# Paleojen

| Paleojen |
| --- |
| 66,0 - 23,03 myö PreЄЄOSDCPTJKPgN |
| Orta Paleojen sırasında Dünya (yaklaşık 45 myö) |
| Kronoloji |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| −65 —–−60 —–−55 —–−50 —–−45 —–−40 —–−35 —–−30 —–−25 —– | **M ZS e n o z o y i kKretaseP a l e o j e nNeojen**P a l e o s e n E o s e nO l i g o s e nDaniyenSelandiyen TanesiyenİpresiyenLütesiyenBartoniyenPriaboniyenRupeliyenŞattiyen |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | PETM |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | İlk Antarktik kalıcı buz örtüleri |

|  |  |
| --- | --- |
| ← | K-Pj kitlesel yok oluşu |

 |
| **2023 itibarıyla Paleojen'in Uluslararası Stratigrafi Komisyonu'na göre alt bölümleri.** Dikey eksen ölçeği: milyon yıl önce.  |

 |
| Etimoloji |
| Kullanım bilgisi |
| Gök cismi | Dünya |
| Bölgesel kullanım | Küresel (ICS) |
| Kullanılan zaman çizelgesi | ICS Zaman Cetveli |
| Tanım |
| Kronolojik birim | Dönem |
| Stratigrafik birim | Sistem |
| Zaman aralığının resmîyeti | Resmî |
| Alt sınırını belirleyen | Büyük bir göktaşı çarpması ve akabinde K-Pj yok oluşuyla ilişkili, iridyum açısından zengin bir jeolojik katman. |
| Alt sınır KSKN | El Kâf Kesiti, El Kâf, Tunus ﻿ / ﻿ |
| KSKN onayı | 1991 |
| Üst sınırını belirleyen | * Manyetik kutupsallık kronozonu C6Cn.2n'nin tabanı.
* Plankton benzeri bir delikli olan *Paragloborotalia kugleri'nin* ilk ortaya çıkışı (yaklaşık olarak).
 |
| Üst sınır KSKN | Lemme-Carrosio Kesiti, Carrosio, İtalya ﻿ / ﻿ |
| KSKN onayı | 1996 |
| Atmosfer ve iklim verileri |
| Atmosferdeki ortalama O2 miktarı | y. Hacimce %26 (Günümüzün %130 kadarı) |
| Atmosferdeki ortalama CO2 miktarı | y. 500 ppm (Sanayi Devrimi başlangıcındakinin 2 katı) |
| Ortalama yüzey sıcaklığı | y. 18 °C (Günümüzün 4 °C yukarısı) |

**Paleojen Dönemi**, 43 milyon yıl sürmüş bir jeolojik dönemdir. 66 milyon yıl önce sona eren Kretase dönemi ile 23,04 milyon yıl önce başlayan Neojen dönemi arasındadır. Senozoyik Çağ'ın ilk dönemi, Fanerozoik'in onuncu dönemidir ve Paleosen, Eosen ve Oligosen dönemlerine ayrılır. Daha önceki Tersiyer Dönem terimi, şu anda Paleojen Dönemi ve sonraki Neojen Dönemi'nin kapsadığı zamanı tanımlamak için kullanılmıştır; artık resmi bir stratigrafik terim olarak tanınmamasına rağmen, "Tersiyer" hala bazen gayri resmi olarak kullanılmaktadır.  Paleojen genellikle "Pg" olarak kısaltılır, ancak Amerika Birleşik Devletleri Jeoloji Araştırması, Araştırmanın jeolojik haritalarında Paleojen için "Pe" kısaltmasını kullanır.

Dünyanın modern omurgalı çeşitliliğinin çoğu, Kretase -Paleojen yok oluş olayından kurtulanların, kuş olmayan dinozorların, pterozorların, deniz sürüngenlerinin ve ilkel balık gruplarının yok oluşuyla geride kalan boş ekolojik nişlerden yararlanmasıyla erken Paleojen'de yaşanan hızlı bir çeşitlenme dalgasıyla ortaya çıkmıştır. Memeliler, küçük gövdeli formlardan çok büyük formlara kadar uzanan oldukça çeşitli bir gruba doğru nispeten küçük, basit formlardan çeşitlenmeye devam ederek, birden fazla takıma yayılmış ve Eosen'de hava ve deniz ekosistemlerini kolonileştirmiştir. Hayatta  grubu olan kuşlar, yok oluş olayından kurtulan çok az sayıdaki neognat ve paleognat kladından hızla çeşitlenerek, birden fazla takıma yayılmış, farklı ekosistemleri kolonileştirmiş ve aşırı düzeyde morfolojik çeşitliliğe ulaşmıştır. Günümüzün en çeşitli omurgalı grubu olan perkomorf balıklar, ilk olarak Kretase'nin sonuna doğru ortaya çıktılar ancak Paleojen sırasında modern düzenlerine ve aile düzeyindeki çeşitliliğe çok hızlı bir şekilde yayılarak çeşitli morfolojiler elde ettiler.

Paleojen, Paleosen-Eosen Termal Maksimumundan, Eosen sırasında küresel soğumaya ve Oligosen'in başında Antarktika'da kalıcı buzul tabakalarının ilk kez ortaya çıkmasına kadar iklimde önemli değişikliklerle işaretlenmiştir.

