# Gig çalışanları

Manchester, İngiltere'de bisiklet ile yemek teslimatı yapan Deliveroo çalışanı
**Gig çalışanları**; taşeron işçiler, bağımsız yükleniciler, çevrimiçi platform çalışanları, sözleşmeli firma çalışanları, müşteri hizmetleri ve dönemsel ve mevsimlik işçiler gibi kısa süreli, geçici işlerde çalışan kişilerdir. Gig çalışanları, şirketin müşterilerine hizmet sağlamak için isteğe bağlı olarak şirketlerle resmi anlaşmalar yapabilirler.

Pek çok ülkede şirketlerin, işçilerini "bağımsız yükleniciler" olarak sınıflandırmasıyla, esnek işçilerin yasal sınıflandırması hâlâ tartışılmaktadır; organize işçi savunucuları da onların "çalışanlar" olarak sınıflandırılmaları; diğerlerinin yanı sıra, fazla mesai için bir buçuk saat, ücretli hastalık izni, işveren tarafından sağlanan sağlık hizmetleri, pazarlık hakları ve işsizlik sigortası gibi normal çalışanlara sağlanan tüm faydalar paketinin gig çalışanları için de geçerli olması için çaba göstermektedirler. 2020 yılında Kaliforniya'daki seçmenler, kurye sürücülerinin yüklenici olarak sınıflandırıldığı ancak aynı zamanda asgari ücret, kilometre geri ödemesi ve diğer çalışanlar gibi bazı avantajlardan yararlanabildiği üçüncü bir işçi sınıflandırması oluşturan 2020 Kaliforniya Önerisi 22'yi [2020 California Proposition 22] onaylamıştır.

## Arka plan

Travis Kalanick, Uber'in eski CEO'su, 2013
2000'li yıllarda internet gibi bilgi ve iletişim teknolojilerinin gelişmesi ve akıllı telefonların yaygınlaşmasına bağlı olarak ekonomi ve sanayinin dijital dönüşümü hızla gelişti. Sonuç olarak bu dönüşüm, dijital teknolojiye dayalı isteğe bağlı platformlar, mevcut çevrimdışı işlemlerden erişilebilirlik, kolaylık ve fiyat rekabeti açısından farklılaşan işler ve istihdam formları yaratmış oldu.

Normalde "iş", belirli çalışma saatleri ve sosyal haklar içeren tam zamanlı işi ifade etmektedir. Ancak değişen ekonomik koşullar ve devam eden teknolojik gelişmelerle birlikte işin tanımı da değişmeye başladı ve ekonomideki değişim, bağımsız ve sözleşmeli emekle karakterize edilen yeni bir işgücü yarattı.

Uberizasyon, müşteriler ve bir hizmetin sağlayıcıları arasındaki işlemleri bir araya getirmek için mobil uygulamalar gibi bilgi işlem platformlarını kullanan yeni katılımcılar tarafından mevcut bir hizmet sektörünün ticarileştirilmesini tanımlayan bir neolojizmdir ve genellikle hizmetin bir parçası olarak mevcut aracıların rolünü atlar. Bu iş modelinin geleneksel işletmeye göre farklı işletme maliyetleri vardır.

*Uberizasyon,* uluslararası ulaşım ağı şirketi "Uber"in adından türetilmiştir. Paylaşım ekonomisinin resmîleştirilmiş uygulaması, uberleştirilmiş bir platform aracılığıyla hizmet sağlayıcının kurumsal düzenlemelere ve vergi yükümlülüklerine karşı ne ölçüde sorumlu tutulması gerektiği konusunda tartışmalara yol açtığı ölçüde, Uberizasyon hükûmet düzenlemeleri ve vergilendirmeyle ilgili endişeleri de artırmıştır. 2018'de ABD'li çalışanların %36'sı birincil veya ikincil ekonomik faaliyetler aracılığıyla esnek ekonomiye katıldı. Büyük ekonomilerde çalışan insanların sayısı genellikle ekonomik olarak yaşayabilir nüfusun yüzde 10'undan azdır; bir ankete göre Avrupa'da 14 AB ülkesindeki yetişkinlerin yüzde 9,7'si 2017'de esnek ekonomiye katıldı. Bu arada, bağımsız veya geleneksel olmayan çalışanları kapsayan esnek çalışan büyüklüğünün, Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupa'daki ekonomik olarak aktif nüfusun %20 ila %30'u olduğu tahmin edilmektedir.

