# Darbe

Saint-Cloud'da 18 Brumaire Darbesi sırasında General Napolyon Bonapart, François Bouchot'nun tablosu, 1840
**Darbe**, ordu veya diğer hükümet elitleri tarafından görevdeki lideri görevden almak için yapılan yasa dışı ve açık bir girişimdir. Kendi kendine darbe, yasal yollarla iktidara gelen bir liderin yasa dışı yollarla iktidarda kalmaya çalışmasıdır. **Askerî darbe**, görevden almanın askerîye tarafından gerçekleştirilmesidir.

Bir tahmine göre 1950'den 2010'a kadar 457 darbe girişimi olmuş ve bunların yarısı başarılı olmuştur. Darbe girişimlerinin çoğu 1960'ların ortalarında meydana gelmiştir, ancak 1970'lerin ortalarında ve 1990'ların başlarında da çok sayıda darbe girişimi olmuştur. Soğuk Savaş sonrası dönemde meydana gelen darbelerin demokratik sistemlerle sonuçlanma olasılığı Soğuk Savaş darbelerine kıyasla daha yüksek olsa da darbeler hala çoğunlukla otoriterliği devam ettirmektedir.

Birçok faktör bir darbenin ortaya çıkmasına neden olabileceği gibi bir darbenin başarısını ya da başarısızlığını da belirleyebilir. Bir darbe başladıktan sonra darbenin başarısı, darbecilerin elitleri ve halkı darbe girişimlerinin başarılı olacağına inandırma becerilerine bağlıdır. Başarılı darbelerin sayısı zaman içinde azalmıştır. Otoriter sistemlerde başarısız darbelerin otoriter yöneticinin iktidarını güçlendirmesi muhtemeldir. Kümülatif darbe sayısı gelecekteki darbelerin güçlü bir öngörücüsüdür ve bu olgu "darbe tuzağı" olarak adlandırılır.

"Darbe önleme" olarak adlandırılan yöntemde rejimler, herhangi bir küçük grubun iktidarı ele geçirmesini zorlaştıracak yapılar oluşturur. Bu darbe önleme stratejileri arasında aile, etnik ve dini grupların stratejik olarak orduya yerleştirilmesi ve askeri ve güvenlik kurumlarının parçalanması sayılabilir. Ancak darbe önleme askeri etkinliği azaltır. Otoriter hükûmetlerin beceriksiz ordulara sahip olma eğiliminde olmalarının bir nedeni, otoriter rejimlerin ordularının bir darbe yapacağından veya bir iç ayaklanmanın kesintisiz devam etmesine izin vereceğinden korkmalarıdır - sonuç olarak, otoriter yöneticilerin ordudaki kilit pozisyonlara beceriksiz sadık kişileri yerleştirme teşvikleri vardır.

## İlgili terimler

### Kendi kendine darbe

**Oto darbe** (İspanyolca: *autogolpe*) ya da **tepeden inme darbe** olarak da adlandırılan **kendi kendine darbe**, yasal yollarla iktidara gelen bir ulusun liderinin yasa dışı yollarla iktidarda kalmaya çalıştığı bir darbe biçimidir. Lider, ulusal yasama organını feshedebilir veya güçsüz kılabilir ve normal şartlar altında verilmeyen olağanüstü yetkileri hukuka aykırı bir şekilde üstlenebilir. Diğer önlemler arasında ülkenin anayasasını iptal etmek, sivil mahkemeleri askıya almak ve hükûmet başkanının diktatörlük yetkilerini üstlenmesi sayılabilir.

1946 ve 2022 yılları arasında, 110'u otokrasilerde ve 38'i demokrasilerde olmak üzere, tahmini 148 kendi kendine darbe girişimi gerçekleşmiştir.

### Yumuşak darbe

Bazen **sessiz darbe** veya **kansız darbe** olarak da adlandırılan **yumuşak darbe**, bir hükûmetin yasa dışı bir şekilde devrilmesidir, ancak normal bir darbenin aksine güç veya şiddet kullanılmadan gerçekleştirilir.

### Saray darbesi

**Saray darbesi** veya **saray devrimi**, yönetici grup içindeki bir hizbin, yönetici grup içindeki başka bir hizbi yerinden ettiği bir darbedir. Halk protestolarının yanı sıra saray darbeleri de diktatörler için büyük bir tehdittir. M.Ö. 12. yüzyıldaki Harem komplosu en eski komplolardan biriydi. Saray darbeleri İmparatorluk Çin'inde yaygındı. Avusturya'daki Habsburg Hanedanı, Katar'daki Sani Hanedanı ve 19. yüzyıl ile 20. yüzyılın başlarında Haiti'de de meydana gelmiştir. 1725-1801 yılları arasındaki Rus çarlarının çoğu saray darbeleriyle devrilmiş ya da iktidarı gasbetmiştir.