## Jeoloji

### Stratigrafi

Paleojen üç seriye / döneme ayrılır: Paleosen, Eosen ve Oligosen. Bu stratigrafik birimler küresel veya bölgesel olarak tanımlanabilir. Küresel stratigrafik korelasyon için, Uluslararası Stratigrafi Komisyonu (ICS), aşamanın alt sınırını tanımlayan tek bir formasyondan (stratotip) Küresel Sınır Stratotip Kesiti ve Noktasına (GSSP) dayalı küresel aşamaları onaylar.

#### Paleosen

Paleosen, Paleojen'in ilk serisi/dönemi olup 66,0 Ma'dan 56,0 Ma'ya kadar sürmüştür. Üç aşamaya ayrılmıştır: Daniyen 66,0 - 61,6 Ma; Selandiyen 61,6 - 59,2 Ma; ve Tanesiyen 59,2 - 56,0 Ma. Senozoyik, Paleojen ve Paleosen tabanına ait GSSP, Tunus'un El Kef şehrinin batısındaki Oued Djerfane'dedir. Bir asteroit çarpmasıyla oluşan bir iridyum anomalisiyle işaretlenmiştir ve Kretase-Paleojen yok oluş olayıyla ilişkilidir. Sınır, sadece birkaç gün içinde birikmiş olabilecek 50 cm kalınlığındaki kilin paslı renkli tabanı olarak tanımlanmıştır. Benzer katmanlar dünya çapında deniz ve kıtasal tortularda görülür. Bu katmanlar iridyum anomalisi, mikrotektitler, nikel açısından zengin spinel kristalleri ve şoklanmış kuvars içerir, bunların hepsi büyük bir dünya dışı çarpışmanın göstergeleridir. Kraterin kalıntıları Meksika'daki Yucatan Yarımadası'ndaki Chicxulub'da bulunur. Kuş olmayan dinozorların, amonitlerin ve deniz planktonunda ve diğer birçok organizma grubundaki dramatik değişimlerin yok olması da korelasyon amaçları için kullanılır.

#### Eosen

Eosen, Paleojen'in ikinci serisi/dönemi olup 56,0 Ma'dan 33,9 Ma'ya kadar sürmüştür. Dört aşamaya ayrılmıştır: İpresian 56,0 Ma'dan 47,8 Ma'ya; Lutetian 47,8 Ma'dan 41,2 Ma'ya; Bartonian 41,2 Ma'dan 37,71 Ma'ya; ve Priaboniyen 37,71 Ma'dan 33,9 Ma'ya. Eosen'in tabanındaki GSSP, Mısır'ın Luksor yakınlarındaki Dababiya'dadır ve küresel ısınmanın önemli bir dönemi tarafından üretilen küresel karbon izotop oranlarında önemli bir değişimin başlamasıyla işaretlenmiştir. İklimdeki değişim, Paleosen-Eosen termal maksimumunun (PETM) başlangıcında deniz tabanı tortularından donmuş metan klatratlarının hızla salınmasından kaynaklanmıştır.

#### Oligosen

Oligosen, Paleojen'in üçüncü ve en genç serisi/dönemi olup 33,9 Ma'dan 23,03 Ma'ya kadar sürmüştür. İki aşamaya ayrılmıştır: Rupeliyen 33,9 Ma'dan 27,82 Ma'ya; ve Şattiyen 27,82 - 23,03 Ma. Oligosen tabanına ait GSSP, İtalya'nın Ancona yakınlarındaki Massignano'dadır. *Hantkeninid* planktonik foraminiferlerin yok olması, fauna ve florada yaygın değişikliklere yol açan bir iklim soğuması dönemi olan Eosen-Oligosen sınırının temel belirtecidir.

## Paleocoğrafya

Pangea'nın parçalanmasının son aşamaları Paleojen sırasında, Atlantik Okyanusu'nun yarılması ve deniz tabanının yayılması kuzeye doğru genişleyerek Kuzey Amerika ve Avrasya levhalarını ayırdığı ve Avustralya ile Güney Amerika'nın Antarktika'dan ayrılarak Güney Okyanusu'nu açtığı dönemde meydana geldi. Afrika ve Hindistan, Avrasya ile çarpışarak Alp-Himalaya dağ zincirlerini oluşturdu ve Pasifik levhasının batı kenarı, ıraksayan bir levha sınırından yakınsayan bir levha sınırına dönüştü.

### Alp-Himalaya orojenezi

#### Alpin orojenezi

Alp orojenezi, Neotetis Okyanusu'nun kapanması ve Orta Atlantik Okyanusu'nun açılması sırasında Afrika ve Avrasya levhaları arasındaki çarpışmaya yanıt olarak gelişti. Sonuç, batı Akdeniz'deki Tell - Rif - Betic kordillerasından Alpler, Karpatlar, Apeninler, Dinaritler ve Helenidler boyunca doğuda Toroslar'a kadar bir dizi kavisli dağ sırasıydı.

Geç Kretase'den erken Paleosen'e kadar Afrika, Avrasya ile birleşmeye başladı. Afrika levhasından kuzeye doğru uzanan Adriyatik burnu (Adria) da dahil olmak üzere kıta kenarlarının düzensiz hatları, tek bir uzun sistem yerine birkaç kısa dalma bölgesinin gelişmesine yol açtı. Batı Akdeniz'de, Avrupa levhası Afrika levhasının altına doğru güneye doğru dalarken, doğu Akdeniz'de Afrika, kuzeye doğru eğimli bir dalma bölgesi boyunca Avrasya'nın altına doğru dalıyordu. İber ve Avrupa levhaları arasındaki yakınlaşma Pirene orojenezine yol açtı  ve Adria kuzeye doğru ilerledikçe Alpler ve Karpat orojenezleri gelişmeye başladı.

