# Neojen

| Neojen |
| --- |
| 23,03 ± 0,3 - 2,588 ± 0,04 myö PreЄЄOSDCPTJKPgN |
| Neojen sırasında Dünya (yaklaşık 15 myö) |
| Kronoloji |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| −24 —–−22 —–−20 —–−18 —–−16 —–−14 —–−12 —–−10 —–−8 —–−6 —–−4 —–−2 — | **S e n o z o y i kPaleojenN e o j e nKuvaterner**M i y o s e nP l i y o.AkitaniyenBurdigaliyenLangiyenSerravaliyenTortoniyenMessiniyenZankliyenPiasenziyen |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Messiniyen Tuz Krizi |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Kuzey Amerika prerileri genişler |

 |
| **2023 itibarıyla Neojen'in Uluslararası Stratigrafi Komisyonu'na göre alt bölümleri.** Dikey eksen ölçeği: milyon yıl önce.  |

 |
| Etimoloji |
| Kullanım bilgisi |
| Gök cismi | Dünya |
| Bölgesel kullanım | Küresel (ICS) |
| Kullanılan zaman çizelgesi | ICS Zaman Cetveli |
| Tanım |
| Kronolojik birim | Dönem |
| Stratigrafik birim | Sistem |
| Zaman aralığının resmîyeti | Resmî |
| Alt sınırını belirleyen | * Manyetik kutupsallık kronozonu C6Cn.2n'nin tabanı.
* Plankton benzeri bir delikli olan *Paragloborotalia kugleri'nin* ilk ortaya çıkışı (yaklaşık olarak).
 |
| Alt sınır KSKN | Lemme-Carrosio Kesiti, Carrosio, İtalya ﻿ / ﻿ |
| KSKN onayı | 1996 |
| Üst sınırını belirleyen | * Manyetik kutupsallık kronozonu C2r'nin (Matuyama) tabanı.
* *Discoaster pentaradiatus* ve *Discoaster surculus* haptofitlerinin neslinin tükenmesi
 |
| Üst sınır KSKN | Monte San Nicola Kesiti, Gela, Sicilya, İtalya ﻿ / ﻿ |
| KSKN onayı | 2009 (Kuvaterner ve Pleyistosen'in tabanı) |
| Atmosfer ve iklim verileri |
| Atmosferdeki ortalama O2 miktarı | y. Hacimce %21.5 (Günümüzün %108 kadarı) |
| Atmosferdeki ortalama CO2 miktarı | y. 280 ppm (Sanayi Devrimi başlangıcındakinin 1 katı) |
| Ortalama yüzey sıcaklığı | y. 14 °C (Günümüzün 0 °C yukarısı) |

**Neojen**, Üçüncü Zaman'ın bölündüğü dört büyük devirden son ikisi olan pliyosen ile miyoseni birden kavrayan sistem. Uluslararası Stratigrafi Komisyonu'nun (ICS) jeolojik zaman cetveline göre 23,03 milyon sene evvel başlar ve 2,58 milyon sene evvel biter. Senozoik Zaman'daki ikinci periyot, Paleojen Periyot'tan sonra gelir ve Kuaterner Periyodu onu takip eder. Neojen, iki zamana bölünmüştür: evvela Miyosen, sonra Pliosen.

Neojen, resmen 20 milyon sene kadar bir zamanı kapsayarak Fanerozoik Devrin en kısa dönemi yapar. Fakat bazı jeologlar, Neojen'in modern jeolojik periyot olan Kuaterner'den temiz bir şekilde ayrılamadığını iddia eder.

Bu periyot esnasında memeli hayvanlar ve kuşlar gelişmeye devam ederek modern şekillerini alırken hayatın başka grupları nispeten değişmemiştir. İnsanın atası olan ilk insansılar Afrika'da ortaya çıktı. bazı kıta kaymaları oldu. En önemli olay, geç Pliosen'de Kuzey ve Güney Amerika'nın Panama Kıstağı'nda kaynaşmasıyla Pasifik'ten Atlantik Okyanusu'na akmakta olan sıcak akımları durmuş, böylece artık sadece Golfstream, Arktik Okyanusu'na ısı transferi yapmaya devam edegelmiştir. Küresel iklim, Neojen sırasında hatırı sayılır derecede serinleyerek onu izleyen Kuaterner periyodu'nda bir sıra kıtasal buzullaşmalara sebep olmuştur.

## Bölümlemeler

ICS terminolojisinde üstten (geç, daha yeni) alta (daha erken) doğru:

Pliosen Devri iki zamana ayrılır:

* Piacenzian Zaman ve öncesinde
* Zankliyan Zaman

Miosen Devri altı zamana ayrılır:

* Messiniyan Zaman ve öncesinde
* Tortoniyan Zaman
* Serravalliyan Zaman
* Langiyan Zaman
* Burdigaliyan Zaman
* Akvitaniyan Zaman

Dünya'nın farklı jeofizik bölgelerinde başka bölgesel isimler, birbiriyle örtüşen zamanlar ve başka zaman ölçeği alt bölümlemeleri için kullanılmaktadır.

*Neojen Sistemi* (resmî) ve *üst Tersiyer Sistemi* (gayriresmî) *Neojen Periyodu* sırasında biriken kayaları açıklar.

## Coğrafya

Neojen'de kıtalar, şimdiki pozisyonlarına çok yakındılar. Panama Kıstağı meydana gelerek Kuzey ve Güney Amerika'yı birleştirdi. Hindistan, Asya'yla çarpışmaya devam ederek Himalaya Dağları'nı meydana getirmeye devam etti. Deniz seviyeleri düşerek Afrika ve Avrasya ve Kuzey Amerika arasında kıstaklar ortaya çıkardı.