### *Putsch*

*Putsch* terimi, başarısız bir azınlık gerici darbesinin siyasi-askerî eylemlerini ifade eder. Bu terim ilk olarak 6 Eylül 1839'da İsviçre'de gerçekleşen *Züriputsch* için kullanılmıştır. Ayrıca Weimar Almanyası'nda 1920 Kapp Darbesi, Küstrin Darbesi ve Adolf Hitler'in 1923 Birahane Darbesi gibi darbe girişimleri için de kullanılmıştır.

1934'teki Uzun Bıçaklar Gecesi sırasında, Hitler ve diğer Nazi Partisi üyelerinin dezenformasyon taktiğinin temelinde sözde bir *putsch* yatıyordu. Bir tasfiye başlattıktan sonra, yakın bir darbe fikri, öldürmenin haklı olduğunu (bir ayaklanmayı bastırmak için bir araç olarak) yanlış bir şekilde iddia etmelerini sağladı. Almanlar, cinayetlerin gerici bir darbeyi önlemek için gerekli olduğu yönündeki kanıtlanmamış imaya rağmen, olayı tanımlamak için hala Nazi rejimi tarafından verilen *Röhm-Putsch* terimini kullanmaktadır. Bu nedenle Alman yazarlar sıklıkla tırnak işareti kullanmakta ya da vurgu yapmak için *sogenannter Röhm-Putsch* ('sözde Röhm Darbesi') hakkında yazmaktadır.

1961 Cezayir Darbesi ve 1991 Ağustos Darbesi için de bu terim kullanılır.

### *Pronunciamiento*

*Pronunciamiento* ("duyuru"), bir tür hükûmet darbesi için kullanılan İspanyolca kökenli bir terimdir. *Pronunciamiento*, *golpe de estado*'dan etkilenen yeni hükûmetin kurulmasını meşrulaştıran, hüküm süren hükûmeti görevden almanın resmi açıklamasıdır. "Kışla isyanı" ya da *cuartelazo da* askeri isyan için kullanılan bir terimdir ve İspanyolca *cuartel* ('karargah' ya da 'kışla') teriminden gelmektedir. Belirli askeri garnizonlar, hükûmete karşı daha büyük bir askeri isyanın ateşleyici faktörüdür.

Bir yazar darbe ile *pronunciamiento* arasında bir ayrım yapmaktadır. Darbede ordu, paramiliter güçler ya da muhalif siyasi gruplar mevcut hükûmeti görevden alıp iktidarı ele geçirirken, *pronunciamiento*'da ordu mevcut hükûmeti görevden alıp görünürde sivil bir hükûmet kurar.

### Diğer

İktidarın fiilen veya teşebbüs yoluyla tek taraflı olarak ele geçirildiği diğer türler bazen "sıfatlı darbeler" olarak adlandırılır. Uygun terim öznel olabilir ve normatif, analitik ve siyasi çıkarımlar taşır.

* Sivil toplum darbesi
* Anayasal darbe
* Karşı darbe, bir önceki darbenin sonucunu yürürlükten kaldırmak için yapılan darbe
* Demokratik darbe
* Seçim darbesi
* Yargı darbesi
* Pazar darbesi
* Askerî darbe
* Parlamenter darbe
* Başkanlık darbesi
* Kraliyet darbesi, bir hükümdarın demokratik olarak seçilmiş liderleri görevden alması ve tüm gücü ele geçirmesi; örneğin 6 Ocak Diktatörlüğü
* Ağır çekim darbe
* Yavaş hareket eden darbe
* Yavaş ilerleyen darbe

### Devrim, isyan

Bir devrim veya isyan, bir yöneticinin veya hükûmetin anayasaya aykırı yollarla değiştirilebilmesi açısından bir darbe ile aynı sonuca sahip olabilir. Ancak, darbe genellikle küçük bir grup tarafından yapılır ve önceden planlanırken, devrim veya isyan genellikle daha spontane bir şekilde ve koordine olmayan daha büyük insan grupları tarafından başlatılır. Bu ayrım her zaman net değildir. Bazen bir darbe, darbeyi yapanlar tarafından bir tür demokratik meşruiyet kazandırmaya çalışmak için devrim olarak da adlandırılır.