Güney Avrupa, Kuzey Afrika ve Orta Doğu'nun günümüzdeki tektonik haritası, Batı Alp-Himalaya orojenik kuşağının yapılarını göstermektedir.
Adria'nın Avrasya ile erken Paleosen'de çarpışması, Afrika ve Avrasya'nın yakınlaşmasında yaklaşık 10 milyon yıllık bir duraklama izledi; bu, Paleosen'de Grönland'ın Avrasya levhasından ayrılmasıyla Kuzey Atlantik Okyanusu'nun açılmasının başlangıcıyla bağlantılıydı.  Afrika ve Avrasya arasındaki yakınlaşma oranları erken Eosen'de tekrar arttı ve Adria ile Avrupa arasındaki kalan okyanus havzaları kapandı.

Yaklaşık 40 ila 30 Ma arasında, Tell, Rif, Betic ve Apenin dağ zincirlerinin batı Akdeniz yayı boyunca dalma başladı. Yakınsama oranı, batı Akdeniz'in yoğun litosferinin dalma oranından daha azdı ve dalan levhanın geri çekilmesi, bu dağ sıralarının kavisli yapısına yol açtı.

Doğu Akdeniz'de, yaklaşık 35 milyon yıl önce, Anadolu-Toros platformu (Adria'nın kuzey kısmı), Adria'nın pasif kenar tortullarının dalma sırasında Avrasya kabuğuna kazınmasıyla Dinaridler, Hellenidler ve Toros dağ sıralarının gelişmesine yol açan hendeğe girmeye başladı.

#### Zagros

Zagros dağ kuşağı, Irak'ın doğu sınırından güney İran'daki Makran kıyısına kadar yaklaşık 2000 km boyunca uzanır. Neotetis Okyanusu kapanırken Arap ve Avrasya levhalarının birleşmesi ve çarpışması sonucu oluşmuştur ve alçalan Arap Levhasından sıyrılan tortulardan oluşmuştur.

Geç Kretase'den itibaren, Neotetis kabuğu altına doğru battıkça Avrasya kenarında volkanik bir yay gelişti. Neotetis'teki ayrı bir okyanus içi batma bölgesi, Geç Kretase'den Paleosen'e kadar okyanus kabuğunun Arap kenarına doğru obstrüksiyonuyla sonuçlandı ve Arap kenarına yakın batmış okyanus levhasının kopması Eosen sırasında meydana geldi.  Kıtasal çarpışma Eosen'de yaklaşık 35 Ma'da başladı ve Oligosen'de yaklaşık 26 Ma'ya kadar devam etti.

#### Himalaya orojenezi

Hindistan kıtasının 71 ile 0 Ma arasındaki kuzeye doğru sürüklenmesini gösteren harita. Büyük Hindistan'ın ön kenarı (haritada gösterilmemiştir) yaklaşık 55 Ma'da Avrasya levhasıyla çarpıştı, Hindistan'ın kendisi hala güneyde uzanıyordu. (Kaynak: Dèzes, 1999)
Hindistan kıtası yaklaşık 83 milyon yıl önce Madagaskar'dan ayrıldı ve hızla (Paleosen'de yaklaşık 18 cm/yıl) Avrasya'nın güney kenarına doğru kuzeye doğru sürüklendi. Erken Eosen'de hızın yaklaşık 5 cm/yıla düşmesi, Büyük Hindistan'ın ön kenarı olan Tetis (Tibet) Himalayalarının, Tibet'in Lhasa arazisiyle (güney Avrasya kenarı) İndus-Yarling-Zangbo dikiş kuşağı boyunca çarpışmasını kaydeder.  Bu kuşağın güneyinde, Himalayalar, çarpışma ilerledikçe artık batmış olan Hint kıta kabuğundan ve manto litosferinden sıyrılan metasedimanter kayaçlardan oluşur.

Paleomanyetik veriler, çarpışma ve levha hızındaki azalma zamanında günümüz Hindistan kıtasını daha güneye yerleştirir ve bu da Hindistan'ın kuzeyinde, şu anda Avrasya levhasının altına dalan veya dağ kuşağına dahil olan büyük bir bölgenin varlığını gösterir. Büyük Hindistan olarak bilinen bu bölge, Neotetis'in açılması sırasında Hindistan'ın kuzey kenarı boyunca uzanarak oluşmuştur. Tetis Himalaya bloku, kuzey kenarı boyunca uzanmakta olup, Neotetis Okyanusu onunla güney Avrasya arasında yer almaktadır.

