# Zyklon B

Zyklon etiketleri; birinci ve üçüncü paneller üretici bilgilerini ve marka adını içerir, orta panelde "Zehirli Gaz! Siyanür preparatı sadece eğitimli personel tarafından açılmalı ve kullanılmalıdır" yazar
**Zyklon B** (Almanca telaffuz: [tsyˈkloːn ˈbeː]) 1920'lerin başında Almanya'da icat edilen siyanür bazlı bir pestisitin ticari adıydı. Hidrojen siyanür (prussik asit), bir uyarıcı göz tahriş edici ve toprak gibi çeşitli adsorbentlerden birini içerir. Ürün, Nazi Almanyası tarafından Holokost sırasında Auschwitz-Birkenau, Majdanek ve diğer imha kamplarında kurulan gaz odalarında yaklaşık 1,1 milyon insanı öldürmek için kullanılmasıyla kötü bir şöhrete sahiptir.

Hücresel solunuma müdahale eden zehirli bir gaz olan hidrojen siyanür, ilk olarak 1880'lerde Kaliforniya'da bir pestisit olarak kullanıldı. Almanya'daki Degesch'te yapılan araştırmalar, suya ve ısıya maruz kaldığında hidrojen siyanür salan bir pestisit olan **Zyklon**un (daha sonra **Zyklon A** olarak bilinir) geliştirilmesine yol açtı. Almanya'nın I. Dünya Savaşı sırasında benzer bir ürünü kimyasal silah olarak kullanmasının ardından yasaklandı. Degussa, 1922'de Degesch'i satın aldı. Walter Heerdt ve Bruno Tesch'in de dahil olduğu kimyager ekibi, hidrojen siyanürü kapalı teneke kutularda bir uyarıcı göz tahriş edici ve toprak gibi çeşitli adsorbentlerden biriyle paketlemek için bir yöntem geliştirdi. Yeni ürüne de Zyklon adı verildi, ancak önceki versiyondan ayırt etmek için Zyklon B olarak bilinir hale geldi. Kullanım alanları arasında giysilerin bit temizliği ve gemilerin, depoların ve trenlerin fümigasyonu yer alıyordu.

Naziler, Holokost sırasında mahkûmları öldürmek için 1942'nin başlarında imha kamplarında Zyklon B kullanmaya başladılar. Tesch ve yardımcısı Karl Weinbacher, ürünü insanlarda kullanılması için SS'e bilerek sattıkları için 1946'da idam edildiler. Hidrojen siyanür günümüzde nadiren pestisit olarak kullanılmakta ancak hala endüstriyel uygulamaları bulunmaktadır. Degesch'in halefi olan ve ürünü 1974'te Cyanosil olarak yeniden adlandıran Detia-Degesch de dahil olmak üzere birçok ülkedeki firmalar, Zyklon B'yi alternatif marka adları altında üretmeye devam etmektedir.

## Etki mekanizması

Hidrojen siyanür, hücresel solunuma müdahale eden zehirli bir gazdır. Siyanür zehirlenmesi, elektron taşıma zincirinde yer alan proteinlerden birine bağlanarak hücrenin adenozin trifosfat (ATP) üretmesini engeller. Bu protein, sitokrom c oksidaz, çeşitli alt birimler içerir ve demir grupları içeren ligandlara sahiptir. Zyklon B'nin siyanür bileşeni, bu demir gruplarından biri olan heme a3'e bağlanabilir ve metalden liganda pi bağı yoluyla daha stabilize bir bileşik oluşturur. Bu yeni demir-siyanür kompleksinin oluşumu sonucunda, heme a3 grubu üzerinde yerleşecek olan elektronlar artık bunu yapamazlar. Bunun yerine, bu elektronlar bileşiği kararsızlaştırır; bu nedenle, heme grubu artık onları kabul etmez. Sonuç olarak, elektron taşınımı durdurulur ve hücreler artık ATP sentezlemek için gereken enerjiyi üretemez. 68 kilogram (150 lb) ağırlığındaki bir insanda 70 mg hidrojen siyanür solunduktan sonra iki dakika içinde ölüm meydana gelir.