## Yaygınlık ve tarihçe

Clayton Thyne ve Jonathan Powell'ın darbe veri setine göre 1950'den 2010'a kadar 457 darbe girişimi olmuş, bunların 227'si (%49,7) başarılı, 230'u (%50,3) başarısızlıkla sonuçlanmıştır. Darbelerin "en yaygın olarak Afrika ve Amerika kıtalarında (sırasıyla %36,5 ve %31,9) görüldüğünü tespit etmişlerdir. Asya ve Orta Doğu, toplam küresel darbelerin sırasıyla %13,1 ve %15,8'ine sahne olmuştur. Avrupa açık ara farkla en az darbe girişiminin yaşandığı yer olmuştur: 2.6%." Darbe girişimlerinin çoğu 1960'ların ortalarında meydana gelmiştir, ancak 1970'lerin ortalarında ve 1990'ların başlarında da çok sayıda darbe girişimi olmuştur. 1950'den 2010'a kadar darbelerin çoğu Orta Doğu ve Latin Amerika'da başarısız olmuştur. Afrika ve Asya'da başarı şansı biraz daha yüksekti. Başarılı darbe sayıları zaman içinde azalmıştır.

## Sonuçlar

Başarılı darbeler, iktidarın barışçıl geçişini engelleyen bir rejim değişikliği yöntemidir. 2016 yılında yapılan bir çalışma, diktatörlüklerde darbelerin dört olası sonucunu kategorize etmektedir:

* Başarısız darbe
* Bir liderin, iktidardaki grubun kimliğini veya yönetim kurallarını değiştirmeden yasa dışı bir şekilde iktidardan uzaklaştırılması gibi rejim değişikliği olmaması
* İktidarın başka bir diktatörlükle değiştirilmesi
* Diktatörlüğün devrilmesi ve ardından demokratikleşme ("demokratik darbeler" olarak da adlandırılır)

Çalışma, hem Soğuk Savaş sırasında hem de sonrasında diktatörlüklerdeki tüm darbelerin yaklaşık yarısının yeni otokratik rejimler kurduğunu ortaya koymuştur. Darbelerle kurulan yeni diktatörlükler, darbeyi takip eden yılda, darbeden önceki yıla kıyasla daha yüksek düzeyde baskı uygulamaktadır. Soğuk Savaş dönemindeki diktatörlüklerde gerçekleşen darbelerin üçte biri ve daha sonrakilerin %10'u rejim liderliğini değiştirmiştir. Diktatörlüklerdeki Soğuk Savaş darbelerinin %12'sinin ve Soğuk Savaş sonrası darbelerin %40'ının ardından demokrasiler kurulmuştur.

Soğuk Savaş sonrası dönemde meydana gelen darbelerin demokratik sistemlerle sonuçlanma olasılığı Soğuk Savaş darbelerine kıyasla daha yüksek olsa da darbeler hala çoğunlukla otoriterliği devam ettirmektedir. İç savaşlar sırasında meydana gelen darbeler savaşın süresini kısaltmaktadır.

## Öngörücüler

2003 yılında yapılan bir akademik literatür taraması, aşağıdaki faktörlerin darbelerle ilişkili olduğunu ortaya koymuştur:

* subayların kişisel şikayetleri
* askeri örgütsel şikayetler
* askeri popülerlik
* askeri tutumsal bağlılık
* ekonomik gerileme
* iç siyasi kriz
* diğer bölgesel darbelerin bulaşıcılığı
* dış tehdit
* savaşa katılım
* yabancı bir askerî güçle gizli anlaşma
* ordunun ulusal güvenlik doktrini
* subayların siyasi kültürü
* kapsayıcı olmayan kurumlar
* sömürge mirası
* ekonomik kalkınma
* çeşitlendirilmemiş ihracat
* subayların sınıf kompozisyonu
* askeri boyut
* sivil toplumun gücü
* rejimin meşruiyeti ve geçmiş darbeler.

2016'da yapılan bir çalışmada yer alan literatür taramasında etnik hizipçilik, destekleyici yabancı hükûmetler, liderlerin deneyimsizliği, yavaş büyüme, emtia fiyat şokları ve yoksulluktan bahsedilmektedir.

Darbelerin askerî güçlerin yoğun etkisi altındaki ortamlarda ortaya çıktığı görülmüştür. Yukarıdaki faktörlerin birçoğu askeri kültür ve güç dinamikleri ile bağlantılıdır. Bu faktörler birden fazla kategoriye ayrılabilir; bu kategorilerden ikisi askeri çıkarlara yönelik tehdit ve askeri çıkarlara destektir. Eğer çıkarlar her iki yönde de ilerlerse, ordu kendisini ya bu güçten faydalanırken ya da bu gücü geri kazanmaya çalışırken bulacaktır.