McKinsey Global Institute'un 2016 yılında yaptığı bir araştırma, Amerika ve İngiltere'de toplam 162 milyon kişinin bir tür bağımsız çalışmayla meşgul olduğu sonucuna vardı. Üstelik bu 162 milyonun ödemeleri, teslimat, kiralama veya diğer hizmetler gibi gerçekleştirdikleri işlerle bağlantılıdır.

Pek çok iş çevrimiçi olarak yapılabildiği için, iş çalışanları kendilerini 'gezegensel iş gücü piyasasında' birbirleriyle rekabet halinde bulmaktadır.

## Farklılıklar

### Geçici işçiler

İstenilen bir işin pek çok faktörü vardır ve en iyi işverenler, günümüzün giderek rekabetçi ve değişken işgücü için işin en çekici yönlerine odaklanırlar. Normal işçiler, işçinin saat veya yıl başına ücret aldığı, ücret veya maaş kazandığı uzun vadeli işveren-işçi ilişkisine sahiptir. Bu düzenlemenin dışında, işler geçici olma eğilimindedir veya proje bazlı işçiler belirli bir görevi tamamlamak için veya belirli bir süre için işe alınır. İsteğe bağlı olarak işlerin bir şirket aracılığıyla koordine edilmesi, sağlayıcılar için giriş ve işletme maliyetlerini azaltır ve çalışanların iş piyasalarına katılımının daha geçici olmasını sağlar (böylece çalışma saatleri konusunda daha fazla esnekliğe sahip olurlar). Serbest çalışanlar özgürlüklerini en üst düzeye çıkarmak için becerilerini satarken, tam zamanlı çalışanlar becerilerini geliştirmek için isteğe bağlı dijital hizmet platformlarından ve iş eşleştirme uygulamalarından yararlanmaktadır. Geçici işçilere bir başka örnek de dijital göçebeler olabilir. Dijital göçebeler, iş ve eğlenceyi birleştiren, belirli beceri ve ekipman gerektiren mobil bir yaşam tarzına sahiptir. Gig çalışma, genellikle dijital platformlar aracılığıyla uzaktan gerçekleştirilebilen esnek, konumdan bağımsız iş fırsatları sunarak dijital göçebelere olanak tanımakta ve internet bağlantısı olan her yerde seyahat etme ve çalışma yaşam tarzına olanak sağlamaktadır.

### Gig çalışma ve sıfır saatlik sözleşmeli istihdam

Paylaşım ekonomisindeki istihdamı, öncelikle Birleşik Krallık'ta bir işverenin bir çalışana herhangi bir asgari çalışma saati sağlamak zorunda olmadığı bir sözleşmeye atıfta bulunmak için kullanılmış bir terim olan "sıfır saatlik sözleşmeler" yoluyla istihdamdan ayırmak önemlidir. Esnek ekonomide istihdam, örneğin teslim edilen paketler veya yapılan taksi asansörleri olarak tanımlanan bir temel performans göstergesi için tazminat almayı gerektirmektedir. Diğer bir özellik ise, çalışanların sipariş almayı reddetmeyi tercih edebilmesidir. Her ne kadar işverenler istihdamı garanti etmek zorunda olmasa da ya da çalışanlar sıfır saatlik sözleşme kapsamında sipariş almayı reddedebilse de, böyle bir sözleşme kapsamındaki işçilere esnek ekonomi örneğinde olduğu gibi doğrudan işle ilgili göstergeler aracılığıyla değil, saat başına ödeme yapılmaktadır.

## Avantajlar ve dezavantajlar

Gig çalışanları yüksek düzeyde esnekliğe, özerkliğe, görev çeşitliliğine ve karmaşıklığa sahiptir. Ama zamanla esnek ekonomi bazı endişeleri artırmıştır. Birincisi, bu işler genellikle işveren tarafından sağlanan çok az fayda ve işyeri ayrıcalığı sağlar. İkincisi, Amerika Birleşik Devletleri'ndeki 1935 Wagner Yasası ve 1938 Adil Çalışma Standartları Yasası [Fair Labor Standards Act of 1938] gibi istihdam düzenlemeleri ve işyerinde meydana gelen teknolojik gelişmeler, "çalışan" ve "işveren" terimlerinin yasal tanımlarını, hayal bile edilemeyecek şekilde bulanıklaştırmıştır. Bu kontrol mekanizmaları düşük ücrete, sosyal izolasyona, sosyal olmayan ve düzensiz çalışma saatlerine, fazla çalışmaya, uyku yoksunluğuna ve yorgunluğa neden olabilmektedir.

