# Kambriyen

| Kambriyen |
| --- |
| 538,8 ± 0,2 - 485,4 ± 1,9 myö PreЄЄOSDCPTJKPgN |
| Kambriyen Dönem'in ortalarında Dünya (yaklaşık 510 myö) |
| Kronoloji |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| −540 —–−535 —–−530 —–−525 —–−520 —–−515 —–−510 —–−505 —–−500 —–−495 —–−490 —–−485 —– | **N ♇P a l e o z o y i kEdiyakaranK a m b r i y e nOrdovisiyen**T e r r e n ö v i y e n S e r i 2M i a o l i n g.F r o n g.Fortuniyen "*Kat 2*""*Kat 3*""*Kat 4*"VuliuyanDrumiyenGuzhangiyenPayibiyenJiyangşaniyen"*Kat 10*" |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Orsten Faunası |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Burgess Şeyli |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Kaili biyotası |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Arkeosiyata yok oluşu |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Emu Koyu Şeyli |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Sirius Passet biyotası |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Çangşiyang biyotası |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk Trilobitler |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | KKF çeşitlenmesi, ilk brakiyopodlar & arkeosiyata |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk halkieritler, yumuşakçalar, hiyolitler, KKF |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Baykonur buzullaşması |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Dresbahiyen yok oluşu |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|   | Büyük Buzul dönemi |

 |
|  |
| **2018 itibarıyla Kambriyen'in Uluslararası Stratigrafi Komisyonu'na göre alt bölümleri.** Dikey eksen ölçeği: milyon yıl önce. |

 |
| Etimoloji |
| Kullanım bilgisi |
| Gök cismi | Dünya |
| Bölgesel kullanım | Küresel (ICS) |
| Kullanılan zaman çizelgesi | ICS Zaman Cetveli |
| Tanım |
| Kronolojik birim | Dönem |
| Stratigrafik birim | Sistem |
| İlk öneren | Adam Sedgwick, 1835 |
| Zaman aralığının resmîyeti | Resmî |
| Alt sınırını belirleyen | İknofosil *Treptichnus pedum'un* ortaya çıkışı |
| Alt sınır KSKN | Fortune Head kesiti, Newfoundland, Kanada ﻿ / ﻿ |
| KSKN onayı | 1992 |
| Üst sınırını belirleyen | Konodont *Iapetognathus fluctivagus'un* ilk ortaya çıkışı. |
| Üst sınır KSKN | Greenpoint kesiti, Green Point, Newfoundland, Kanada ﻿ / ﻿ |
| KSKN onayı | 2000 |
| Atmosfer ve iklim verileri |
| Deniz seviyesinin günümüze göre yüksekliği | 4 metreden 90 metreye istikrarlı bir şekilde artar |

**Kambriyen** (bazen **Ꞓ** şeklinde sembolize edilir), yaklaşık 538,8 milyon yıl önce başlayıp 485,4 milyon yıl öncesine kadar devam eden jeolojik dönemi ifade eder. Bu dönem, Farklı hayvan gruplarının karmaşıklaştığı, hayvanların çeşitlendiği bir dönemdir. Adını Galler'in Latince karşılığı olan Cambria'dan alan Kambriyen Dönem, yer kabuğundaki dikkate değer değişimler, deniz seviyelerinin yükselmesi ve iklim değişiklikleri gibi etkilerle şekillendi.

Kambriyen Dönemi, yaşamın karmaşıklaşması ve çeşitlenmesi açısından kritik bir evredir. Bu dönemde fosilleşmiş birçok hayvan türü bulunmuştur ve bu fosiller deniz tabanlarındaki tortullarda korunmuşlardır. Fosillerin jeolojik tarihte ilk kez bu sıklıkta görüldüğü için *Kambriyen Patlaması* olarak adlandırılan bu olayda, omurgasızlar çeşitlendi, fosil kayıtları daha ayrıntılı hâle geldi ve biyolojik çeşitlilik hızla arttı. Kambriyen'den önce, genel olarak yaşayan organizmaların çoğunluğu küçük, tek hücreli ve basitti (Ediyakaran faunası ve daha önceki Tonian Huainan biyotası dikkate değer istisnalardır). Karmaşık, çok hücreli organizmalar, Kambriyen'in hemen öncesindeki milyonlarca yılda giderek daha yaygın hale geldi, ancak mineralleşen organik yapıla dolayısıyla kolayca fosilleşen organizmalar bu döneme kadar yaygınlaşmadı.