## Tarihçe

1939'da New Orleans'ta bir fümigasyon ekibi. Zyklon kutuları görülebilir.
18. yüzyılın sonlarında keşfedilen hidrojen siyanür, 1880'lerde Kaliforniya'da narenciye ağaçlarının fümigasyonu için kullanıldı. Kullanımı siloların, yük vagonlarının, gemilerin ve değirmenlerin fümigasyonu için diğer ülkelere yayıldı. Hafifliği ve hızlı dağılması, uygulamasının çadırlar altında veya kapalı alanlarda yapılması gerektiği anlamına geliyordu. Kaiser Wilhelm Fiziksel Kimya ve Elektrokimya Enstitüsü'nden Fritz Haber tarafından yapılan araştırmalar, 1919'da kimyasalın askeri kullanımını araştırmak üzere kurulan devlet kontrolündeki bir konsorsiyum olan Deutsche Gesellschaft für Schädlingsbekämpfung mbH'nin (Degesch) kurulmasına yol açtı. Degesch'teki kimyagerler, ısı varlığında suyla reaksiyona girerek hidrojen siyanüre dönüşen daha az uçucu bir siyanür bileşiğine uyarıcı bir göz tahriş edici eklediler. Yeni ürün Zyklon (siklon) pestisiti olarak pazarlandı. Benzer bir formül I. Dünya Savaşı sırasında silah olarak kullanıldığı için Zyklon kısa sürede yasaklandı.

Deutsche Gold- und Silber-Scheideanstalt (Alman Altın ve Gümüş Rafinerisi; Degussa) 1922'de Degesch'in tek sahibi oldu. Orada, 1922'den başlayarak, Walter Heerdt, Bruno Tesch ve diğerleri, hidrojen siyanürü kapalı teneke kutularda bir uyarıcı göz tahriş edici ve diatomaceous earth gibi adsorbent stabilizatörlerle birlikte paketleme üzerinde çalıştılar. Yeni ürün de Zyklon olarak etiketlendi, ancak önceki versiyondan ayırt etmek için Zyklon B olarak bilinir hale geldi. Heerdt, 20 Haziran 1922 tarihli Degesch patent başvurusunda (DE 438818 numaralı) Zyklon B'nin mucidi olarak adlandırıldı. Deutsches Patent- und Markenamt, patenti 27 Aralık 1926'da verdi. 1920'lerden başlayarak Zyklon B, Meksika sınırı boyunca ABD Gümrük tesislerinde sınırı geçenlerin giysilerini fümige etmek için kullanıldı.

## Kurumsal yapı ve pazarlama

1930'da Degussa, Degesch aracılığıyla bu iki şirketin pestisit ürünlerini pazarlama hakkı karşılığında Degesch'in yüzde 42,5 hissesini IG Farben'e ve yüzde 15'ini Th. Goldschmidt AG'ye devretti. Degussa yönetim kontrolünü elinde tuttu.

Degesch, Zyklon marka adının ve paketleme sisteminin patent haklarına sahipken, kimyasal formül Degussa'ya aitti. Yüzde 52'si Degussa'ya ait olan Schlempe GmbH, şeker pancarı işlemenin atık ürünlerinden hidrojen siyanür çıkarma prosesinin haklarına sahipti. Bu işlem, lisans altında iki şirket, Dessauer Werke ve Kaliwerke Kolin tarafından gerçekleştirildi; bu şirketler ayrıca ortaya çıkan hidrojen siyanürü IG Farben'den alınan stabilizatör ve Schering AG'den alınan bir uyarıcı madde ile birleştirerek nihai ürünü oluşturdular ve bu ürün Degesch tarafından sağlanan ekipman, etiketler ve teneke kutular kullanılarak paketlendi. Bitmiş ürünler Degesch'e gönderildi ve Degesch ürünü distribütör olarak hareket eden iki şirkete iletti: Frankfurt merkezli Heerdt-Linger GmbH (Heli) ve Hamburg merkezli Tesch & Stabenow (Testa). Bölgeleri Elbe nehri boyunca bölünmüştü; Heli batı ve güneydeki müşterilerle, Testa ise doğudakilerle ilgileniyordu. Degesch, Heli hisselerinin yüzde 51'ine sahipti ve 1942'ye kadar Testa'nın yüzde 55'ine sahipti.