Dünya Sağlık Örgütü ve Uluslararası Çalışma Örgütü'nün 2021 tarihli bir raporuna göre esnek ekonominin genişlemesi sebebiyle, haftada 55 saatten fazla çalışma (35–40 saat çalışanlara kıyasla) işçi ölümlerindeki artışta önemli bir faktör olarak görülebilmektedir. 2000 yılında dünyada 600.000 işçi ölürken 2016'da bu sayı 750.000'e yükselmiştir. Rapor, 2016'da dünya nüfusunun yüzde 9'unun haftada 55 saatten fazla çalıştığını ve bunun erkekler ile Batı Pasifik ve Güneydoğu Asya bölgelerindeki işçiler arasında daha yaygın olduğunu ortaya çıkarmıştır. Çalışmalar aynı zamanda işçiler arasında zihinsel ve psikolojik sağlık sorunlarının olduğunu da öne sürmektedir.

Yasama organları, esas olarak işverenleri, geleneksel çalışanlara sağlanan sosyal yardımların esnek çalışanlara da sağlamaya zorlayarak, esnek ekonomi çalışanlarını korumayı amaçlayan düzenlemeler benimsemiştir. Bu tür düzenlemeleri eleştirenler, bu yükümlülüklerin olumsuz sonuçlara yol açtığını, işverenlerin artan faydaları telafi etmek için neredeyse kaçınılmaz olarak ücretleri düşürdüğünü, hatta ücretleri düşürme olanağı olmadığında istihdamı sonlandırdığını iddia etmektedirler.

## Toplumsal cinsiyet ve gig çalışma

Gig çalışmada, katılan kadın sayısından ücret farkına kadar çeşitli cinsiyet farklılıkları vardır. Küresel olarak, kadınların gig ekonomisine katılımındaki cinsiyet farklılıkları çeşitlilik göstermektedir. Örneğin, Amerika Birleşik Devletleri'nde kadın gig işçileri gig iş nüfusunun %55'ini oluşturmaktadır. Hindistan'da gig iş gücünün %28'i kadınlardan oluşmaktadır. Platform ekonomisi, kadınların sosyal hiyerarşileri bozmadan, ev ve çocuk bakımı sorumluluklarını yönetirken ücretli işlere katılmalarına olanak tanıyan profesyonel bir statü kazandırdığı şeklinde tanımlanmıştır. Ev hizmeti sağlayıcılarının ve güzellik uzmanlarının iş ekonomisi içinde ortaya çıkması, "pembe yakalı iş" olarak adlandırılan gündelik emeğin resmîleşmesine ve kadınsılaşmasına yol açmıştır.

Ekim 2021'de Hindistan'da kadın liderliğindeki ilk gig işçi grevi, "düşük ücretler, yüksek komisyonlar ve kötü güvenlik koşullarını" protesto etmek için evde hizmet sağlayan (ev yardımcısı) bir platform olan Urban Company'nin Gurugram, Haryana'daki ofisinin önünde ajitasyon yapan 100 kadın tarafından gerçekleştirildi. Bu, Urban Company tarafından çalışanlarına karşı "Şirkete karşı şiddeti kışkırttıkları" gerekçesiyle dava açılmasına yol açtı. Davada Urban Company'nin müşterileri bağımsız çalışanlarla buluşturan bir toplayıcı olduğu belirtilmiş ve Urban Company çalışanlarının protestolarına karşı mahkemeden kalıcı bir yasaklayıcı tedbir kararı talep edilmiştir. Gurugram'da Criminal Procedure Code'un 144. bölümünün uygulanmasının ardından protesto sonunda iptal edildi.

İş ekonomisi, dünya genelinde geleneksel işgücü piyasasına kıyasla görünürde daha az cinsiyet ayrımına sahiptir. Bununla birlikte, dünyanın dört bir yanındaki kadınlar, daha düşük ücretler ve çalışma saatleri ve esneklik eksikliği gibi toplumsal cinsiyet eşitsizliklerini protesto etmeye devam ediyor. COVID-19 salgını, ek gelir için gig ekonomisinde çalışan kadınlar için işçi korumalarına duyulan ihtiyacı vurguladı.

### Cinsiyet ve iş türü

Gig çalışma, geleneksel işlerde var olan benzer cinsiyet ayrımlarına tanık olmuştur. Platform ekonomisi, sunduğu esneklik nedeniyle özellikle kadın hizmet sağlayıcıların ilgisini çekmiştir. Örneğin, DoorDash'teki kadınların %80'i esnekliğin gig işlerini sürdürmelerinin ana nedeni olduğunu söyledi. Bunun bir nedeni, birçok kadının iş ile ailevi sorumlulukları arasında denge kurmasıdır ve bu nedenle kadınların zamanlama nedeniyle gig işlerine katılma olasılığı erkeklerden daha yüksektir.

