomik Büyüme Yüksek Düzey Komisyonu'na atandı. 2016-2017'de Arakan Soykırımı sonrasında Yunus, Myanmar'ı Rohingyalar'a yönelik şiddeti sona erdirmeye çağırdı.

## Erken siyasi kariyeri

Yunus, uzun yıllar boyunca Bangladeş'in eski cumhurbaşkanı Şeyh Muciburrahman'ın, Hasina'nın babasının takipçisi olarak kaldı. Middle Tennessee Devlet Üniversitesi'nde öğretim görevlisi olarak çalışırken, Batı Pakistan'ın Bangladeş'e yönelik saldırganlığına tepki olarak Bangladeş Vatandaşları Komitesi'ni (BCC) kurdu.  Bangladeş Kurtuluş Savaşı'nın patlak vermesinden sonra, BCC Yunus'u *Bangladeş Haber Bülteni*'nin editörü olarak seçti. 1971'de Bangladeş'in kurulmasından ilham alan Yunus, 1972'de memleketine döndü. Bu ilişki, Mujib'in ölümünden sonra da devam etti.

### Geçici Hükümet Danışmanı

1996 yılında Muhammed Yunus, eski Başyargıç Muhammed Habibur Rahman liderliğindeki geçici hükûmetin danışmanı olarak görev yaptı. İlköğretim ve Kitlesel Eğitim Bakanlığı, Bilim ve Teknoloji Bakanlığı ile Çevre ve Orman Bakanlığı'nın denetiminden sorumluydu.

### Nagorik Shakti

2006 yılının başlarında Yunus, Rehman Sobhan, Muhammad Habibur Rahman, Kamal Hossain, Matiur Rahman, Mahfuz Anam ve Debapriya Bhattacharya gibi sivil toplumun diğer üyeleriyle birlikte ulusal seçimlerde dürüst ve temiz adaylar için bir kampanyaya katıldı. O yılın sonlarında siyasete girmeyi düşündü. 11 Şubat 2007'de Yunus, Bangladeş gazetesi Daily Star'da yayınlanan bir açık mektup yazdı ve vatandaşlardan siyasi iyi niyet, uygun liderlik ve iyi yönetişim kurmak için bir siyasi parti kurma planı hakkında görüşlerini sordu. Mektupta, herkesi bu görevi nasıl yerine getirmesi gerektiği ve buna nasıl katkıda bulunabilecekleri konusunda kısa bir özet yapmaya çağırdı. Yunus, 18 Şubat 2007'de, geçici olarak Nagorik Shakti (kelime anlamı “Vatandaşların Gücü”) adını verdiği bir siyasi parti kurmaya hazır olduğunu açıkladı. Ordunun Yunus'un siyasete girmesini desteklediği yönünde spekülasyonlar vardı. Ancak 3 Mayıs'ta Yunus, geçici hükûmetin başkanı Fakhruddin Ahmed ile yaptığı görüşmenin ardından siyasi planlarından vazgeçmeye karar verdiğini açıkladı.

## Bangladeş Baş Danışmanı (2024–günümüz)

Bangladeş'teki Öğrenci-Halk ayaklanması sırasında Yunus, öğrencilere desteğini ve mevcut hükûmete olan hoşnutsuzluğunu dile getirdi. 2024 yılının Ağustos ayında, Şeyh Hasina Vecid'in istifası ve Hindistan'a gitmesinin ardından, Yunus'un geçici hükûmetin baş danışmanı olacağı açıklandı.

Muhammed Yunus, 7 Ağustos 2024 tarihinde Cumhurbaşkanı Muhammed Şehabeddin tarafından geçici hükûmetin geçici lideri olarak atandı. 8 Ağustos 2024 tarihinde yemin ederek geçici hükûmetin başdanışmanı olarak görev yapmaya başladı. Yemin töreninin ardından Dakka Tıp Fakültesi'nde yaralıları ziyaret etti. 10 Ağustos 2024'te Abu Sayed'in evini ve aile üyelerini ziyaret etti. Ayrıca Rangpur Tıp Fakültesi'nde yaralı öğrenci protestocuları ziyaret etti. Hasina'nın istifasının ardından yaşanan toplumsal şiddet olaylarının ardından Yunus, şiddet devam ederse istifa edeceğini söyledi ve saldırıların komplocularına karşı sert önlemler alacağına söz verdi.

Baş danışman olarak Yunus, Bangladeş'teki Rohingya mültecilerine insani yardım sağlamaya devam etmeyi ve atanmasından önce yaşanan karışıklıkların yol açtığı aksaklıklar karşısında giyim sektörüne destek olmayı taahhüt etti.