Hindistan-Avrasya çarpışma bölgesindeki jeolojik kayıtlarda görülen deformasyon miktarı ile Büyük Hindistan'ın büyüklüğü, çarpışmanın zamanlaması ve doğası ile levha hızındaki azalma arasındaki ilişki ve Hindistan levhasının alışılmadık derecede yüksek hızına ilişkin açıklamalar hakkındaki tartışmalar, Büyük Hindistan için çeşitli modellerin ortaya çıkmasına yol açmıştır: 1) Neotetis'te Hindistan ve Avrasya arasında Geç Kretase'den erken Paleosen'e kadar uzanan bir dalma zonu yer almış olabilir ve bölgeyi iki levhaya bölmüş olabilir; dalma, Orta Eosen'de Hindistan'ın Avrasya ile çarpışmasını izlemiştir. Bu modelde Büyük Hindistan 900 km'den daha az genişlikte olurdu;  2) Büyük Hindistan, Tetis Himalaya mikro kıtasının bir okyanus havzasıyla Hindistan kıtasından ayrıldığı, birkaç bin kilometre genişliğinde tek bir levha oluşturmuş olabilir. Mikro kıta, güney Avrasya ile yaklaşık 58 milyon yıl önce (geç Paleosen) çarpışmışken, levhanın hızı yaklaşık olarak M.Ö. 50 Ma'da, genç okyanus kabuğunun batma bölgesine girmesiyle batma oranları düştü;  3) Bu model, Büyük Hindistan'ın bazı kısımlarına daha eski tarihler atıyor; bu da, Avrasya'ya göre paleocoğrafik konumunu değiştiriyor ve 2000–3000 km genişliğinde geniş kıtasal kabuktan oluşan bir Büyük Hindistan yaratıyor.

#### Güneydoğu Asya

Güneydoğu Asya'daki Alp-Himalaya Orojenik Kuşağı, Hindistan'daki Himalayalar'dan Myanmar (Batı Burma bloku), Sumatra, Cava'dan Batı Sulawesi'ye kadar uzanır.

Geç Kretase'den Paleojen'e kadar, Hint levhasının kuzeye doğru hareketi, Neotetis'in Batı Burma blokunun kenarı boyunca oldukça eğik bir şekilde dalması ve güneyde Güneydoğu Asya'nın kenarı boyunca büyük bir kuzey-güney dönüşüm fayının gelişmesine yol açtı.  Yaklaşık 60 ila 50 milyon yıl önce, Büyük Hindistan'ın önde gelen kuzeydoğu kenarı Batı Burma blokuyla çarpışarak deformasyon ve metamorfizmaya neden oldu.  Orta Eosen sırasında, Avustralya levhası yavaşça kuzeye doğru sürüklenirken, Güneydoğu Asya'nın güney kenarı boyunca, Batı Sumatra'dan Batı Sulawesi'ye kadar kuzeye eğimli dalma yeniden başladı.

Hindistan ile Batı Burma bloku arasındaki çarpışma Oligosen'in sonlarında tamamlandı. Hindistan-Avrasya çarpışması devam ederken, çarpışma bölgesinden uzaklaşan malzeme hareketi, bölgenin halihazırda var olan büyük grev atım sistemleri boyunca barındırıldı ve genişletildi.

### Atlantik Okyanusu

Paleosen döneminde, Orta Atlantik Sırtı boyunca yayılan deniz tabanı, Orta Atlantik'ten kuzeye doğru Kuzey Amerika ile Grönland arasında Labrador Denizi'nde (yaklaşık 62 Ma) ve Baffin Körfezi'nde (yaklaşık 57 Ma) ve erken Eosen'de (yaklaşık 54 Ma) Grönland ile Avrasya arasındaki kuzeydoğu Atlantik'e yayıldı.  Kuzey Amerika ile Avrasya arasındaki genişleme, yine erken Eosen'de, Avrasya Havzası'nın Arktik boyunca açılmasına yol açtı ve bu da güneyde büyük doğrultu atımlı faylar aracılığıyla Baffin Körfezi Sırtı ve Orta Atlantik Sırtı'na bağlandı.

Eosen'den erken Oligosen'e kadar Grönland, kuzeye doğru hareket eden ve saat yönünün tersine dönen bağımsız bir levha gibi davrandı. Bu, Kanada Arktik Takımadaları, Svalbard ve kuzey Grönland boyunca sıkışmaya yol açarak Eureka orojenezine neden oldu.  Yaklaşık 47 milyon yıl önce, Grönland'ın doğu kenarı, kuzeye doğru yayılan ve Jan Mayen mikro kıtasını ayıran Reykjanes Sırtı (Orta Atlantik Sırtı'nın kuzeydoğu kolu) tarafından kesildi..

Yaklaşık 33 Ma'dan sonra Labrador Denizi ve Baffin Körfezi'ndeki deniz tabanı yayılması kademeli olarak sona erdi ve deniz tabanı yayılması kuzeydoğu Atlantik boyunca yoğunlaştı. Geç Oligosen'de, Kuzey Amerika ile Avrasya arasındaki levha sınırı Orta Atlantik Sırtı boyunca kuruldu, Grönland tekrar Kuzey Amerika levhasına bağlandı ve Jan Mayen mikro kıtası Avrasya levhasının bir parçası oldu, kalıntıları şu anda doğuda ve muhtemelen İzlanda'nın güneydoğusunun altında yatıyor.