Kambriyen patlaması olarak bilinen Kambriyen devrindeki yaşam formlarının hızla çeşitlenmesi, modern hayvan filumlarının çoğunun ilk temsilcilerini üretti. Filogenetik analiz, Kambriyen radyasyonundan önce, Kriyojen veya Toniyen'de hayvanların (metazoanlar) tek bir ortak atadan monofiletik olarak evrimleştiği görüşünü destekledi. Okyanuslarda çeşitli yaşam formları zenginleşse de, arazinin, mikrobiyal toprak kabuğu ve mikrobiyal biyofilmi otlatmak için ortaya çıkan birkaç yumuşakça ve (karasal olmasa da) eklembacaklılardan daha karmaşık hiçbir şey olmadan nispeten çorak olduğu düşünülüyor. Kambriyen Dönemi boyunca yaşam büyük oranda deniz habitatlarındaydı ve kara üzerindeki yaşam oldukça sınırlıydı. Kambriyen'in sonlarına doğru ise ilk deniz bitkileri ve kabuklu canlılar ortaya çıkmaya başladı. Bu dönemdeki biyolojik çeşitliliğin büyük bir kısmı deniz ekosistemlerinde meydana geldi ancak dönemin sonlarına doğru karada da bazı omurgasız gruplarının evrimleştiği düşünülmektedir.

Sonuç olarak Kambriyen Dönem, yaşamın çeşitlenmesi ve karmaşık organizmaların evrimleşmesi açısından öneme sahiptir. Kambriyen Patlaması, hayvanların vücut planlarının ve anatomik özelliklerinin hızla değiştiği bir dönem olarak bilinir. Bu dönemde evrimsel yenilikler ve adaptasyonlar, gelecekteki ekosistemlerin temelini atmış ve canlı çeşitliliği konusunda temel bir rol oynamıştır. Kambriyen Dönemi'nin jeolojik ve biyolojik olayları, yaşamın bugünkü çeşitliliğine giden yolda kritik bir adım olmuştur. Kambriyen'in sonuna gelindiğinde, ilk gerçek bitkilerin şekillendiği dönem olmakla birlikte çok bacaklılar, örümceğimsiler ve altı bacaklılar ana hatları oturmuşlardı ve karaya uyum sağlamaya başlardı. Kıtaların çoğu muhtemelen bitki örtüsü eksikliğinden dolayı kuru ve kayalıktı. Sığ denizler, süper kıta Pannotia'nın parçalanması sırasında oluşan birçok kıtanın kenarlarını çevreliyordu. Denizler nispeten sıcaktı ve dönemin büyük bölümünde kutuplarda buz yoktu.

## Kelime kökeni

Kayaçları ilk inceleyen İngiliz yerbilimcisi Adam Sedgwick'tir. Kayaçları bulduğu yer olan Birleşik Krallık Galler bölgesine eski Romalılar *Cambria* adını verdiklerinden benzer isimlendirme yapılmıştır. Kambriyen, Adam Sedgwick tarafından "Kambriyen serisi" olarak adlandırıldı ve bu adlandırmanın kökeni, Britanya'nın Kambriyen kayaçlarının en iyi görüldüğü yer olan "Cymru" (Galler) bölgesine Romalıların verdiği isim olan Cambria'dan gelmekteydi. Sedgwick, büyük "Geçiş Serisi"ni alt bölümlere ayırmakla görevlendirilen Roderick Murchison ile birlikte bu tabakayı tanımlamıştı fakat iki jeolog uzun bir süre boyunca uygun bir kategorilendirme yapma konusunda anlaşmazlık yaşadı.

## Stratigrafi

Kambriyen, önceki Ediyakaran Dönemi'nin sonundan 538,8 milyon yıl önce (myö) başlayıp, Ordovisiyen Dönemi'nin başlangıcına denk gelen 485,4 milyon yıl öncesine kadar 53,4 milyon yıl sürdü. Kambriyen Dönem'den önce, Ediyakaran Dönem gelir ve Kambriyen'in sonrasında da Ordovisiyen Dönem gelir.