## İklim

Küresel iklim mevsimsel olmaya başladı ve Paleojen'in başında başlayan bütünüyle kuruma ve serinleme meyli devam etti. Her iki kutuptaki buzullar büyüyüp kalınlaşmaya başlayarak periyodun sonunda şimdiki Buzul Çağı'nın buzullaşma dizilerinin ilki başladı.

## Bitki ve hayvanlar

Deniz ve kara bitkileri ve hayvanları bu zamanda oldukça moderndi. Choristodera sürüngen grubunun nesli periyodun başlarında, Albanerpetontidae adlı iki yaşamlıların nesli da periyodun sonunda tükendi. Memeli hayvanlar ve kuşlar, baskın karasal omurgalılar olmaya devam ederek muhtelif habitatlara uyum sağlarken değişime uğradılar. İnsanın atası olan ilk insansılar, Afrika'da ortaya çıkıp Avrasya'ya yayıldılar.

Daha serin mevsimsel iklime cevaben tropik bitkiler, yaprak döken bitkilere yerini verdi ve meralar birçok ormanları yerini aldı. Otlar bu sebeple büyük ölçüde çeşitlenip bunun yanında otobur memeliler gelişince atlar, ceylanlar ve bizonlar gibi şimdiki otlanan canlıları meydana getirdi.

## Anlaşmazlıklar

Neojen geleneksel olarak Pliosen Devri'nin bitiminde, yani Kuaterner Periyodu'nun eski tanımına göre başladığı zaman sona erdi; birçok zaman ölçeği bu bölünmeyi gösterir.

Fakat jeologlar arasında (bilhassa Neojen deniz jeologları arasında) meydana gelen bir hareket, hâlen devam etmekte olan jeolojik zamanı (Kuaterner) Neojen'e eklemeyi düşünürken başkaları (bilhassa Kuaterner Karasal Jeologları), belirgin farklı kayıtlar bırakan Kuaterner'in ayrı bir periyot olarak kalması konusunda ısrarcıydı. Biraz kafa karıştırıcı terminoloji ve jeologlar arasında hierarşik sınırların nerede çizilmesi gerektiği konusundaki uyuşmazlık, şimdiki zamana yaklaşırken zaman birimlerinin nispeten daha hassas şekilde bölümlendirilebilmesinden ve jeolojik korunma nedeniyle genç tortul jeolojik kayıtların çok daha büyük bir alanda korunmuş olmasından kaynaklanmaktadır. Çünkü eski kayıtlarla kıyaslandığında son zamanların kayıtları çok daha fazla çevreyi yansıtmaktadır ve daha çeşitlidir. Senozoik Zaman'ı yedi zaman yerine üç (ya da tartışmalı olarak iki) periyoda (Paleojen, Neojen, Kuaterner) bölerek periyotlar, Mesozoik ve Paleozoik Devirlerdeki periyotlarla daha kolay karşılaştırılabilir hâle gelir.

ICS, bir keresinde Kuaterner'i 2,58 myö başlayan Gelasiyan Aşaması'nın başıyla başlayan Neojen'in bir alt zamanı olarak kabul edilmesini teklif etti. 2004'te Uluslararası Stratigrafi Komisyonu'nun (ICS) teklifinde Neojen, Miyosen ve Pliosen zamanlarından meydana gelmekteydi. Uluslararası Kuaterner Araştırma Birliği (İng. İngilizce: International Union for Quaternary Research, INQUA) Neojen ve Pliosen'in 2,58 myö bitmesini, Gelasiyan'ın Pleistosen'e transferini ve Kuaterner'in üçüncü bir periyot olarak Senozoik Zaman'da görülmesini teklif ederek 2,58 myö Dünya'nın iklim, okyanus ve biotalarında meydana gelen değişikliklerin Gauss-Matuyama magneto-stratigrafik sınırında olduğunu açıkladı. 2006'da ICS ve INQUA, bir mutabakata vararak Kuaterner'i bir alt zaman yaptı ve Senozoik'i eski klasik Tersier ve Kuaterner'e böldü. Bu uzlaşma, Uluslararası Jeolojik Bilimler Birliği (İngilizce: International Union of Geologic Sciences) tarafından reddedildi, çünkü bu bölümlemeyle hem Neojen, hem de Pliosen ikiye bölünmüş oluyordu.

| Sistem/ Dönem
 | Seri/ Devre
 | Kat/ Çağ
 | Yaş (milyon yıl)
 |
| --- | --- | --- | --- |
| Kuvaterner | Pleyistosen | Gelasiyen | **daha yeni** |
| Neojen
 | Pliyosen
 | Piasenziyen
 | 3,600-2,58
 |
| Zankliyen
 | 5,333-3,600
 |
| Miyosen
 | Messiniyen
 | 7,246-5,333
 |
| Tortoniyen
 | 11,62-7,246
 |
| Serravaliyen
 | 13,82-11,62
 |
| Langiyen
 | 15,97-13,82
 |
| Burdigaliyen
 | 20,44-15,97
 |
| Akitaniyen
 | 23,03-20,44
 |
| Paleojen | Oligosen | Şattiyen | **daha eski** |
| Neojen Dönem'in bölümleri. ICS'ye göredir.
 |

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Digital Atlas of Neojen Life for the Southeastern United States by San Jose State University via Web Archive

| Öncesinde gelen Proterozoyik Üst Zaman | Fanerozoyik Üst Zaman
 |
| --- | --- |
| Paleozoyik Zaman
 | Mezozoyik Zaman
 | Senozoyik Zaman
 |
| Kambriyen | Ordovisiyen | Silüriyen
 | Devoniyen | Karbonifer | Permiyen | Triyas | Jura | Kretase | Paleojen
 | Neojen
 | *Kv.* |