Bununla birlikte, son zamanlarda teslimat ekonomisine katılan kadınlarda bir artış olmuştur. Kadınlar artık Uber Eats platformundaki teslimatçıların yarısından biraz azını oluşturmaktadır. Esnekliğin yanı sıra, kadınlar teslimat işini araç paylaşım (Carsharing) işine tercih etme eğilimindedir çünkü araç paylaşım hizmetlerinde kadın sürücü olmanın getirdiği güvenlik endişeleri vardır. Kadın Uber sürücülerinin cinsel tacize uğradığına ilişkin iddialar ile ilgili çeşitli açıklamalar bulunmaktadır.

### Cinsiyet ve ücret

Platform ekonomisindeki cinsiyetler arası ücret farkı hakkındaki literatür karışıktır. Ancak birçok çalışma, platform tabanlı ekonomilerde bile kadınların erkeklerden daha az kazanmaya devam ettiğini göstermektedir.

Amazon Mechanical Turk (MTurk) markası, 1958'deki geçici ajans Kelly Girl'ün markasını taklit ederek, çalışanlarının tam zamanlı iş istemediğini iddia ediyor.

## Amerika'da yaş ve gig çalışma

Her yaştan uygun çalışanlar gig ekonomisine katılmaktadır. En az bir kez çevrimiçi bir platform üzerinden buldukları işlerden para kazandıklarını bildiren Amerikalıların en yüksek yüzdesi %30 ile 18-29 yaş arasındakilerdir. Katılım 30 ila 49 yaş arasındaki bireyler için %18'e düşerken, 50 yaş ve üzeri bireyler için bu oran daha düşüktür. Danışmanlık firması McKinsey, yaşa göre katılımdaki farkı kısmen, genç yetişkinler hâlâ diğer iş kolları için pazarlanabilir beceri setleri geliştirdiğinden, gig işine giriş engelinin düşük olmasına bağlamaktadır.

İlginç bir şekilde, American Enterprise Institute (AEI), yaşla birlikte gig işgücüne katılımdaki genel düşüşe rağmen, emekli Amerikalıların yaklaşık %20'sinin, özellikle özel ders verme, evlerini kiraya verme, evcil hayvan bakımı ve araç kiralama gibi hizmetler sunarak gig ekonomisine katıldığını tespit etmiştir. AEI, emeklilik sonrası iş gücüne katılımdaki artışın kısmen, yaşam beklentisindeki artış veya ekonomik düşüşün emeklilik hesaplarının değeri üzerindeki etkisi göz önüne alındığında, emeklilik için finansal hazırlık korkusundan kaynaklandığını belirtmektedir. Bununla birlikte AEI, can sıkıntısını da katılım için önemli bir neden olarak göstermektedir. 65 yaş üstü gig çalışanlarının %96'sı, sevdikleri bir işi sürdürdüklerinde kendilerini daha tatmin olmuş hissettiklerini iddia etmektedir.

## Gelecek

"Gig iş" kavramının farklı tanımları; hanehalkı anketleri yoluyla veri toplamak için kullanılan yöntemlerdeki sınırlamalar ve işyerlerinden alınan bilgiler; vergi, işyeri ve diğer kamu politikaları kapsamında çalışanların farklı yasal tanımları nedeniyle gig iş gücünün boyutunu ölçmek zordur.

Gig çalışmanın ortaya çıkışı ekonomideki geniş çaplı değişikliklerle ilişkilidir. Küreselleşme ve teknolojideki ilerlemeler, şirketler üzerinde piyasa değişikliklerine hızla yanıt verme baskısı yaratmaktadır. Gig çalışma gibi geleneksel olmayan anlaşmalar yoluyla işgücünü güvence altına almak, şirketlerin işgücünün boyutunu hızlı bir şekilde ayarlamasına olanak tanıyacaktır. Bu da şirketlerin kârlarını artırmalarına yardımcı olabilir. Bu açıdan bakıldığında, geleneksel olmayan iş sözleşmeleri günümüz ekonomisinin temel bir bileşenidir ve yakın zamanda ortadan kalkması pek olası değildir.

Woodcock ve Graham, *The Gig Economy* adlı kitaplarında, gig ekonomisi için işçi dostu dört geleceğin ana hatlarını çiziyor: daha fazla şeffaflık, daha iyi düzenleme, işçilerin daha güçlü kolektif örgütlenmesi ve kooperatifler veya kamu altyapıları olarak işletilen platformlar.

## Kaynakça