II. Dünya Savaşı'ndan önce Degesch, Zyklon B kârının çoğunu denizaşırı satışlardan, özellikle de 1931'den önce Roessler & Hasslacher ve 1931'den 1943'e kadar American Cyanamid tarafından lisans altında üretildiği Amerika Birleşik Devletleri'nden elde etti. 1929'dan itibaren United States Public Health Service, Amerika Birleşik Devletleri'ne giren Meksikalı göçmenlerin yük trenlerini ve giysilerini fümige etmek için Zyklon B kullandı. Almanya'daki kullanımları arasında giysilerin bit temizliği (genellikle Degesch tarafından 1930'larda icat edilen taşınabilir kapalı bir oda kullanılarak) ve gemilerin, depoların ve trenlerin fümigasyonu yer alıyordu. 1943'e gelindiğinde, Zyklon B satışları Degesch'in satış gelirinin yüzde 65'ini ve brüt kârının yüzde 70'ini oluşturuyordu.

## Holokost'ta kullanımı

1945'te Auschwitz-Birkenau'da Müttefikler tarafından bulunan boş Zyklon B kutuları
1942'nin başlarında Naziler, Holokost sırasında imha kamplarında tercih edilen öldürme aracı olarak Zyklon B'yi kullanmaya başladılar. Auschwitz-Birkenau, Majdanek ve başka yerlerdeki gaz odalarında yaklaşık 1,1 milyon insanı öldürmek için kullandılar. Zyklon B, "insancıl" bir öldürme yöntemi olduğu varsayıldığı için tercih edildi ve Naziler kendilerini "medeni katiller" olarak görüyordu. Kurbanların çoğu Yahudiydi ve bu yöntemle işlenen cinayetlerin büyük çoğunluğu Auschwitz'de gerçekleşti. Distribütör Heli, Mauthausen, Dachau ve Buchenwald'a Zyklon B tedarik etti ve Testa, Auschwitz ve Majdanek'e tedarik etti; kamplar ayrıca zaman zaman doğrudan üreticilerden de satın aldı. 1942-44 yıllarında Almanya'da satılan 729 tonun yaklaşık 56 tonu toplama kamplarına satıldı, bu da iç satışların yaklaşık yüzde 8'ine tekabül ediyordu. Auschwitz 23,8 ton aldı ve bunun 6 tonu fümigasyon için kullanıldı. Geri kalanı gaz odalarında kullanıldı veya bozulma nedeniyle kaybedildi (ürünün belirtilen raf ömrü sadece üç aydı). Testa, *Wehrmacht* için fümigasyonlar yaptı ve onlara Zyklon B tedarik etti. Ayrıca SS'e malzemenin fümigasyon amacıyla güvenli kullanımı konusunda kurslar verdiler. Nisan 1941'de Alman tarım ve içişleri bakanlıkları, SS'i kimyasalın yetkili uygulayıcısı olarak belirledi, bu da herhangi bir ek eğitim veya hükûmet gözetimi olmaksızın kullanabilecekleri anlamına geliyordu.

Rudolf Höss, 1947'de Polonya'daki duruşmasında
Auschwitz komutanı Rudolf Höss, mahkûmları öldürmek için Zyklon-B kullanımının, Ağustos 1941'in sonlarında ana kamptaki Block 11'in bodrumunda bazı Rus savaş esirlerini öldürmek için kullanan astlarından biri olan SS-*Hauptsturmführer* (yüzbaşı) Karl Fritzsch'in girişimiyle ortaya çıktığını söyledi. Eylül ayında deneyi daha fazla Rus savaş esiri üzerinde tekrarladılar, Höss de izliyordu. Blok 11 uygun değildi, çünkü bodrumun sonradan havalandırılması zordu ve krematoryum (Temmuz 1942'ye kadar faaliyet gösteren Krematoryum I) oldukça uzaktaydı. Cinayetlerin yeri, aynı anda 700'den fazla kurbanın öldürülebileceği Krematoryum I'e taşındı. 1942'nin ortalarına gelindiğinde, operasyon Ekim 1941'den beri yapım aşamasında olan yakındaki bir uydu kamp olan Auschwitz II–Birkenau'ya taşındı.