Askeri harcamalar çoğu zaman bir darbenin gerçekleşme olasılığının bir göstergesidir. Nordvik, birçok farklı ülkede gerçekleşen darbelerin yaklaşık %75'inin askeri harcamalar ve petrol gelirlerinden kaynaklandığını tespit etmiştir.

### Darbe tuzağı

Kümülatif darbe sayısı gelecekteki darbelerin güçlü bir öngörücüsüdür. Bu olgu **darbe tuzağı** olarak adlandırılmaktadır. 2014 yılında 18 Latin Amerika ülkesinde yapılan bir araştırma, açık siyasi rekabetin tesis edilmesinin ülkeleri "darbe tuzağından" çıkarmaya yardımcı olduğunu ve siyasi istikrarsızlık döngülerini azalttığını ortaya koymuştur.

### Rejim türü ve kutuplaşma

Hibrit rejimler, çok otoriter devletlere veya demokratik devletlere kıyasla darbelere karşı daha savunmasızdır. 2021 yılında yapılan bir çalışma, demokratik rejimlerin darbelere maruz kalma olasılığının önemli ölçüde daha yüksek olmadığını ortaya koymuştur. 2015 yılında yapılan bir çalışma, terörizmin darbelerle güçlü bir şekilde ilişkili olduğunu ortaya koymuştur. 2016 yılında yapılan bir çalışma darbelerin etnik bir bileşeni olduğunu ortaya koymuştur: "Liderler etnik ordular kurmaya ya da seleflerinin kurduklarını dağıtmaya çalıştıklarında, askerlerin şiddetli direnişine neden oluyorlar." 2016 yılında yapılan bir başka çalışma, protestoların darbe riskini artırdığını göstermektedir; bunun nedeni muhtemelen darbeciler arasındaki koordinasyon engellerini hafifletmeleri ve uluslararası aktörlerin darbe liderlerini cezalandırma ihtimalini azaltmalarıdır. 2016 tarihli üçüncü bir çalışma, otokrasilerde seçimlerin ardından, sonuçlar görevdeki otokrat için seçim zayıflığını ortaya çıkardığında darbelerin daha olası hale geldiğini bulmuştur. 2016 tarihli dördüncü bir çalışma, sosyal sınıflar arasındaki eşitsizliğin darbe olasılığını artırdığını ortaya koymaktadır. 2016 tarihli beşinci bir çalışma darbelerin bulaşıcı olduğuna dair bir kanıt bulamamıştır; bir bölgede gerçekleşen bir darbe, o bölgedeki diğer darbelerin de gerçekleşme ihtimalini artırmamaktadır. Bir çalışma darbelerin küçük nüfuslu devletlerde gerçekleşme olasılığının daha yüksek olduğunu, çünkü darbeciler için daha küçük koordinasyon sorunları olduğunu ortaya koymuştur.

2019 yılında yapılan bir araştırma, bir ülkede siyaset kutuplaşmışsa ve seçim rekabeti düşükse sivil kaynaklı darbelerin daha olası hale geldiğini ortaya koymuştur.

2023 yılında yapılan bir araştırma, sivil elitlerin askeri darbeleri kışkırtmakla daha fazla ilişkilendirilirken, sosyal ağlara gömülü sivillerin askeri darbeleri pekiştirmekle daha fazla ilişkilendirildiğini ortaya koymuştur.

Otokrasilerde, darbelerin sıklığı yürürlükteki veraset kurallarından etkileniyor gibi görünmektedir; sabit bir veraset kuralına sahip monarşiler, daha az kurumsallaşmış otokrasilere kıyasla istikrarsızlıktan çok daha az etkilenmektedir.

2014 yılında 18 Latin Amerika ülkesinde 20. yüzyılda yapılan bir çalışma, başkanlığın yasama yetkilerinin darbe sıklığını etkilemediğini ortaya koymuştur.

### Bölgesel ihtilaflar, iç çatışmalar ve silahlı çatışmalar

2017 yılında yapılan bir araştırma, devletleri tartışmalı topraklar üzerinde uluslararası rekabete dahil olan otokrat liderlerin darbeyle devrilmelerinin daha olası olduğunu ortaya koymuştur. Çalışmanın yazarları bunun nedenine ilişkin şu mantığı öne sürüyorlar:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| “
 | Mekânsal rekabete yatırım yapan otokratik iktidarlar, yabancı bir düşmanla rekabet edebilmek için orduyu güçlendirmeye ihtiyaç duyarlar. Güçlü bir ordu geliştirme zorunluluğu diktatörleri paradoksal bir duruma sokar: rakip bir devletle rekabet edebilmek için, kendi iktidarlarını tehdit etme olasılığı en yüksek olan kurumu, yani orduyu güçlendirmeleri gerekir.
 | ”
 |

Ancak 2016 yılında yapılan iki araştırma, askerileştirilmiş çatışma ve mücadelelere dahil olan liderlerin darbeyle karşılaşma ihtimalinin daha düşük olduğunu ortaya koymuştur.