#### Kuzey Atlantik Büyük Magmatik Bölgesi

İskoçya'daki Staffa Adası'nda Paleojen yaşlı bazaltik lav akıntısı (ölçek için uçurumun tepesinde duran kişi). Bu uçurumun alt kısmı volkaniklastik kayadır. Orta ve üst kısımlar tek bir bazaltik lav akıntısının iki parçasıdır; lav akıntısının her bir kısmı farklı şekilde soğuyarak farklı özelliklere sahip kaya oluşturmuştur. Orta katman, nispeten yavaş soğumadan kaynaklanan muhteşem sütunlu eklemlenmeler gösterir; üst katman, daha hızlı soğumadan kaynaklanan çok düzensiz, sık aralıklı eklemlere sahiptir.
Kuzey Atlantik Magmatik Bölgesi, Grönland ve kuzeybatı Avrupa kenarları boyunca uzanır ve yaklaşık 65 Ma'da Grönland litosferinin altında yükselen proto-İzlanda manto tüyü ile ilişkilidir.  Yaklaşık 60 Ma ve yaklaşık 55 Ma'da zirvelere sahip iki ana volkanik aktivite evresi vardı. Britanya ve Kuzeybatı Atlantik volkanik bölgelerindeki magmatizma esas olarak erken Paleosen'de meydana geldi, ikincisi Labrador Denizi'nde artan yayılma hızıyla ilişkiliyken, kuzeydoğu Atlantik magmatizması esas olarak erken Eosen'de meydana geldi ve Labrador Denizi'ndeki yayılma yönündeki bir değişiklik ve Grönland'ın kuzeye doğru sürüklenmesiyle ilişkilidir. Magmatizmanın yerleri, yayılan yarıkların ve magmanın yüzeye kanal görevi gören büyük ölçekli, önceden var olan litosferik yapıların kesiştiği noktayla örtüşmektedir.

Proto-İzlanda tüyünün gelişi, Kuzey Atlantik'teki rifting'in itici mekanizması olarak düşünülmüştür. Ancak, rifting ve ilk deniz tabanı yayılmasının tüyün gelişinden önce meydana geldiği, büyük ölçekli magmatizmanın rifting'e uzak bir mesafede meydana geldiği ve rifting'in tüyden uzağa değil, ona doğru yayıldığı, tüy ve ilişkili magmatizmanın, rifting'in Orta Atlantik'ten Kuzey Atlantik'e yayılmasına yol açan levha tektonik kuvvetlerinin bir nedeni olmaktan çok bir sonucu olabileceği önerisine yol açmıştır.

### Amerikalar

#### Kuzey Amerika

Kuzey Amerika Plakası'nın altına Farallon plakasının batmasına yanıt olarak Kuzey Amerika Kordilleri boyunca dağ oluşumu devam etti. Kuzey Amerika kenarının merkez bölümü boyunca, Kretase'den Paleosen'e Sevier orojenezinin kabuk kısalması azaldı ve deformasyon doğuya doğru hareket etti. Batık Farallon plakasının azalan eğimi, bununla Kuzey Amerika Plakası'nın tabanı arasındaki sürtünmeyi artıran düz levha segmentine yol açtı. Rocky Dağları'nın gelişimini başlatan ortaya çıkan Laramid orojenezi, orta kabuk derinliklerine kadar uzanan faylar ve Sevier kuşağının doğusunda ve hendekten 700 km'den fazla uzakta yatan temel kayaların yükselmesiyle kalın kabuklu deformasyonun geniş bir bölgesiydi.  Laramid yükselmesiyle Batı İç Denizi bölündü ve sonra geri çekildi

Orta ila geç Eosen (50–35 Ma) sırasında levha yakınsama oranları azaldı ve Farallon levhasının eğimi dikleşmeye başladı. Yükselme durdu ve bölge büyük ölçüde erozyonla düzleşti. Oligosen'de yakınsama, Laramid kuşağı boyunca genişlemeye, yarıklaşmaya ve yaygın volkanizmaya yol açtı.

#### Güney Amerika

Güney Amerika'nın batı kenarının altındaki Farallon levhasının doğuya eğimli dalma zonu tarafından sağlanan okyanus-kıta yakınsaması Mezozoyikten beri devam etmektedir.

Paleojen boyunca, levha hareketindeki değişiklikler ve bölgesel levha sığlaşması ve dikleşmesi olayları, And Dağları boyunca kabuk kısalmasının büyüklüğünde ve magmatizma miktarlarında değişikliklere yol açtı.  Kuzey And Dağları'nda, volkanik yaylı bir okyanus platosu, son Kretase ve Paleosen sırasında birikirken, Orta And Dağları okyanus kabuğunun dalmasıyla baskın hale geldi ve Güney And Dağları, Farallon-Doğu Antarktika okyanus sırtının dalmasıyla etkilendi.

#### Karayipler

Karayip levhası büyük ölçüde Geç Kretase döneminde oluşan Karayip Büyük Magmatik Bölgesi'nin okyanus kabuğundan oluşur.  Geç Kretase'den Paleosen'e kadar, kuzey kenarı boyunca Atlantik kabuğunun dalması meydana gelirken, güneybatıda bir ada yayı, Karayip litosferinin Güney Amerika kenarının altına dalmasıyla doğuya doğru eğimli bir dalma bölgesi oluşturarak kuzey And Dağları ile çarpıştı.

Eosen sırasında (yaklaşık 45 Ma), Orta Amerika dalma zonu boyunca Farallon levhasının dalması (yeniden) kuruldu.  Karayip volkanik yayının kuzey kesimi boyunca dalma, Bahamalar karbonat platformu Küba ile çarpıştığında durdu ve Orta Atlantik Sırtı'ndan uzanan ve Karayip Levhası'nın kuzey sınırına bağlı bir dönüşüm fayı olarak doğrultu atımlı hareketlerle değiştirildi. Dalma şimdi güney Karayip yayı boyunca (Küçük Antiller) odaklandı.

Oligosen'de, okyanus içi Orta Amerika volkanik yayı, kuzeybatı Güney Amerika'yla çarpışmaya başladı.