Auschwitz II–Birkenau'daki ilk gaz odası, içi sökülerek ve pencereleri örülerek gazlama tesisine dönüştürülen bir tuğla kulübe olan "kırmızı ev" (SS personeli tarafından Sığınak 1 olarak adlandırılır) idi. Mart 1942'de faaliyete geçti. "Beyaz ev" veya Sığınak 2 olarak adlandırılan ikinci bir tuğla kulübe birkaç hafta sonra dönüştürüldü. Höss'e göre, Sığınak 1 800 kurban, Sığınak 2 ise 1.200 kurban kapasiteliydi. Bu yapılar 1943'ün başlarına kadar toplu katliam için kullanıldı. Bu noktada Naziler, Birkenau'nun gazlama kapasitesini büyük ölçüde artırmaya karar verdi. Krematoryum II başlangıçta bodrumda morgları ve zemin seviyesinde yakma fırınları olan bir morg olarak tasarlanmıştı; gaz sızdırmaz kapılar, Zyklon B'nin odaya bırakılacağı havalandırma delikleri ve gazı sonradan çıkarmak için havalandırma ekipmanı kurarak onu bir ölüm fabrikasına dönüştürdüler. Krematoryum III aynı tasarımla inşa edildi. Başlangıçtan itibaren gazlama merkezi olarak tasarlanan Krematoryum IV ve V de o bahar inşa edildi. Haziran 1943'e kadar dört krematoryumun tamamı faaliyete geçti. Kurbanların çoğu bu dört yapı kullanılarak öldürüldü.

Naziler 1942'nin ortalarında Avrupa'nın her yerinden çok sayıda Yahudiyi Auschwitz'e göndermeye başladı. Çalışma ekipleri için seçilmeyenler derhal gazla öldürüldü. Ölüm için seçilenler genellikle toplamın yaklaşık dörtte üçünü oluşturuyordu ve neredeyse tüm çocukları, küçük çocuklu kadınları, tüm yaşlıları ve bir SS doktoru tarafından yapılan kısa ve yüzeysel muayenede tam olarak uygun görünmeyen herkesi içeriyordu. Kurbanlara bit temizliği ve duş alacakları söylendi. Eşyalarından arındırıldılar ve gaz odasına sürüldüler.

Hijyen Enstitüsü olarak bilinen özel bir SS bürosu, Zyklon B'yi krematoryumlara ambulansla teslim etti. Gazın kurbanlara fiili teslimatı her zaman, denetleyici SS doktorunun emriyle SS tarafından yapıldı. Kapılar kapatıldıktan sonra, SS adamları Zyklon B peletlerini çatıdaki havalandırma deliklerinden veya odanın yan tarafındaki deliklerden attılar. Kurbanlar 20 dakika içinde öldü. Gazlamaları denetleyen bir SS doktoru olan Johann Kremer, "kurbanların bağırış ve çığlıklarının açıklıktan duyulabildiğini ve hayatları için savaştıklarının açık olduğunu" ifade etti.

Gaz maskesi takan *Sonderkommandolar* (gaz odalarında çalışmaya zorlanan özel çalışma ekipleri) daha sonra cesetleri odadan sürükleyerek çıkardı. Kurbanların gözlükleri, yapay uzuvları, mücevherleri ve saçları alındı ve altının eritilebilmesi için tüm diş dolguları çıkarıldı. Gaz odası kalabalıksa ki genellikle öyleydi, cesetler yarı çömelmiş halde, derileri pembe renk almış, kırmızı ve yeşil lekelerle kaplı, bazılarının ağzı köpüklü veya kulaklarından kan gelir halde bulundu. Cesetler yakındaki yakma fırınlarında yakıldı ve külleri gömüldü, nehre atıldı veya gübre olarak kullanıldı. Sovyet Kızıl Ordusu Polonya üzerinden yaklaşırken, Auschwitz'deki son toplu gazlama 30 Ekim 1944'te gerçekleşti. Kasım 1944'te, SS'in başı *Reichsführer-SS* Heinrich Himmler, Nazi Almanyası genelinde gazlama operasyonlarının durdurulmasını emretti.

## Miras

Majdanek gaz odasının içi, Prusya mavisi kalıntısını gösteriyor
II. Dünya Savaşı 1945'te sona erdikten sonra, Tesch & Stabenow'dan Bruno Tesch ve Karl Weinbacher bir İngiliz askeri mahkemesinde yargılandı ve Zyklon B'yi insanlarda kullanılması için SS'e bilerek sağladıkları için idam edildi. Degesch ve Heli'nin baş işletme görevlisi olarak hizmet veren ve aynı zamanda Nazi hükûmetinde görevlerde bulunan Gerhard Peters, ceza kanunundaki değişiklikler nedeniyle serbest bırakılmadan önce suç ortağı olarak iki yıl sekiz ay hapis yattı.