Kambriyen'in tabanı, *Treptichnus pedum* adı verilen karmaşık bir iz fosili grubu üzerinde yer alır. Kambriyen'in alt sınırını belirlemek için referans bir iz fosili olarak *Treptichnus pedum*'un kullanılması sorunlu bir durumdur çünkü Treptichnids grubuna ait *T. pedum*'a çok benzeyen iz fosilleri, Namibya, İspanya ve Newfoundland gibi bölgelerde T. pedum'un çok daha altında bulunur ve muhtemelen Batı ABD'de de bulunabilir. T. pedum'un stratigrafik yayılımı, Namibya'daki ve muhtemelen İspanya'daki Ediyakaran fosillerinin yayılımı ile örtüşür.

## Paleocoğrafya

Levhaların yeniden yapılandırılması, küresel bir süperkıta olan Panotya'nın Kambriyen'in erken evrelerinde parçalanma sürecinde olduğunu göstermektedir. Ana süperkıta Gondvana'dan ayrılmış Laurentia (Kuzey Amerika), Baltika ve Sibirya, ayrı ve izole birer kara kütlesi hâline geliyordu. Bu dönemde kara kütlelerinin çoğunluğu Güney Yarımküre'de toplanmıştı ancak kuzeye doğru sürükleniyorlardı. Gondvana'nın büyük çaplı ve yüksek hızlı dönme hareketinin Erken Kambriyen'de meydana geldiği görünmektedir.

Marinoan Kartopu Dünya'nın büyük buzulları uzun bir süre önce eridikten sonra denizlerdeki buzul eksikliği sebebiyle deniz seviyeleri yükseldi. Bu durum, kıtaların büyük bölgelerinin deniz yaşamı için uygun sıcak ve sığ sular altında kalmasına yol açtı. Jeolojik kayıtlarda deniz seviyelerinde dalgalanma görülmesi, Güney Kutbu'ndaki buz tabakasının genişleme ve küçülme dönemleriyle ilişkili "buzul çağları" olduğunu göstermektedir.

Baltoskandiya'da gerçekleşen Alt Kambriyen kıyı ilerlemesi, Alt Kambriyen penepleninin büyük bölgelerini bir iç denize dönüştürdü.

## Fauna

|  |
| --- |
| Yaşamın zaman çizelgesi |
| Bu kutu: * görüntüle
* tartış
* değiştir
 |
| −4500 —–—–−4000 —–—–−3500 —–—–−3000 —–—–−2500 —–—–−2000 —–—–−1500 —–—–−1000 —–—–−500 —–—–0 — |  Su Tek hücreli yaşam Fotosentez Ökaryotlar Çok hücreli yaşam B i t k i l e r Eklem bacaklılar YumuşakçalarÇiçeklerDinozorlar MemelilerKuşlarPrimatlar
H a d e e n
 A r k e e n P r o t e r o z o y i kF a n e r o z o y i k |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Dünya'nın oluşumu |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk su |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | SEOA |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk fosiller |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | GDA meteorları |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk oksijen |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Pongola buzullaşması\* |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Atmosferik oksijen |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Huronian buzullaşması\* |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Eşeyli üreme |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk çok hücreli yaşam |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk mantarlar |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk bitkiler |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk hayvanlar |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Kriyojeniyen buz çağı\* |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Ediyakaran biyotası |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Kambriyen Patlaması |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | And buzullaşması\* |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk dört üyeliler |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Karoo buzul çağı\* |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk insansılar / insanlar |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | Kuvaterner buzul çağı\* |