### Pasifik Okyanusu

Paleojen'in başlangıcında Pasifik Okyanusu, Pasifik, Farallon, Kula ve Izanagi levhalarından oluşuyordu. Diğer üç levha daralıp parçalandıkça, merkezi Pasifik levhası deniz tabanının yayılmasıyla büyüdü. Güney Pasifik'te, deniz tabanının yayılması Geç Kretase'den itibaren Pasifik-Antarktika, Pasifik-Farallon ve Farallon-Antarktika orta okyanus sırtları boyunca devam etti.

Izanagi-Pasifik yayılma sırtı, Doğu Asya dalma zonuna neredeyse paralel uzanıyordu ve 60-50 Ma arasında yayılan sırt dalma olmaya başladı. Yaklaşık 50 Ma'da Pasifik levhası artık yayılan sırtlarla çevrili değildi, ancak batı kenarı boyunca bir dalma zonu vardı. Bu, Pasifik levhası üzerinde etkili olan kuvvetleri değiştirdi ve tüm Pasifik bölgesi boyunca levha hareketlerinde büyük bir yeniden organizasyona yol açtı.  Pasifik ve Filipin Denizi levhaları arasındaki stresteki ortaya çıkan değişiklikler, Izu-Bonin-Mariana ve Tonga-Kermadec yayları boyunca dalma başlattı.

Farallon levhasının Amerikan levhalarının altına dalması Geç Kretase'den beri devam etti.  Kula-Farallon yayılma sırtı, levhanın kuzey kesiminin ayrılarak Vancouver/Juan de Fuca levhasını oluşturduğu Eosen'e (yaklaşık 55 Ma) kadar kuzeyinde kaldı.  Oligosen'de (yaklaşık 28 Ma), Pasifik-Farallon yayılma sırtının ilk parçası Baja California yakınlarındaki Kuzey Amerika dalma bölgesine girdi  büyük doğrultu atımlı hareketlere ve San Andreas Fayı'nın oluşumuna yol açtı.  Paleojen-Neojen sınırında, yayılma Pasifik ve Farallon levhaları arasında sona erdi ve Farallon levhası tekrar ayrılarak günümüzdeki Nazca ve Cocos levhalarını oluşturdu.

Kula levhası Pasifik levhası ile Kuzey Amerika arasında yer alıyordu. Kuzeyde ve kuzeybatıda Aleut çukurunun altına doğru batıyordu.  Kula ile Pasifik ve Farallon levhaları arasında yayılma yaklaşık 40 Ma'da sona erdi ve Kula levhası Pasifik Levhasının bir parçası haline geldi.

#### Hawaii'nin popüler noktası

Hawaii -İmparator denizaltı dağ zinciri, Hawaii sıcak noktasının üzerinde oluşmuştur. Başlangıçta manto içinde sabit olduğu düşünülen sıcak noktanın, Pasifik levhası kuzeye doğru hareket ettikçe Paleosen'den erken Eosen'e kadar güneye doğru sürüklendiği düşünülmektedir. Yaklaşık 47 Ma'da, sıcak noktanın hareketi durdu ve Pasifik levhasının batı kenarı boyunca dalma başlangıcına yanıt olarak kuzeyden kuzeybatıya doğru değişti. Bu, denizaltı dağ zincirinde 60 derecelik bir bükülmeye neden oldu. Güney Pasifik'teki sıcak noktalarla ilişkili diğer denizaltı dağ zincirleri, bu zamanda yönelimde benzer bir değişiklik göstermektedir.

### Antarktika

kaynağı düzenle ]Avustralya ile Doğu Antarktika arasında yavaş deniz tabanı yayılması devam etti. Sığ su kanalları muhtemelen Eosen'de Tazmanya Geçidi'ni ve orta Oligosen'den itibaren derin okyanus rotalarını açarak Tazmanya'nın güneyinde gelişti. Antarktika Yarımadası ile Güney Amerika'nın güney ucu arasındaki çatlaklar Drake Geçidi'ni oluşturdu ve bu süre zarfında Güney Okyanusu'nu açarak Gondwana'nın parçalanmasını tamamladı. Bu geçitlerin açılması ve Güney Okyanusu'nun oluşması Antarktika Kutup Çevresi Akıntısı'nı oluşturdu. Buzullar, şu anda güney kutup bölgesinde izole edilmiş ve soğuk okyanus sularıyla çevrili olan Antarktika kıtası boyunca oluşmaya başladı. Bu değişiklikler küresel sıcaklıkların düşmesine ve buz evi koşullarının başlamasına katkıda bulundu.

Arka planda Afar Çöküntüsü'nün görüldüğü Etiyopya Platosu'ndaki Paleojen taşkın bazaltları.
### Kızıldeniz ve Doğu Afrika

Kuzey Neotetis boyunca dalma bölgesinden kaynaklanan genişlemeli gerilimler, Afrika ile Arabistan arasında yarık oluşmasına ve Eosen sonlarında Aden Körfezi'nin oluşmasına neden oldu.  Batıda, Oligosen başlarında, Afar manto tüyünün Afrika litosferinin tabanına çarpmasıyla birlikte Etiyopya, kuzeydoğu Sudan ve güneybatı Yemen'de sel bazaltları püskürdü.  Güney Kızıldeniz'deki yarıklar Oligosen ortalarında, Kızıldeniz'in orta ve kuzey bölgelerinde ise Oligosen sonlarında ve Miyosen başlarında başladı.