Hidrojen siyanürün pestisit veya temizleyici olarak kullanımı bazı ülkelerde yasaklanmış veya kısıtlanmıştır. Hidrojen siyanürün çoğu Almanya, Japonya, Hollanda ve ABD'deki şirketler tarafından üretilen endüstriyel proseslerde kullanılır. Degesch savaştan sonra Zyklon B üretimine yeniden başladı. Ürün Almanya'da Cyanosil ve diğer ülkelerde Zyklon olarak satıldı. 2008 itibarıyla hala üretiliyordu. Degussa, Degesch'i 1986'da Detia-Freyberg GmbH'ye sattı. Şirketin adı şimdi Detia-Degesch'tir. Degussa ve yan kuruluşlarından biri tartışmalı bir şekilde, 2004 yılında tamamlanan Berlin'deki Katledilen Avrupalı Yahudiler Anıtı için malzeme tedarik etti. Yaklaşık 2015 yılına kadar, Zyklon B'ye benzer bir fümigasyon ürünü Çekya'dan Lučební závody Draslovka tarafından Uragan D2 ticari adı altında üretimdeydi. *Uragan* Çekçede "kasırga" veya "siklon" anlamına gelir.

Daha sonra "Zyklon" kelimesinin ticari adlarda kullanılması İngilizce konuşulan ülkelerde öfkeli tepkilere yol açmıştır. 1965'ten beri Pinfari tarafından yapılan taşınabilir hız trenlerindeki "Zyklon" adı, 1993 ve 1999'da ABD'deki Yahudi grupları arasında protestolara neden oldu. 2002 yılında, İngiliz spor giyim ve futbol ekipmanı tedarikçisi Umbro, Simon Wiesenthal Merkezi ve Beth Shalom Holokost Merkezi'nden şikayetler aldıktan sonra, 1999'dan beri spor ayakkabılarından birinin kutusunda görünen "Zyklon" adını kullanmayı bıraktı ve bir özür yayınladı. Yine 2002'de Siemens, yan kuruluşu BSH Bosch und Siemens Hausgeräte'nin Amerika Birleşik Devletleri'nde yeni bir ev aletleri serisi için kullanmayı önerdiği "Zyklon" kelimesi için Amerikan ticari marka başvurusunu geri çekti. (Firma bu adı Almanya'da zaten elektrikli süpürgelerinden biri için kullanıyordu.) Ticari marka başvurusunun okuyucularından biri tarafından BBC News Online'a bildirilmesinin ardından Simon Wiesenthal Merkezi tarafından protestolar yapıldı. Fransız şirketi IPC'nin ürün adları yağ çözücüler için "Cyclone" ve biyobozunur için "B" sonekini kullandı: "Cyclone B", Yahudi gruplarının protestolarının ardından 2013 yılında Fransızca: "Cyclone Cap Vert" ("yeşil başlık") olarak yeniden adlandırıldı. Bir haham, ismin "en iyi ihtimalle korkunç bir cehalet ve eğer şirket ürününün adının tarihini biliyorsa kötülük ve sinizmde bir Guinness rekoru" olduğunu söyledi.

Holokost inkârcıları, gaz odası duvarları ve tavanlarından alınan örneklerde düşük seviyelerde Prusya mavisi bulan Fred A. Leuchter'in gözden düşmüş araştırmasına dayanarak, Zyklon B gazının gaz odalarında kullanılmadığını iddia etmektedir. Leuchter, varlığını binaların genel bit temizliğine bağladı. Leuchter'in negatif kontrolü olan farklı bir kamp binasından alınan conta malzemesi örneğinde siyanür kalıntısı yoktu. 1999'da Leuchter'in örneklerini analiz eden kimyager James Roth, testin kusurlu olduğunu çünkü test için gönderilen malzemenin büyük parçalar içerdiğini ve kimyasalın yüzeyin sadece 10 mikron içinde olacağını belirtti. Kimyasala maruz kalan yüzey tanımlanmadı ve örneklerin büyük boyutu, mevcut herhangi bir kimyasalın belirlenemeyen bir miktarda seyreltildiği anlamına geliyordu. 1994 yılında Kraków'daki Adli Araştırma Enstitüsü, tuğlaların siyanüre maruz kalmasıyla Prusya mavisi oluşumunun çok olası bir reaksiyon olmadığını belirterek Leuchter'in iddiasını yeniden inceledi. Mikrodifüzyon teknikleri kullanarak, gaz odalarından ve bit temizleme odalarından (pozitif kontrol olarak) ve yaşam alanlarından (negatif kontrol olarak) 22 örnek test ettiler. Hem bit temizleme odalarında hem de gaz odalarında siyanür kalıntısı buldular ancak yaşam alanlarında hiç bulamadılar.