2019 yılında yapılan bir araştırma, yakın zamanda iç savaş barış anlaşmaları imzalamış olan devletlerde, özellikle de bu anlaşmalar ordunun çıkarlarını tehlikeye atan hükümler içeriyorsa darbe yaşanma olasılığının çok daha yüksek olduğunu ortaya koymuştur.

### Halk muhalefeti ve bölgesel isyanlar

Araştırmalar, devlet aygıtı içindeki elitlerin darbeleri koordine etmesine yardımcı olduğu için protestoların darbeleri teşvik ettiğini göstermektedir.

2019 yılında yapılan bir araştırma, bölgesel isyanların ordu tarafından gerçekleştirilen darbeleri daha olası hale getirdiğini ortaya koymuştur.

### Ordunun etkisi

2018 yılında yapılan bir araştırma, orduların barışı koruma misyonlarından önemli gelirler elde ettiği ülkelerde darbe girişimlerinin daha az olası olduğunu ortaya koymuştur. Çalışma, BM'nin artık orduyu barışı koruma misyonlarına dahil etmeyeceğinden korktukları için orduların darbe düzenlemekten caydırıldığını ileri sürdü.

2018 yılında yapılan ayrı bir çalışma, askeri akademilerin varlığının darbelerle bağlantılı olduğunu ortaya koymuştur. Yazarlar, askeri akademilerin subayların darbe planlamasını kolaylaştırdığını, çünkü okulların subaylar arasında ağlar kurduğunu savunuyor.

### Ekonomi, gelişme ve kaynak faktörleri

2018 yılında yapılan bir araştırmaya göre "petrol fiyatlarındaki şoklar kara petrolü yoğun ülkelerde darbeleri teşvik ederken, açık deniz petrolü yoğun ülkelerde darbeleri önlüyor". Çalışma, karada petrol zenginliğine sahip devletlerin petrolü korumak için ordularını geliştirme eğiliminde olduklarını, ancak açık deniz petrol zenginliği için bunu yapmadıklarını savunuyor.

2020 yılında yapılan bir çalışma, seçimlerin ekonominin durumuna bağlı olarak darbe girişimleri üzerinde iki yönlü bir etkisi olduğunu ortaya koymuştur. Ekonomik genişleme dönemlerinde seçimler darbe girişimi olasılığını azaltırken, ekonomik krizler sırasında yapılan seçimler darbe girişimi olasılığını artırmıştır.

2021 yılında yapılan bir araştırma, petrol zengini ülkelerde darbe girişimi riskinin belirgin olduğunu ancak bu darbelerin başarılı olma ihtimalinin düşük olduğunu ortaya koymuştur.

2014 yılında 18 Latin Amerika ülkesinde 20. yüzyılda yapılan bir çalışma, darbe sıklığının kalkınma düzeyleri, ekonomik eşitsizlik veya ekonomik büyüme oranına göre değişmediğini ortaya koymuştur.

### Darbe önleme

"Darbe önleme" olarak adlandırılan bu yöntemde rejimler, herhangi bir küçük grubun iktidarı ele geçirmesini zorlaştıracak yapılar oluştururlar. Bu darbe önleme stratejileri arasında aile, etnik ve dini grupların stratejik olarak orduya yerleştirilmesi; düzenli orduya paralel bir silahlı gücün oluşturulması ve birbirini sürekli denetleyen, yetki alanları örtüşen çok sayıda iç güvenlik teşkilatının geliştirilmesi yer alabilir. Ayrıca ordu mensuplarının maaşlarına sık sık zam yapılması, terfi ettirilmeleri ve farklı bürokratların kasıtlı olarak kullanılması da söz konusu olabilir. Araştırmalar bazı darbe önleme stratejilerinin darbe riskini azalttığını göstermektedir. Ancak darbe önleme, ordunun etkinliğini azaltır ve iktidarın elde edebileceği rantları sınırlar. Otoriter hükûmetlerin beceriksiz ordulara sahip olma eğiliminde olmalarının bir nedeni, otoriter rejimlerin ordularının bir darbe yapacağından veya bir iç ayaklanmanın kesintisiz devam etmesine izin vereceğinden korkmalarıdır - sonuç olarak, otoriter yöneticilerin ordudaki kilit pozisyonlara beceriksiz sadık kişileri yerleştirme teşvikleri vardır.