 |
| (milyon yıl önce)\**Buzul çağları* |

*Balcoracania dailyi*, Avustralya'dan Kambriyen Dönemi'ne ait bir trilobitKambriyen'de, Dünya üzerindeki yaşamda derinden bir değişiklik görüldü. Kambriyen öncesinde, canlıların çoğunluğu küçük, tek hücreli ve nispeten basit yapıdaydı (Ediyakaran faunası ve Ediyakaran öncesindeki Toniyen Huainan biyotası bu duruma birer istisnadır). Karmaşık ve çok hücreli canlılar, Kambriyen'den hemen önce gelen milyonlarca yıl boyunca giderek daha yaygın hâle geldi, ancak mineralleşmiş ve bu nedenle kolayca fosilleşebilen canlılar, Kambriyen Dönemi'ne kadar yaygın değillerdi. Kambriyen'de canlıların hızla çeşitlenmesi, Kambriyen Patlaması olarak bilinir ve tüm modern hayvan şubelerinin ilk hâlleri bu olayla ortaya çıkmıştır. Filogenetik analizler, Kambriyen yayılımından önce Kriyojeniyen veya Toniyen'de hayvanların (metazoa) modern yakalı kamçılılar benzeri kolonileşen kamçılı protistlerden monofiletik olarak evrildiği görüşünü desteklemiştir. Okyanuslarda çeşitli canlılar yaygınken, karalar canlılık açısından okyanuslara kıyasla verimsizdi. Mikrobiyal toprak kabuğundan ve (birer kara canlısı olmasalar da) mikrobiyal biyofilmde gezinen birkaç yumuşakça ve eklem bacaklıdan daha karmaşık canlılar bulunmuyordu. Kambriyen sonunda, çok bacaklılar, örümceğimsiler ve altı bacaklılar, ilk bitkilerle eş zamanlı olarak karaya adapte olmaya başladı.

Kambriyen, olağanüstü yüksek oranda *lagerstätte* (bkz: Almanca: lagerstätte) tortul yataklarına sahip olmasıyla özeldir. *Lagerstätte* türü mineral yatakları, canlıların "yumuşak" kısımlarının yanı sıra daha dayanıklı kabuklarının da korunduğu istisnai birer koruma bölgesi olma özelliğini taşır. Bu durumun bir sonucu olarak Kambriyen biyolojisi hakkındaki bilgiler, Kambriyen'den sonra gelen bazı dönemlere kıyasla daha fazladır.

## Flora

Kambriyen florası, Ediyakaran'a kıyasla biraz daha farklıydı. Ana taksonlar birer deniz makroalgi olan *Fuxianospira*, *Sinocylindra* ve *Marpolia*'ydı. Bu dönemde kalkerli bir makroalge rastlanmamıştır.

Kambriyen'e tarihlenen herhangi bir kara bitkisi (embriyofit) fosili yoktur. Buna karşın 500 milyon yıl önce Kambriyen Dönemi'ne ait gelgit düzlükleri ve sahillerinde biyofilmler ve mikrobiyal matlar çoktan gelişmişlerdi. Mikroskopik Dünya ekosistemlerini oluşturan mikroplar da tıpkı çöl bölgelerindeki günümüzdeki toprak kabukları gibi toprak oluşumuna katkıda bulunuyordu. Moleküler saat, kara bitkilerinin ilk kez Orta veya Geç Kambriyen'de ortaya çıktığını ortaya koysa da, atmosferden sera gazı karbondioksitin büyük ölçekli olarak azalması ancak Ordovisiyen'de başladı.

## Galeri

* Kanada, Banff Millî Parkı içindeki Helen Gölü yakınında bulunan Pika Formasyonu'ndaki stromatolitler
* Kambriyen'de trilobitler oldukça yaygınlardı
* Diğer çeşitli eklem bacaklıların arasında *Anomalocaris* ilk deniz yırtıcılarından biriydi
* *Opabinia*, olağandışı bir vücut planına sahip bir yaratıktı. Tahminen diğer eklem bacaklılarla akrabaydı.
* *Pikaia*, Orta Kambriyen'de görülen bir kordalıydı
* *Protichnites*, Kambriyen Dönemi'ndeki sahillerde yürümüş olan eklem bacaklıların bıraktığı izlerdi
* *Hallucigenia sparsa* günümüzdeki kadife solucanlarla akraba olduğu düşünülen lopopodia grubuna üyeydi
* *Cambroraster falcatus* bu dönemde yaşamış görece büyük bir eklem bacaklıydı