## Ayrıca bakınız

## Kaynakça

### Açıklayıcı notlar

### Alıntılar

### Kaynaklar

* "Auschwitz: Inside the Nazi State. Auschwitz 1940–1945. The Killing Evolution". *PBS*. Erişim tarihi: 18 Aralık 2019. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
* Bailer-Gallanda, B. (1991). *Amoklauf gegen die Wirklichkeit: NS-Verbrechen und "revisionistische" Geschichtsschreibung* (Almanca). J. Bailer, F. Freund, T. Geisler, W. Lasek, N. Neugebauer, G. Spenn, W. Wegner. Wien: Bundesministerium fuer Unterricht und Kultur. ISBN 978-3-901142-07-9.
* "Bekanntmachung der geprüften und anerkannten Mittel und Verfahren zur Bekämpfung von tierischen Schädlingen nach §18 Infektionsschutzgesetz" [Notice of tested and approved means and procedures for combating animal pests according to §18, Infection Protection Act] (PDF). *Bundesgesundheitsblatt: Bundesgesundheitsbl – Gesundheitsforsch – Gesundheitsschutz* (Almanca). Bundesamtes für Verbraucherschutz und Lebensmittelsicherheit. **51**. 20 Haziran 2008. 23 Şubat 2016 tarihinde = publicationFile&v = 2 kaynağından `|url=` değerini kontrol edin (yardım) (PDF) arşivlendi22 Mayıs 2018.
* Browning, Christopher R. (2004). *The Origins of the Final Solution : The Evolution of Nazi Jewish Policy, September 1939 – March 1942*. Comprehensive History of the Holocaust. Lincoln: University of Nebraska Press. ISBN 0-8032-1327-1.
* Burnett, John (28 Ocak 2006). = 5176177 "The Bath Riots: Indignity Along the Mexican Border" `|url=` değerini kontrol edin (yardım). *NPR*. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2017. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
* Christianson, Scott (2010). *The Last Gasp: The Rise and Fall of the American Gas Chamber*. Berkeley: University of California Press. ISBN 978-0-520-25562-3.
* Cockburn, Alexander (21 Haziran 2007). "Zyklon B on the US Border". *The Nation*14 Temmuz 2021.
* "Cyclone B. La réaction de l'entreprise brestoise IPC". *Ouest-France* (Fransızca). 4 Aralık 2013. Erişim tarihi: 6 Ağustos 2015.
* DE patent 438818, Heerdt, Walter, "Verfahren zur Schaedlingsbekaempfung", 27 December 1926 tarihinde verildi, assigned to Deutsche Gesellschaft für Schädlingsbekämpfung mbH.
* Dzombak, David A.; Ghosh, Rajat S.; Wong-Chong, George M. (2005). *Cyanide in Water and Soil: Chemistry, Risk, and Management*. Boca Raton: CRC Press. ISBN 978-1-4200-3207-9.
* "Environmental and Health Effects". International Cyanide Management Institute. 30 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Şubat 2017.
* Evans, Richard J. (2008). *The Third Reich At War*. New York: Penguin Books. ISBN 978-0-14-311671-4.
* "French Firm's Cleaning Product Name Sounds Like Nazis' Zyklon B". *The Jewish Press*. 2 Aralık 2013. Erişim tarihi: 6 Ağustos 2015.
* Fleishman, Jeffrey (14 Kasım 2003). "Nazi-Era Firm Finds Forgiveness". *Los Angeles Times*. 11 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Kasım 2021.
* "Fury over Nazi gas sports shoe name". *BBC News*. 29 Ağustos 2002. Erişim tarihi: 25 Eylül 2014.
* Harmon, Brian; Stein, Mike (August 1994). "Prussian Blue: Why the Holocaust Deniers are Wrong". The Nizkor Project. 20 Haziran 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Eylül 2014.
* Hayes, Peter (2004). *From Cooperation to Complicity: Degussa in the Third Reich*. Cambridge; New York; Melbourne: Cambridge University Press. ISBN 0-521-78227-9.
* Katz, Leslie (6 Ağustos 1999). "Does name of county fair ride throw Jews for a loop?". *J Weekly*. San Francisco Jewish Community Publications. Erişim tarihi: 5 Ağustos 2015.