2016 yılında yapılan bir araştırma, veraset kurallarının uygulanmasının darbe girişimlerini azalttığını göstermektedir. Veraset kurallarının, komplo kurmaktan ziyade sabrederek kazanacakları daha fazla şey olan elitleri yatıştırarak darbeciler arasındaki koordinasyon çabalarını engellediğine inanılmaktadır.

Siyaset bilimciler Curtis Bell ve Jonathan Powell'a göre, komşu ülkelerdeki darbe girişimleri, bir bölgede daha fazla darbe önleme ve darbeyle bağlantılı baskıya yol açıyor. 2017 yılında yapılan bir çalışma, ülkelerin darbe önleme stratejilerinin benzer geçmişe sahip diğer ülkelerden büyük ölçüde etkilendiğini ortaya koyuyor. Eski Fransız sömürgelerinde darbeden korunma daha olasıdır.

*Journal of Peace Research*'te 2018 yılında yapılan bir çalışma, darbe girişimlerinden sağ kurtulan ve bilinen ve potansiyel rakiplerini tasfiye ederek karşılık veren liderlerin daha uzun süre lider olarak kalma olasılığının yüksek olduğunu ortaya koymuştur. *Çatışma Yönetimi ve Barış Bilimi*'nde 2019 yılında yapılan bir çalışma, kişiselci diktatörlüklerin diğer otoriter rejimlere kıyasla darbeye karşı önlem alma olasılığının daha yüksek olduğunu ortaya koymuştur; yazarlar bunun nedeninin "kişiselcilerin zayıf kurumlar ve dar destek tabanları, birleştirici ideolojilerin eksikliği ve hükümdarla gayri resmi bağlantılar" ile karakterize edilmesi olduğunu savunmaktadır.

## Etki

### Demokrasi

Araştırmalar, katı otoriter rejimlerde demokratikleşmeyi teşvik eden darbelerin zamanla demokrasiyle sonuçlanma olasılığının azaldığını ve Soğuk Savaş'ın sona ermesinden bu yana olumlu etkinin güçlendiğini göstermektedir.

2014 yılında yapılan bir çalışma "darbelerin, özellikle de başka türlü demokratikleşme ihtimali en düşük olan devletlerde demokratikleşmeyi teşvik ettiğini" ortaya koymuştur. Yazarlar darbe girişimlerinin bu sonucu doğurabileceğini, çünkü başarılı darbelerin liderlerinin siyasi meşruiyet ve ekonomik büyüme sağlamak için hızla demokratikleşmeye yönelik teşvikleri olduğunu, başarısız darbe girişimlerinden sonra iktidarda kalan liderlerin ise bunu iktidarda kalmak için anlamlı reformlar yapmaları gerektiğinin bir işareti olarak gördüklerini ileri sürmektedir. 2014 yılında yapılan bir araştırma Soğuk Savaş sonrası darbelerin %40'ının başarılı olduğunu ortaya koymuştur. Yazarlar bunun uluslararası baskının yarattığı teşviklerden kaynaklanabileceğini savunmaktadır. 2016 yılında yapılan bir çalışma, Soğuk Savaş darbelerinin %12'sinde, Soğuk Savaş sonrası darbelerin ise %40'ında demokrasinin tesis edildiğini ortaya koymuştur. 2020 yılında yapılan bir çalışma ise darbelerin devlet baskısında azalmaya değil, artışa yol açma eğiliminde olduğunu ortaya koymuştur.

2020 yılında yapılan bir araştırmaya göre, "darbelere verilen dış tepkiler, darbe liderlerinin otoriterliğe mi yoksa demokratik yönetime mi yöneleceği konusunda önemli rol oynamaktadır. Dış demokratik aktörler tarafından desteklendiklerinde, darbe liderleri dış desteği korumak ve iç meşruiyeti pekiştirmek için seçimleri zorlamaya teşvik edilmektedir. Kınandıklarında ise, darbe liderleri hayatta kalmalarını sağlamak için otoriterliğe yönelme eğilimindedir."