## Ayrıca bakınız

* Kambriyen-Ordovisiyen yok oluşu - yaklaşık 488 myö

## Kaynakça

**ÖzelGenel Amthor, J. E.; Grotzinger, John P.; Schröder, Stefan; Bowring, Samuel A.; Ramezani, Jahandar; Martin, Mark W.; Matter, Albert (2003). "Extinction of *Cloudina* and *Namacalathus* at the Precambrian-Cambrian boundary in Oman". *Geology*. **31** (5): 431-434. Bibcode:2003Geo....31..431A. doi:10.1130/0091-7613(2003)031<0431:EOCANA>2.0.CO;2.
* Collette, J. H.; Gass, K. C.; Hagadorn, J. W. (2012). "*Protichnites eremita* unshelled? Experimental model-based neoichnology and new evidence for a euthycarcinoid affinity for this ichnospecies". *Journal of Paleontology*. **86** (3): 442-454. Bibcode:2012JPal...86..442C. doi:10.1666/11-056.1.
* Collette, J. H.; Hagadorn, J. W. (2010). "Three-dimensionally preserved arthropods from Cambrian Lagerstatten of Quebec and Wisconsin". *Journal of Paleontology*. **84** (4): 646-667. doi:10.1666/09-075.1.
* Getty, P. R.; Hagadorn, J. W. (2008). "Reinterpretation of *Climactichnites* Logan 1860 to include subsurface burrows, and erection of *Musculopodus* for resting traces of the trailmaker". *Journal of Paleontology*. **82** (6): 1161-1172. Bibcode:2008JPal...82.1161G. doi:10.1666/08-004.1.
* Gould, S. J. (1989). *Wonderful Life: the Burgess Shale and the Nature of Life*. New York: Norton. ISBN 9780393027051.
* Howe, John Allen (1911). "Cambrian System". Chisholm, Hugh (Ed.). *Encyclopædia Britannica*. **05** (11. bas.). Cambridge University Press. ss. 86–89.
* Ogg, J. (June 2004). "Overview of Global Boundary Stratotype Sections and Points (GSSPs)". 23 Nisan 2006 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Nisan 2006.
* Owen, R. (1852). "Description of the impressions and footprints of the *Protichnites* from the Potsdam sandstone of Canada". *Geological Society of London Quarterly Journal*. **8** (1–2): 214-225. doi:10.1144/GSL.JGS.1852.008.01-02.26. 1 Haziran 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi29 Ağustos 2023.
* Peng, S.; Babcock, L.E.; Cooper, R.A. (2012). "The Cambrian Period" (PDF). *The Geologic Time Scale*. 12 Şubat 2015 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ocak 2015.
* Schieber, J.; Bose, P. K.; Eriksson, P. G.; Banerjee, S.; Sarkar, S.; Altermann, W.; Catuneau, O. (2007). *Atlas of Microbial Mat Features Preserved within the Clastic Rock Record*. Elsevier. ss. 53-71. ISBN 9780444528599.
* Yochelson, E. L.; Fedonkin, M. A. (1993). "Paleobiology of *Climactichnites*, and Enigmatic Late Cambrian Fossil". *Smithsonian Contributions to Paleobiology*. **74** (74): 1-74. doi:10.5479/si.00810266.74.1. 8 Ekim 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi29 Ağustos 2023.

## Dış bağlantılar

Wikimedia Commons'ta Kambriyen ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

* Biostratigraphy 26 Şubat 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. - Kambriyen trilobitlerinin biyostratigrafisi hakkında bilgiler içermektedir

* Cambrian period – *In Our Time*, BBC. (şimdi dinle)
* Continental Drift 5 Eylül 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Güney Avrupa ve Akdeniz'in Tektonik, Sedimentasyon ve Paleocoğrafyası
* Kambriyen Dönem - Biltek Tübitak 2 Aralık 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Kambriyen Fosillerine Örnekler 7 Şubat 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* *Geology*, 31. ciltten Amthor ve çalışma arkadaşlarına dair bir rapor
* Palaeos
* Paleomap Projesi 17 Mayıs 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Sam Gon'un trilobit sayfaları 7 Mart 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (birçok Kambriyen trilobiti görülebilir)
* Weird Life on the Mats
* Fosil Örnekleri

| Öncesinde gelen Proterozoyik Üst Zaman | Fanerozoyik Üst Zaman
 |
| --- | --- |
| Paleozoyik Zaman
 | Mezozoyik Zaman
 | Senozoyik Zaman
 |
| Kambriyen | Ordovisiyen | Silüriyen
 | Devoniyen | Karbonifer | Permiyen | Triyas | Jura | Kretase | Paleojen
 | Neojen
 | *Kv.* |