* Leggewie, Claus; Meyer, Erik (2005). *Ein Ort, an den man gerne geht* [*A place to go to*] (Almanca). Carl Hanser Verlag. ISBN 3-446-20586-1.
* Levy, Alan (2006) [1993]. *Nazi Hunter: The Wiesenthal File* (Revised 2002 bas.). Londra: Constable & Robinson. ISBN 978-1-84119-607-7.
* Longerich, Peter (2010). *Holocaust: The Nazi Persecution and Murder of the Jews*. Oxford; New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-280436-5.
* Markiewicz, Jan; Gubala, Wojciech; Labedz, Jerzy (1994). "A Study of the Cyanide Compounds Content in the Walls of the Gas Chambers in the Former Auschwitz and Birkenau Concentration Camps". *Z Zagadnien Sqdowych*. Institute for Forensic Research, Cracow (XXX): 17-2725 Eylül 2014.
* "Mr. Death: The Rise and Fall of Fred A. Leuchter, Jr. (film transcript)". Fourth Floor Productions. 1999. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
* Nelson, David L.; Cox, Michael M. (2000). *Lehninger Principles of Biochemistry*. New York: Worth Publishers. ISBN 1-57259-153-6.
* Piérot, Jean-Paul (5 Aralık 2013). "Zyklon B, pardon. Cyclone B". *L'Humanité* (Fransızca). Erişim tarihi: 7 Temmuz 2018.
* Piper, Franciszek (1994). "Gas Chambers and Crematoria". Gutman, Yisrael; Berenbaum, Michael (Ed.). *Anatomy of the Auschwitz Death Camp*. Bloomington: Indiana University Press. ss. 157-182. ISBN 0-253-32684-2.
* Pressac, Jean-Claude; Pelt, Robert-Jan van (1994). "The Machinery of Mass Murder at Auschwitz". Gutman, Yisrael; Berenbaum, Michael (Ed.). *Anatomy of the Auschwitz Death Camp*. Bloomington: Indiana University Press. ss. 183-245. ISBN 0-253-32684-2.
* Rees, Laurence (2005). *Auschwitz: A New History*. New York: Public Affairs. ISBN 1-58648-303-X.
* Russell, Nestar (2018). "The Nazi's Pursuit for a "Humane" Method of Killing". *Understanding Willing Participants: Milgram's Obedience Experiments and the Holocaust*. **2**. Palgrave MacMillan. ss. 241-276. doi:10.1007/978-3-319-97999-1\_8. ISBN 978-3-319-97998-4 – Springer Link vasıtasıyla.
* Shirer, William L. (1960). *The Rise and Fall of the Third Reich*. New York: Simon & Schuster. LCCN 60-6729.
* "Siemens retreats over Nazi name". *BBC News*. 5 Eylül 2002. Erişim tarihi: 25 Eylül 2014.
* Steinbacher, Sybille (2005) [2004]. *Auschwitz: A History*. Munich: Verlag C. H. Beck. ISBN 0-06-082581-2.
* United Nations Department of Economic and Social Affairs (2002). *Consolidated List of Products Whose Consumption And/or Sale Have Been Banned, Withdrawn, Severely Restricted Or Not Approved by Governments: Chemicals*. United Nations Publications. ISBN 978-92-1-130219-6.
* "Uragan D2" (Çekçe). Lučební závody Draslovka a.s. Kolín. 17 Temmuz 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Temmuz 2018.
* "'Zyklon' Roller Coaster Sign Is Pulled After Jewish Outcry". *The New York Times*. 11 Ağustos 1993. Erişim tarihi: 5 Ağustos 2015.

## Ek okuma

* Rummel, Rudolph (1994). *Death by Government*. New Brunswick, NJ: Transaction. ISBN 978-1-56000-145-4.
* Snyder, Timothy (2010). *Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin*. New York: Basic Books. ISBN 978-0-465-00239-9.

## Dış bağlantılar

Wikimedia Commons'ta Zyklon B ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

* Green, Richard J.; McCarthy, Jamie (28 Temmuz 2000). "Chemistry is Not the Science: Rudolf, Rhetoric & Reduction". Holocaust History Project. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)

Şablon:Chemical agents
Şablon:IG Farben