## İklim

İklim koşulları Paleojen boyunca önemli ölçüde değişti. Chicxulub etkisinin bozulmasının ardından, Geç Kretase'den itibaren serin ve kuru koşullar dönemi devam etti. Paleosen-Eosen sınırında, küresel sıcaklıklar Paleosen-Eosen Termal Maksimumunun (PETM) başlamasıyla hızla yükseldi.  Orta Eosen'de sıcaklıklar tekrar düşmeye başladı ve Geç Eosen'de (yaklaşık 37 Ma) Antarktika'da buz tabakalarının oluşması için yeterince azaldı. Küresel iklim, Eosen-Oligosen sınırında buz evi koşullarına girdi ve günümüzdeki Geç Senozoyik buzul çağı başladı.

Paleojen, Chicxulub çarpmasının neden olduğu kısa ama yoğun "çarpma kışı" ile başladı ve bunu ani bir ısınma dönemi izledi. Sıcaklıklar sabitlendikten sonra, Geç Kretase'nin son iki çağını kapsayan Geç Kretase-Erken Paleojen Soğuk Aralığının istikrarlı soğuması ve kuruması devam etti  , sadece küresel sıcaklıkların arttığı Son Danian Olayı'nın (yaklaşık 62,2 Ma) kısa bir kesintisi oldu.  Paleosen sırasında kutuplarda buz tabakalarına dair hiçbir kanıt yoktur.

Nispeten serin koşullar, Tanesiyen Termal Olayı ve PETM'nin başlamasıyla sona erdi.  Bu, küresel ortalama yüzey sıcaklıklarının 31,6 °C'ye yükseldiği Fanerozoik çağının en sıcak zamanlarından biriydi.  2018'de yayınlanan bir çalışmaya göre, yaklaşık 56 ila 48 milyon yıl önce, kara ve orta enlemdeki yıllık hava sıcaklıkları ortalama 23–29 °C (± 4,7 °C) idi.  Karşılaştırma için, bu, bu alanlardaki mevcut yıllık ortalama sıcaklıklardan 10 ila 15 °C daha yüksekti.

Küresel sıcaklıklardaki bu hızlı artış ve yoğun sera koşulları, atmosferik karbondioksit (CO2) ve diğer sera gazlarının seviyelerinde ani bir artıştan kaynaklanmıştır.  Nemdeki eşlik eden artış, sıcak ve nemli koşullarda kimyasal aşınmayla oluşan tortulardaki kaolinitin artışına yansır.  Tropikal ve subtropikal ormanlar gelişti ve kutup bölgelerine doğru yayıldı. Bu ormanlarla ilişkili su buharı (bir sera gazı) da sera koşullarına katkıda bulunmuştur.

Küresel sıcaklıklardaki ilk artış, yaklaşık 56 ila 54 milyon yıl önce Kuzey Atlantik Magmatik Bölgesi'ndeki volkanik aktivite sırasında organik açıdan zengin tortulara magmatik eşiklerin girmesiyle ilgiliydi ve bu da atmosfere hızla büyük miktarda sera gazı saldı.  Bu ısınma, kıta yamaçlarındaki donmuş metan hidratlarının erimesine ve daha fazla sera gazının eklenmesine yol açtı. Ayrıca, daha yüksek sıcaklıklar, karbondioksidi okyanuslara geri salan bakteriyel ayrışma oranını hızlandırdığı için organik maddenin gömülme oranını da azalttı.

PETM ile ilişkili (nispeten) ani iklim değişiklikleri bazı fauna ve flora gruplarının yok olmasına ve diğerlerinin yükselişine neden oldu. Örneğin, Arktik Okyanusu'nun ısınmasıyla birlikte derin deniz foraminifer türlerinin yaklaşık %70'i yok olurken  karada primatlar da dahil olmak üzere birçok modern memeli ortaya çıktı.  Dalgalanan deniz seviyeleri, düşük seviyelerde Bering Boğazı'nda Kuzey Amerika ve Avrasya arasında bir kara köprüsü oluşması anlamına geliyordu ve bu da iki kıta arasında kara hayvanlarının hareketine izin veriyordu.

PETM'yi daha az şiddetli Eosen Termal Maksimum 2 (yaklaşık 53,69 Ma)  ve Eosen Termal Maksimum 3 (yaklaşık 53 Ma) izledi. Erken Eosen sıcak koşulları Azolla olayıyla sona erdi. Yaklaşık 48,5 Ma'daki bu iklim değişikliğinin, *Azolla* cinsinden su eğrelti otlarının çoğalmasıyla meydana geldiğine ve bunun sonucunda bitkilerin atmosferden büyük miktarda CO2 tutmasıyla sonuçlandığı düşünülmektedir. Bu zamandan yaklaşık 34 Ma'ya kadar, Orta-Geç Eosen Soğuması olarak bilinen yavaş bir soğuma eğilimi vardı. Sıcaklıklar düştükçe, soğuk su diyatomlarının varlığı, Arktik Okyanusu'nda kışın deniz buzunun oluşabildiğini  ve geç Eosen'de (yaklaşık 37 Ma) Antarktika'da buzullaşmaya dair kanıtlar olduğunu göstermektedir.

Avustralya ve Güney Amerika'nın Antarktika'dan uzaklaşarak Drake ve Tazmanya geçitlerini açmasıyla derin okyanus akıntılarındaki değişiklikler, küresel sıcaklıklardaki düşüşten sorumluydu. Güney Atlantik, Hint ve Güney Pasifik okyanuslarının sıcak suları, açılan Güney Okyanusu'na doğru güneye doğru uzandı ve soğuk kutup çevresi akıntısının bir parçası haline geldi. Yoğun kutup suları derin okyanuslara battı ve kuzeye doğru hareket ederek küresel okyanus sıcaklıklarını düşürdü. Bu soğuma 100.000 yıldan daha kısa bir sürede gerçekleşmiş olabilir ve deniz yaşamında yaygın bir yok oluşa neden olmuştur. Eosen-Oligosen sınırında, buzullardan okyanusa biriken tortular, batı Antarktika'da okyanusa uzanan bir buz tabakasının varlığını göstermektedir.

Kutup çevresi akıntısının gelişimi okyanuslarda değişikliklere yol açtı ve bu da atmosferdeki CO2'yi daha da azalttı. Soğuk suyun artan yükselişleri fitoplankton üretkenliğini teşvik etti ve daha soğuk sular organik maddenin bakteriyel çürüme oranını azalttı ve deniz tortularında metan hidratlarının büyümesini teşvik etti. Bu, küresel soğumanın atmosferdeki CO2'yi azalttığı ve CO2'deki bu azalmanın küresel sıcaklıkları daha da düşüren değişikliklere yol açtığı pozitif bir geri bildirim döngüsü yarattı. Daha soğuk okyanuslardan gelen buharlaşmanın azalması atmosferdeki nemi de azalttı ve kuraklığı artırdı. Erken Oligosen'de, Kuzey Amerika ve Avrasya'nın tropikal ve subtropikal ormanları kuru ormanlıklar ve yaygın otlaklarla değiştirildi.

Erken Oligosen Buzul Maksimum'u yaklaşık 200.000 yıl sürdü  ve küresel ortalama yüzey sıcaklığı Rupeliyen boyunca kademeli olarak azalmaya devam etti.  Orta Oligosen sırasında küresel deniz seviyelerinde meydana gelen düşüş, Antarktika buzul buz tabakasının büyük ölçüde büyüdüğünü gösteriyor.  Geç Oligosen'de küresel sıcaklıklar hafifçe ısınmaya başladı, ancak Paleojen'in önceki dönemlerine kıyasla önemli ölçüde düşük olmaya devam etti ve kutup buzları kaldı.

## Flora ve fauna

Daha sıcak iklimlerde çeşitlenen *Palaeotherium'un* restorasyonu
Kretase-Paleojen yok oluş olayından sonra tropikal taksonlar daha yüksek enlemlerdeki taksonlara göre daha hızlı çeşitlendi ve bu da önemli bir enlemsel çeşitlilik gradyanının gelişmesine neden oldu.

Memeliler bu dönemde hızlı bir çeşitlenmeye başladı. Kuş olmayan dinozorların sonunu getiren Kretase-Paleojen yok oluş olayından sonra, memeliler birkaç küçük ve genelleştirilmiş formdan şu anda gördüğümüz modern çeşitlerin çoğuna doğru evrimleşmeye başladı. Bu memelilerin bazıları karaya hakim olan büyük formlara evrimleşirken diğerleri deniz, uzmanlaşmış kara ve hava ortamlarında yaşama yeteneğine kavuştu. Okyanuslara uyum sağlayanlar modern balinalar ve deniz inekleri oldu; ağaçlara uyum sağlayanlar ise insanların da ait olduğu grup olan primatlar oldu.

Kretase'nin sonuna doğru iyice yerleşmiş olan mevcut dinozorlar olan kuşlar da, artık soyu tükenmiş pterozorların boş bıraktığı gökyüzünü ele geçirdikçe adaptif radyasyon yaşadılar. Penguenler, ratitler ve terör kuşları gibi bazı uçamayan kuşlar da hesperornithes ve diğer soyu tükenmiş dinozorların bıraktığı boşlukları doldurdular.

Miktofitler ilk olarak Geç Paleosen veya Erken Eosen'de ortaya çıktı ve Eosen ve Oligosen'in büyük bir kısmı boyunca, Oligosen'in sonundaki sıcak iklim aralığında açık okyanusa doğru yayılmadan önce kıta sahanlığı denizleriyle sınırlıydı.

Oligosen'deki belirgin soğuma, büyük bir çiçek değişimine neden oldu ve bu süre zarfında birçok mevcut modern bitki ortaya çıktı. *Artemisia* gibi otlar ve otlar, azalmaya başlayan tropikal bitkiler pahasına çoğalmaya başladı. Dağlık alanlarda iğne yapraklı ormanlar gelişti. Bu soğuma eğilimi, büyük dalgalanmalarla, Pleistosen döneminin sonuna kadar devam etti.  Bu çiçek değişimine dair kanıt, palinolojik kayıtlarda bulunmaktadır.

## Ayrıca bakınız

* Kretase-Paleojen sınırı  – Zaman dilimleri arasındaki jeolojik sınır

## Kaynakça

| Öncesinde gelen Proterozoyik Üst Zaman | Fanerozoyik Üst Zaman
 |
| --- | --- |
| Paleozoyik Zaman
 | Mezozoyik Zaman
 | Senozoyik Zaman
 |
| Kambriyen | Ordovisiyen | Silüriyen
 | Devoniyen | Karbonifer | Permiyen | Triyas | Jura | Kretase | Paleojen
 | Neojen
 | *Kv.* |