Hukukçu Ilya Somin'e göre demokratik bir hükûmeti zorla devirmek için yapılan bir darbe bazen haklı görülebilir. Somin, Türkiye'de 2016 yılında gerçekleşen darbe girişimini yorumlarken şöyle diyordu

> Demokratik bir rejimin zorla ortadan kaldırılmasına karşı güçlü bir karine olmalıdır. Ancak söz konusu hükümet insan haklarına yönelik ciddi bir tehdit oluşturuyorsa veya gelecekteki siyasi rekabeti engelleyerek demokrasinin kendisini yok etme ihtimali varsa bu karine aşılabilir.
>
>

### Baskı ve karşı darbeler

*Seizing Power: The Strategic Logic of Military Coups* (2014) kitabının yazarı Naunihal Singh'e göre, bir darbenin engellenmesinin ardından mevcut hükûmetin orduyu şiddet kullanarak tasfiye etmesi "oldukça nadir" bir durumdur. Darbeye karışmamış subaylar da dahil olmak üzere ordu unsurlarının kitlesel olarak öldürülmeye başlanması, sıranın kendilerine geleceğinden korkan askerlerin "karşı darbesini" tetikleyebilir. İlk girişimden daha başarılı olabilecek böylesi umutsuz bir karşı darbeyi önlemek için hükûmetler genellikle önde gelen subayları görevden alma ve yerlerine kendilerine sadık kişileri getirme yoluna giderler.

Bazı araştırmalar, artan baskı ve şiddetin tipik olarak hem başarılı hem de başarısız darbe girişimlerini takip ettiğini öne sürmektedir. Ancak, siyaset bilimci Jay Ulfelder tarafından yapılan bazı geçici analizler, Soğuk Savaş sonrası dönemde başarısız darbelerin ardından insan hakları uygulamalarında net bir bozulma modeli bulamamıştır.

Önemli karşı darbeler arasında 1909 Osmanlı karşı darbesi, 1960 Laos karşı darbesi, 1965-66 Endonezya katliamları, 1966 Nijerya karşı darbesi, 1967 Yunan karşı darbesi, 1971 Sudan karşı darbesi ve Güney Kore'deki On İki Aralık Darbesi sayılabilir.

2017 yılında yapılan bir araştırma, Mali'deki 2012 darbesinden sonra darbeci rejim tarafından devlet yayıncılığının kullanılmasının rejime yönelik açık onayı artırmadığını ortaya koymuştur.

2019 yılında yapılan bir araştırmaya göre, darbe girişimleri fiziksel bütünlük haklarında azalmaya yol açmaktadır.

### Uluslararası tepki

Uluslararası toplum, yardımları azaltarak ve yaptırımlar uygulayarak darbelere karşı olumsuz tepki verme eğilimindedir. 2015 yılında yapılan bir araştırmaya göre "demokrasilere karşı yapılan darbeler, Soğuk Savaş sonrasında yapılan darbeler ve uluslararası topluma yoğun bir şekilde entegre olmuş devletlerde yapılan darbelerin küresel tepkiye yol açma olasılığı daha yüksektir." 2015 yılında yapılan bir başka çalışma ise darbelerin demokratik yaptırımların uygulanmasında en güçlü belirleyici olduğunu göstermektedir. 2015 yılında yapılan üçüncü bir çalışma, Batılı devletlerin olası demokrasi ve insan hakları ihlallerine karşı en güçlü tepkiyi darbelere gösterdiğini ortaya koymaktadır. 2016 yılında yapılan bir çalışma, Soğuk Savaş sonrası dönemde uluslararası bağışçı topluluğunun darbeleri dış yardımı azaltarak cezalandırdığını göstermektedir. ABD, jeopolitik çıkarlarının muhtemel bir sonucu olarak, hem Soğuk Savaş hem de Soğuk Savaş sonrası dönemde darbelere karşı yardım yaptırımları uygulama konusunda tutarsız davranmıştır.

Afrika Birliği ve Amerikan Devletleri Örgütü gibi örgütler darbe karşıtı çerçeveler benimsemiştir. Bu örgütler yaptırım tehdidi yoluyla darbeleri aktif bir şekilde engellemeye çalışmaktadır. 2016 yılında yapılan bir araştırma, Afrika Birliği'nin Afrika'daki darbelerin azaltılmasında anlamlı bir rol oynadığını ortaya koymuştur.

2017 yılında yapılan bir çalışma, özellikle güçlü aktörlerden gelen olumsuz uluslararası tepkilerin, darbelerle kurulan rejimlerin süresini kısaltmada önemli bir etkiye sahip olduğunu ortaya koymuştur.

2020 yılında yapılan bir araştırmaya göre, darbeler borçlanma maliyetini ve ülkenin temerrüde düşme olasılığını artırmaktadır.