16 Aralık 2024'te Yunus, genel seçimlerin 2025 sonu veya 2026 başında yapılacağını duyurdu. 5 Ağustos 2025'te Yunus, Bangladeş Seçim Komisyonu'ndan 17 Şubat'ta başlayacak olan 2026 Ramazan'dan önce seçimleri düzenlemesini talep etti.

Bangladeş geçici hükûmetinin baş danışmanı olarak Muhammed Yunus, ülkenin dijital altyapısını geliştirmek ve kapsayıcı ekonomik büyümeyi desteklemek için girişimlerde bulunmuştur. Mart 2025'te Yunus, Bangladeş'in üç ay içinde SpaceX'in Starlink ile ticari bir anlaşma imzalayacağını duyurdu. Bu girişim, ülke genelinde güvenilir uydu internet hizmeti sunmayı ve geçmişte olduğu gibi siyasi karışıklıkların internet kesintilerine yol açmasını önlemeyi amaçlamaktadır. Yunus, Starlink aracılığıyla sağlanan uydu internetin, özellikle kırsal ve hizmetlerden yeterince yararlanamayan bölgelerde eğitim, sağlık hizmetleri ve girişimciliğe daha geniş erişim imkanı sağlayacağını vurguladı. Ayrıca, dijital inovasyon yoluyla Bangladeş'in potansiyelini ortaya çıkarmak için Elon Musk ile işbirliği yapmaya ilgi duyduğunu da ifade etti.

Nisan 2025'te Yunus, Birleşmiş Milletler Asya ve Pasifik Ekonomik ve Sosyal Komisyonu'nun (ESCAP) 81. oturumunda bir konuşma yaptı ve Bangladeş'in iklim değişikliğine dayanıklı ve kapsayıcı bir dijital ekonomi inşa etme taahhüdünü yeniden teyit etti. Hükûmetin, savunmasız nüfusları desteklemek için yeşil altyapı, sürdürülebilir konut ve doğaya dayalı çözümlere yaptığı yatırımları vurguladı.

Yunus yönetimi, görev süresinin başında kanun ve düzeni sağlayamadığı için eleştirildi, ancak basın özgürlüğü, ifade özgürlüğü ve dış ilişkilerin iyileştirilmesi gibi demokratik hakların yeniden tesis edilmesi ve yüksek onay oranına yol açan önemli reformların uygulanması nedeniyle övgü aldı.

### Muhammed Yunus yönetimi altında yapılan reformlar

#### Temmuz Şartı

Yunus yönetimi, 30 siyasi partinin anayasal, idari ve seçim reformları konusunda uzlaştığı bir siyasi bildiri olan Temmuz Şartı'nı hazırladı.

#### İki meclisli bir parlamento (senato) oluşturulması

Temmuz Anayasası'nın tartışmalarında iki ayrı meclis oluşturulması konusunda uzlaşma sağlandı. 400 üyeden oluşan ulusal meclis (parlamento) ve nispi temsil sistemi yoluyla seçilen 105 üyeden oluşan yeni kurulan üst meclis (senato).

Senato yasa tasarısı sunamaz, ancak ulusal meclis tarafından kabul edilen yasa tasarılarını inceleyip değişiklik önerilerinde bulunabilir ve erteleme kararı alabilir. Bu, şeffaflığı ve demokrasiyi artırmak amacıyla getirilmiştir.

#### Birleşik toplu taşıma sistemi

Yunus yönetimi, verimli ve işlevsel bir toplu taşıma sistemi oluşturmak ve kaosu önlemek amacıyla, başkent Dakka'daki tüm otobüslerin hükûmet tarafından belirlenen düzenlemelere ve güzergahlara uygun olarak tek bir sistem altında toplanacağını duyurdu.

#### Trafik işaretleri ve yol güvenliği kanunlarının uygulanması

Yunus yönetimi, başkentteki önemli kavşaklara yarı otomatik trafik ışıkları kurdu ve Dakka'da geniş çaplı trafik ışıkları kurma planlarını açıkladı.

Dakka'da gerçek zamanlı trafik izleme merkezi de faaliyete geçirildi. Bu merkez, gerçek zamanlı trafik izleme, araç hızı takibi, veri analizi ve olay yönetimi gibi gelişmiş ITS teknolojileriyle donatılmıştır.

Bu reformlar, trafik sıkışıklığını azaltmak ve yol güvenliğini artırmak amacıyla getirilmiştir.

#### NHRC'nin güçlü bir kuruluş olarak ortaya çıkışı

Yunus yönetimi, Bangladeş Ulusal İnsan Hakları Komisyonu'na yeni yetkiler verdi ve bu da komisyonun güçlü bir kuruluş olarak ortaya çıkmasına yol açtı.

Yönetmelik, **kuruluşa soruşturma, kovuşturma, şikayetçilerin yasal temsilciliği** gibi yeni görev ve yetkiler vermektedir. **Yeni yönetmelik, kuruluşun rütbe veya siyasi konumdan bağımsız olarak şüphelileri tutuklama ve soruşturma yetkisi vermektedir.** Yönetmelik ayrıca kuruluşa **gizli gözaltı merkezlerini tespit etmek için tesisleri ziyaret etme ve arama gibi yeni yetkiler vermektedir. Ayrıca, zorla kayıpların meydana gelmiş olabileceği hapishaneleri veya diğer tesisleri denetlemek için arama emri çıkarabilir.**

Haklar komisyonu ayrıca, soruşturma memurlarının soruşturulan kuruluşun bir parçası olamayacağını belirten yönetmelikle, kolluk kuvvetlerine tutuklama yetkisi verebilir.

Bu, Bangladeş'teki insan hakları ihlallerinin ele alınmasında devrim niteliğinde bir adım olarak kabul edilmektedir.

#### Polisin hesap verebilirliğinin artırılması

Bangladeş polisinin, özellikle Temmuz Devrimi (Bangladeş) sırasında insan hakları ihlallerinde bulunma geçmişi nedeniyle, Yunus yönetimi polisi hesap verebilir ve adil bir güç haline getirme sözü verdi.

Polis reform komisyonu kuruldu ve gözaltında işkence riskini ortadan kaldırmak için her karakolda şeffaf duvarlı sorgu odaları kurulmasını önerdi. Zorla kayıpları önlemek için, hesap verebilirlik için bağımsız bir polis komisyonu kurulmasının yanı sıra GPS takip cihazları ve vücut kameralarının kullanılması önerildi.

Yunus hükûmeti, yaklaşan 2026 Bangladeş genel seçimlerinde hesap verebilirliği teşvik etmek amacıyla polis için 40.000 adet vücut kamerası satın alınacağını duyurdu.

#### Hukuk sistemi reformları (dava öncesi arabuluculuğun getirilmesi, dijital hukuki yardımın başlatılması)

Yunus'un yönetiminde, hükûmet zorunlu dava öncesi arabuluculuk uygulamasını başlattı (tarafsız bir üçüncü taraf olan arabulucu, tarafların mahkemeye resmi dava açılmadan önce bir çözüme ulaşmasına yardımcı olan resmi veya gayri resmi süreç).

Hükûmet ayrıca e-aile mahkemelerini (aile mahkemesi işlemlerini tamamen çevrimiçi olarak yürütmek için yeni bir dijital sistem) hayata geçirdi.

Yunus hükûmeti döneminde gerçekleştirilen en devrimci yasal reform, yoksul topluluklara ücretsiz hukuki yardım sunan dijital hukuki yardım programıydı. Hukuki yardım, adaletin daha hızlı, daha adil ve daha erişilebilir olmasını amaçlamaktadır.

Hukuk danışmanı Asif Nazrul, “Başarılı bir şekilde uygulanırsa, değiştirilen hukuki yardım sistemi hayatları dönüştürme potansiyeline sahiptir. Arabuluculuğu genişleterek ve adaleti insanlara, özellikle de uzun süren davaları karşılayamayanlara daha yakın hale getirerek, hiçbir vatandaşın kanunların koruması dışında kalmamasını sağlayabiliriz” dedi.

## Özel hayat

Yunus kendini Müslüman olarak tanımlamakta ve kişisel yaşamında namaz ve İshq-e-Muhammadi'nin kendisi için ne kadar önemli olduğunu dile getirmektedir. Babası Haji Muhammad Dula Mia Saudagar, üç kez hacca gitmiş ve Çitagong'un iki önde gelen Sufisinin müridi olmuştur. Yunus, bid'atleri reddederek, normatif ortodoks Sünni *akidesini* aktif olarak sergilemeye devam etmektedir. Yunus, halkı, yardım ve desteğin en üst kaynağı ve kaderin efendisi olarak kamuoyunda tanıdığı Allah'a doğrudan dua etmeye teşvik etmektedir. Yunus ayrıca Kur'an'ı “insanlık için rehber” olarak nitelendirmiş ve kamuoyuna yaptığı konuşmalarda ümmet kavramını kabul etmiştir.

## Kaynakça

## Ayrıca bakınız

* Nobel Barış Ödülü sahipleri listesi
* Nobel Ödülü sahibi Müslümanlar listesi