## Darbelerle iktidara gelen mevcut liderler

### Asya

| Pozisyon
 | Darbe sonrası lider
 | Görevden alınan lider
 | Ülke
 | Olay
 | Tarih
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Cumhurbaşkanı
 | İmamali Rahman
 | Rahman Nabiyev
 |  Tacikistan
 | Tacikistan İç Savaşı
 | 19 Kasım 1992 |
| Halk Partisi Genel Başkanı
 | Hun Sen
 | Norodom Ranariddh
 |  Kamboçya
 | 1997 Kamboçya askerî darbesi
 | Ağustos 1997 |
| Yüksek Siyasi Konsey Başkanı
 | Mehdi el-Meşad
 | Abdurabbu Mansur el-Hadi
 |  Yemen
 | Yemen'de Husi Darbesi
 | 6 Şubat 2015 |
| Cumhurbaşkanı
 | Min Aung Hlaing
 | Win Myint ve Ang San Su Çi
 |  Myanmar
 | 2021 Myanmar darbesi
 | 2 Şubat 2021 |

### Afrika

| Pozisyon
 | Darbe sonrası lider
 | Görevden alınan lider
 | Ülke
 | Olay
 | Tarih
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Cumhurbaşkanı
 | Teodoro Obiang Nguema Mbasogo  | Francisco Macías Nguema
 |  Ekvator Ginesi | 1979 Ekvator Ginesi askerî darbesi
 | 3 Ağustos 1979 |
| Cumhurbaşkanı
 | Yoweri Museveni
 | Tito Okello
 |  Uganda
 | Uganda İç Savaşı
 | 29 Ocak 1986 |
| Cumhurbaşkanı
 | Denis Sassou Nguesso
 | Pascal Lissouba
 |  Kongo
 | Kongo Cumhuriyeti İç Savaşı
 | 25 Ekim 1997 |
| Cumhurbaşkanı
 | Abdülfettah es-Sisi
 | Muhammed Mursi
 |  Mısır
 | 2013 Mısır askerî darbesi
 | 3 Temmuz 2013 |
| Devlet Başkanı
 | Emmerson Mnangagwa
 | Robert Mugabe
 |  Zimbabve
 | 2017 Zimbabve askerî darbesi
 | 24 Kasım 2017 |
| Geçici Egemenlik Konseyi Başkanı
 | Abdülfettah el-Burhan
 | Ömer el-Beşir
 |  Sudan
 | 2019 Sudan askerî darbesi
 | 21 Ağustos 2019 |
| Mali Halkının Kurtuluşu için Ulusal Komite Başkanı
 | Assimi Goïta
 | Bah Ndaw
 |  Mali
 | 2021 Mali askerî darbesi
 | 25 Mayıs 2021 |
| Cumhurbaşkanı
 | Kays Said
 | Hişam el-Meşişi
 |  Tunus
 | 2021 Tunus siyasi krizi
 | 25 Temmuz 2021 |
| Cumhurbaşkanı
 | Mamady Doumbouya
 | Alpha Condé
 |  Gine
 | 2021 Gine askerî darbesi
 | 5 Eylül 2021 |
| Koruma ve Restorasyon için Yurtsever Hareket Başkanı
 | Ibrahim Traoré
 | Paul-Henri Sandaogo Damiba |  Burkina Faso
 | Eylül 2022 Burkina Faso Darbesi
 | 30 Eylül 2022 |
| Vatanı Koruma Ulusal Konseyi Başkanı
 | Abdourahamane Tchiani
 | Muhammed Bazum
 |  Nijer
 | 2023 Nijer darbesi
 | 26 Temmuz 2023 |
| Devlet Başkanı
 | Brice Clotaire Oligui Nguema
 | Ali Bongo Ondimba
 |  Gabon
 | 2023 Gabon askerî darbesi
 | 30 Ağustos 2023 |
| Madagaskar Cumhuriyeti'nin Yeniden Kuruluşu için Cumhurbaşkanlığı Konseyi Başkanı
 | Michael Randrianirina
 | Andry Rajoelina
 |  Madagaskar | 2025 Madagaskar askerî darbesi
 | 14 Ekim 2025 |
| Ulusal Güvenlik ve Kamu Düzeninin Yeniden Sağlanması Yüksek Askerî Komutanlık Başkanı ve Geçiş Dönemi Cumhurbaşkanı
 | Horta Inta-A Na Man
 | Umaro Sissoco Embaló
 |  Gine-Bissau | 2025 Gine-Bissau askerî darbesi
 | 27 Kasım 2025 |

## Ayrıca bakınız

* Suikast
* Kleptokrasi
* Askerî diktatörlük
* Siyasi yolsuzluk
* Sabotaj
* Kendi kendine darbe
* Devlet çöküşü
* Türkiye'de askerî müdahaleler

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar

## Dış bağlantılar

Vikisöz'de Darbe ile ilgili sözleri bulabilirsiniz.

* Wikimedia Commons'ta Darbe ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur