# Fenikeliler

| FenikelilerΦοινίκη Phoiníkē (Yunanca) |
| --- |
| MÖ 2500-MÖ 64 |
| "Fenike haritası", görünüşe göre Levant'ın "Fenike" olarak bilinen kısmı hakkında kabaca bir fikir vermeyi amaçlamaktadır, ancak herhangi bir tarihi imparatorluğa veya yönetime karşılık gelmemektedir. Belirtilen şehirler, belki de Geç Bronz Çağı'nda (?) antik Fenike şehir devletleridir. |
| Başkent | Yok; baskın şehirler Sayda, Biblos ve Sur'du |
| Yaygın dil(ler) | Fenikece, Pönce |
| Resmî din  | Kenan mitolojisi |
| Hükûmet | Farklı derecelerde oligarşik veya plütokratik unsurlar içeren, krallar tarafından yönetilen şehir devletleri; MÖ 480'den sonra Kartaca'da oligarşik cumhuriyet |
| Fenike şehirlerinin başlıca kralları |  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • y. 1800 BC | Abishemu (Lübnan'ın tasdik edilmiş en eski kralı) |
| • MÖ 969-936  | I. Hiram |
| • MÖ 820-774  | Pygmalion |

 |
| Tarihî dönem | Klasik Antik Çağ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • Kuruluşu  | MÖ 2500 |
| • Sur, I. Hiram yönetiminde şehir merkezi oldu  | MÖ 969 |
| • Pygmalion Kartaca'yı kurdu (efsaneye göre)  | MÖ 814 |
| • Dağılışı  | MÖ 64 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Öncüller** | **Ardıllar** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Kenan
 |
|  | Hititler
 |
|  | Yeni Krallık
 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Suriye (eyalet)
 |  |

 |

 |

**Fenikeliler** (Yunanca: Φοίνῑκες *Phoínīkes*), Antik Çağ'da yaşamış Sami dillerine mensup bir dil konuşan Akdenizli kavimdir. Bereketli Hilal'in Akdeniz'e bakan kıyılarında gelişen bu uygarlık, talassokrasik bir yapıda şekillenmiştir. Fenikeliler, Doğu Akdeniz'den tüm Akdeniz kıyılarına hatta Atlas Okyanusu'na yayılarak en bilineni Kartaca olan çeşitli şehir devletleri kurmuştur.

Bir deniz kavmi olarak öncelikle ticaretle uğraşmışlar; gittikleri yerlere zeytin, zeytinyağı, incir, ceviz, badem, nar, erik, hurma, kayısı, kavun, balkabağı, şarap gibi gıda ürünleri; bakır, demir, gümüş, altın gibi madenler; Sedir ağacından kereste; fildişi ve camdan sanatsal nesneler; yün, keten, pamuk ve ipek gibi kumaşlar götürmüşlerdir. Mısırlılardan öğrendikleri cam işleme sanatını ilerleterek, Sayda, Sur ve Sarepta gibi şehirlerde saydam camlar üretmişlerdir. Asıl şöhretlerini ise farklı farklı renklendirdikleri kumaşlar sayesinde edinmişlerdir. MÖ 1570'te bir tür kabuklu deniz canlısı olan *Murex* sayesinde mor renkli kumaşlar elde etmeyi başarmışlar ve sonraki zamanlarda Antik Yunanlar tarafından getirdikleri bu renk kumaşa atfen *mor rengin vatanı* (Yunanca: *Phoiníkē*) insanları yani *Fenikeliler* olarak anılmaya başlamışlardır. Antik Çağ'ın şairi Homeros, Troyalı Paris'in Helen'e kendisiyle birlikte kaçması için Fenike kumaşı hediye ettiğini söylemiştir.

Fenikelilerin en bilinen buluşu alfabedir. Fenike alfabesi, günümüz tüm modern alfabelerinin temelini oluşturmaktadır Alfabeleri, önce Anadolu ve Antik Yunan uygarlıklarında; sonra Kenan bölgesinde ve Antik Roma'da yaygın olarak kullanılmaya başlamıştır.

## Tarihçe

Fenikelilere ait ilk kayıtlar, Kenan toprakları olarak adlandırılan günümüzde Lübnan, İsrail, Suriye, Ürdün, Gazze ve Türkiye'nin güney kıyılarını içine alan bölgede milattan önce üç bin yıllarına kadar gitmektedir. Arvad, Zemar (Simyra), Trablus, Biblos, Beyrut, Sayda, Sur, Akka liman şehirlerini kuran Fenikeliler, milattan önce 2500 yıllarından itibaren Mısırlılarla ticari münasebete başlamışlardır. Bu ülkeye ağaç ve nebati koku maddesi, zeytinyağı ve reçine ihraç ederlerdi. Ancak siyasi bakımdan iyi teşkilatlanamadıklarından kısa zamanda Mısır'ın nüfuzu altına girdiler. İki bin yıllarının başında Hiksosların istilalarına uğradılar. Mısırlılar istilacılara karşı korumak bahanesiyle Fenike topraklarını tamamen askeri işgal altına aldılar.

Uzun süren karışıklıklardan sonra Fenike, MÖ 14. yüzyılın sonunda Mısır'ın işgalinden kurtuldu. MÖ 9. yüzyılda ise, Fenike için Asurlular büyük bir tehdit unsuru oldu. Zaman zaman Fenike üzerine seferler düzenleyen Asurlular bölgeyi kısa aralıklarla hakimiyetleri altına aldılar. Fenike MÖ 6. yüzyılda Perslerin istilasına uğradı. Daha sonra Büyük İskender tarafından zapt edildi.

Fenikelilerin Sur kentinden kovulan bir grup asi Fenikeli MÖ 800 yılında Tunus sahillerinde Kartaca'yı kurdular. Kartaca kendi statüsüne rağmen Fenike kentlerinden olan Sur (Tyros)'a bağlılığını sürdürdü ve ticari kârının %10'unu tanrı Melkart'ın tapınağına bağışladı. Kartaca, Roma'ya karşı Hannibal isimli komutanı ile girdiği savaşı kaybetti ve bu sayede Roma, Akdeniz ticareti ve hakimiyetini ele geçirdi.

Fenikeliler, yaşadıkları dönemde Akdeniz'in her noktasına yayılmış, günümüzde Britanya olarak bilinen adaya kadar ulaşmış, o dönemde dünyadaki ilk büyük ticaret ağını oluşturmuştur. Hem başka dil konuşan insanlarla anlaşmayı, hem de kayıt tutmayı kolaylaştırmak amacıyla o zamana kadar sadece resimlerden oluşan yazı sistemlerini devrimsel bir buluş olan basit formlarda çizilebilen sembollere dönüştürmüşlerdir. Oluşturdukları Fenike alfabesiyle günümüz çağdaş yazı sisteminin temellerini atmışlardır. O dönemde Deniz Kavimleri'nden Fenikeliler ve Mikenler uygarlığın ulaştırma memurlarıydı, uygarlığı taşıma görevini gerçekleştirmişler; Avrupa'da Yunan, Minoan ve Roma uygarlıklarının şekillenmesine yardımcı olmuşlardır. Madenleri arama çabası, kâşif ve madencileri daha uzaklara, hatta Kuzey ve Batı Avrupa'nın bilinmeyen barbar bölgelerine kadar götürmüştür. Burada ticaret her zaman çalışmasını sürdürmüş, izolasyonu zayıflamış, insanların birbirleriyle ilişkilerini değiştirmiş, dünyaya yeni biçimleri kabul etmeye zorlamıştır.

## *Fenike* adı

Fenikelilere bu ismi veren Yunanlar olmuştur ve *Fenikeliler* ismini ilk olarak Yunan tarihçi Herodotos kullanmıştır. Fenikelilerin kendi dillerinde kendilerine ne ad verildiği tam olarak bilinmemektedir. Kendilerini *Kenaniler* adıyla zikrettikleri sanılmaktadır.

*Kenani* adı bazı araştırmacılara göre Hurrice olan bir sözcük iken bazı araştırmacılara göre de Samice bir sözcüktür ve kırmızı anlamına gelen *Kenanigi'*den gelmektedir. *Fenikeliler* adı da benzer şekilde Yunancada, Sur moruna atfen 'kızıl insanlar' anlamına gelen *Phonikes* kelimesinden gelmektedir. Kısaca bu etnik topluluğa Helenler *Fenikeliler* adını verirken Doğu kavimleri *Kenaniler* adını kullanmıştır.

## Ekonomi

### Ticaret

Fenikelilerin Akdeniz'deki yerleşimleri ve ticaret yolları. (MÖ y. 800)
Fenikeliler, Akdeniz ve Yakın Doğu'ya yayılmış farklı medeniyetler arasında aracı olarak hizmet etmiş, malların, bilginin, kültürün ve dini geleneklerin değişimini kolaylaştırmıştır. Geniş ve kalıcı ticaret ağlarının, Yunanlar ve özellikle Romalılar tarafından sürdürülecek olan ekonomik ve kültürel olarak bütünleşik bir Akdeniz'in temellerini attığı kabul edilir.

Fenike yüzleri. MÖ 4. yüzyıl Olbia'dan cam. Cesur renk fonları ve detaylı saçlar Yunan izlenimi verir.
Fenikelilerin Yunanlarla bağları derindi. Doğrulanmış en eski ilişkinin, Girit'teki Minos medeniyetiyle (MÖ 1950-1450) başladığı anlaşılır. Bu uygarlık, Miken uygarlığı ile (MÖ 1600-1100) birlikte klasik Yunanistan'ın atası olarak kabul edilir. Arkeolojik araştırmalar, Minosluların Fenikeliler aracılığıyla Yakın Doğu mallarını, sanatsal stillerini ve geleneklerini diğer kültürlerden kademeli olarak ithal ettiğini öne sürer.

Fenikeliler, sekizinci yüzyıldan başlayarak önemli miktarlarda sedir kütükleri ve şarap sattılar. Mısır ile şarap ticareti, 1997'de İsrail'in Askalon'un 50 kilometre (30 mi) batısındaki açık denizde keşfedilen gemi enkazlarıyla canlı bir şekilde belgelenmiştir. Lübnan'ın Sur ve Sarepta'daki seramik fırınları, şarap taşımak için kullanılan büyük pişmiş toprak kavanozları üretiyordu. Fenikeliler, Mısır'dan Nübye altını satın aldılar.

İspanya'nın Cádiz kentinde bulunan Fenike lahitlerinin, Fenikelilerin anavatanı olan Sidon'dan ithal edildiği düşünülür. Cádiz Arkeoloji Müzesi.
Başka yerlerden, çoğunlukla Sardunya ve İber Yarımadası'ndan muhtemelen en önemlisi gümüş olmak üzere diğer malzemeleri elde ettiler. Bronz yapmak için kullanılan kalay "güney İspanya'nın Atlantik kıyısı yoluyla Galiçya'dan elde edilmiş olabilir ya da Rhone vadisi ve kıyı Massalia üzerinden kuzey Avrupa'dan (Cornwall veya Bretonya) gelmiş olabilir". Strabon, konumu bilinmeyen ancak İber Yarımadası'nın kuzeybatı kıyılarında olabilecek Cassiterides aracılığıyla Britanya ile oldukça kazançlı kalay ticaretinin olduğunu belirtir.

### Endüstri

Fenike metal kasesindeki av sahnesi (MÖ 8. yüzyıl). Figürlerin kıyafetleri ve saç modelleri Mısır'a aittir. Aynı zamanda, ortadaki resmin konusu insan ve hayvan arasındaki mücadelenin Mezopotamyalı temasına uygundur. Fenikeli zanaatkârlar sıklıkla komşu kültürlerin stillerini uyarladılar.
Fenike, sedir ağacı dışında önemli doğal kaynaklardan yoksundu. Kereste muhtemelen en eski ve en kazançlı zenginlik kaynağıydı; ne Mısır ne de Mezopotamya yeterli odun kaynağına sahipti. Sadece bu sınırlı kaynağa güvenemeyen Fenikeliler, hem günlük hem de lüks kullanım için çeşitli mallar üreten bir endüstriyel temel geliştirdiler.

Fenikeliler cam yapımı, oyma ve oyma metal işçiliği (bronz, demir ve altın dahil), fildişi oymacılığı ve ahşap işçiliği gibi teknikleri geliştirdiler veya bu tekniklerde ustalaştılar.

Fenikeliler seri üretimde erken öncülerdi ve çeşitli ürünleri toplu olarak sattılar. Antik çağda cam eşyanın önde gelen kaynağı oldular ve Akdeniz boyunca binlerce şişe, boncuk ve diğer cam objeleri gönderdiler.

İspanya'daki kolonilerde yapılan kazılar, onların çömlekçi çarkını da kullandıklarını gösterir. Çok çeşitli kültürlere maruz kalmaları, belirli pazarlar için ürünler üretmelerine olanak sağladı.

*İlyada*, Fenike kıyafetlerinin ve metal eşyalarının Yunanlar tarafından çok değerli olduğunu gösterir. Fildişi kabartmalar ve plakalar, oyulmuş istiridye kabukları, yontulmuş kehribar ve ince ayrıntılı ve boyalı devekuşu yumurtaları gibi uzmanlaşmış ürünler, özellikle daha zengin müşteriler için tasarlanmıştı.

#### Sur moru

Bir Etrüsk mezarı (MÖ y. 350 ) tamamen mor *toga picta* giyen bir adamı tasvir eder
En değerli Fenike malları, Fenike zenginliğinin önemli bir bölümünü oluşturan Sur moru veya diğer adıyla Tiran moru ile boyanmış kumaşlardı.

Menekşe-mor boya, bir zamanlar doğu Akdeniz'in kıyı sularında bol miktarda bulunan ancak yerel olarak yok olan *Murex* deniz salyangozunun hipobranşiyal bezinden elde ediliyordu.

Fenikeliler boyayı MÖ 1750 gibi erken bir tarihte keşfetmiş olabilirler. Fenikeliler, boya için ikinci bir üretim merkezini günümüz Fas'taki Mogador'da kurdular.

Fenikelilerin boyanın üretimi ve ticareti üzerindeki münhasır hakimiyeti, emek yoğun çıkarma işlemiyle birleşince, bu boyayı çok pahalı yaptı. Sur moru daha sonra üst sınıflarla ilişkilendirildi. Kısa sürede birçok medeniyette, özellikle de Romalılar arasında bir statü sembolü haline geldi. Fenikelilerden gelen Asur haraç kayıtları, büyük ihtimalle Tiran morunu da içeren "parlak renkli kumaştan giysiler" içerir. Fenike tekstillerinde kullanılan tasarımlar, süslemeler ve nakışlar iyi karşılanırken, teknikler ve belirli açıklamalar bilinmemektedir.

#### Madencilik

Fenike anavatanındaki madencilik faaliyetleri sınırlıydı; demir, değerli olan tek metaldi. İlk büyük ölçekli madencilik faaliyetleri muhtemelen Kıbrıs'ta, esasen bakır için gerçekleşti.

Sardunya neredeyse yalnızca mineral kaynakları için kolonileştirilmiş olabilir; Fenike yerleşimleri adanın güney kısımlarında, bakır ve kurşun kaynaklarına yakın yerlerde yoğunlaşmıştı. Roma işgalinden önceye ait olduğu görülen skorya ve bakır külçe yığınları, Fenikelilerin adada maden çıkardığını ve metalleri işlediğini düşündürmektedir.

İber Yarımadası; altın, gümüş, bakır, demir, kalay ve kurşun dahil olmak üzere antik çağda çok sayıda metalin en zengin kaynağıydı. Fenike ve Kartaca işgali sırasında bu metallerin önemli miktarda üretilmesi, büyük ölçekli madencilik faaliyetlerini kanıtlar. Kartacalıların madencilik için köle emeğine güvendikleri belgelenmiştir, ancak Fenikelilerin bir bütün olarak bunu yapıp yapmadığı bilinmemektedir.

#### Bağcılık

En dikkat çekici tarım ürünü, Fenikelilerin Akdeniz boyunca yayılmasına yardımcı olduğu şaraptı. Üzüm asması Fenikeliler veya Kenanlılar tarafından evcilleştirilmiş olabilir, ancak büyük olasılıkla Güney Kafkasya'dan Mezopotamya veya Karadeniz üzerinden ticaret yolları aracılığıyla gelmiştir. Asmalar kıyı Levant'ında kolayca yetişirdi ve şarap Eski Krallık döneminde (MÖ 2686–2134) Mısır'a ihraç edilirdi.

Şarap, Fenike dininde önemli bir rol oynamış, adaklar ve kurbanlar için başlıca içecek olarak kullanılmıştır. Sidon'un güneyindeki küçük bir Fenike kasabasında yapılan kazıda, en azından MÖ yedinci yüzyıldan beri kullanılan ve denizaşırı bir pazara yönelik olduğuna inanılan bir şarap fabrikası ortaya çıkarılmıştır.

Oksitlenmeyi önlemek için kaplar bir zeytinyağı, çam ağacı ve reçine tabakasıyla kapatılmıştır.

Fenikeliler; Kuzey Afrika, Sicilya, Fransa ve İspanya'daki kolonilerinde üzüm bağları ve şarap imalathaneleri kurmuşlardır ve ticaret ortaklarından bazılarına şarap yapımını öğretmiş olabilirler. Antik İberler, Fenikelilerle karşılaşmalarının ardından yerel üzüm çeşitlerinden şarap üretmeye başlamışlardır. İber çeşitleri daha sonra çoğu Batı Avrupa şarabının temelini oluşturdu.

#### Gemi İnşası

Ninova'dan (MÖ y. 700) kabartma olarak iki sıra kürekli savaş gemisiLouvre'daki Kereste Taşımacılığı kabartmasıFenike gemilerini temsil edebilecek iki Asur gemi tasviri
Fenikeliler MÖ 1200'lü yıllarda büyük ticaret gemileri inşa ettiler. Bronz Çağı'nda omurgayı geliştirdiler. Çivili çene ve çıkıntı birleştirmeleri, Roma İmparatorluğu'nun sonlarına kadar standart hizmet verecek kadar etkili olduğunu kanıtladı.

Biremeyi ilk kullananlar muhtemelen MÖ 700 civarında Fenikelilerdi. Bir Asur anlatımı, Fenikelilerin bu gemilerle yakalanmaktan nasıl kurtulduğunu anlatır.

Fenikelilere ayrıca antik Akdeniz dünyasındaki en gelişmiş ve güçlü gemi olarak kabul edilen ve sonunda Yunanlar tarafından benimsenen trireme'yi icat etmekle de itibar edilir.

Fenikeliler birkaç denizcilik icadı daha geliştirdi. Hem kuru hem de sıvı mallar için kullanılan bir tür kap olan amfora, yaklaşık iki bin yıl boyunca hacmin standart bir ölçüsü haline gelen eski bir Fenike icadıdır. Kendini temizleyen yapay limanların kalıntıları Sidon, Tyre, Atlit ve Akka'da keşfedildi. Denizcilik hukukunun ilk örneği de Levant'ta ortaya çıkmıştır. Fenikeliler Demir Çağı'nda da haritacılığa katkılarını sürdürdüler.

2014 yılında, Malta'daki Gozo adasının yakınlarında 12 metre (39 ft) uzunluğunda bir Fenike ticaret gemisi bulundu. MÖ 700 yılına tarihlenen bu gemi, Akdeniz'de bulunan en eski enkazlardan biridir. Şarap ve yağ içeren elli amfora yakınlara dağılmıştı.

## Uğraştıkları zanaat

Doğusunda Lübnan Dağları, batısında Doğu Akdeniz kıyıları, güneyinde Ras Nakura Burnu, kuzeyinde Asi Irmağı bulunan alanda merkez şehirlerini kuran Fenikeliler, denizci olduklarından Orta Doğudan Batı Akdeniz kıyılarına kadar yayılmışlardır ve deniz ticareti ile uğraşmışlardır. Fenikeliler Akdeniz civarında birçok koloni kurmuşlardır. Ticarette çok ileriydiler, gemileri de gelişmişti. Ham madde kaynaklarına ulaşmak için koloni kuruyorlardı ve gelişen Yunan uygarlığının en büyük rakipleriydi. Akdeniz çevresinde birçok ticaret merkezleri ve koloniler kuran Fenikeliler, çöl kervanlarının uğrak noktaları olan Şam, Hama, Dibre şehirlerinden ticaret malları alıp satıyorlardı. Batı ile doğu arasındaki ticarete aracılık ve komisyonculuk edip, ithalat ve ihracattan büyük gelir sağladılar.

Fenikeliler; Sur moru olarak bilinen boyalı kumaşlar, tahıl ve yemiş, metal, ahşap, toprak, cam ve fildişi eşya, keten ihracatı yapıyorlardı. Dokuma, işlenmiş deri, mor boya ve koku maddeleri ticaret dallarının başta gelenleriydi. Ürettikleri camdan şişeler içinde kokular; amforalar içinde şarap, zeytinyağı ve gıdalar taşınıyordu.

Şarap kültürünün batıya doğru yayılması Fenikeliler sayesinde olmuştur.

Mimarlıkta en çok kullandıkları malzeme, taş olmuştur. Evleri tek katlı olup, salonu, hamamı ve su kuyusu vardı. Tapınakları dikdörtgen şeklinde olup, koridorla avludan ve adak yerlerinden meydana gelir.

### Fenike gemileri ve deniz yolculukları

Fenikeliler, gemilerinde çoğunlukla dayanıklı bir ağaç olan Lübnan Sediri kullanırlardı. Grekler, *hippoi* ve *galloi* olarak isimlendirdikleri iki tür Fenike ticaret gemisi olduğunu söylerler. At figürlü gemiler, hippoi olarak anılır ve Asur rölyeflerinde de betimlenmiştir. Galloi ise daha sade teknelerdir, tekne baş ve/veya kıçında at başı figürleri yer almaz. Grek mitolojisinde deniz tanrısı olarak görülen ve at terbiyecisi olarak anılan Poseidon'un, Fenike at figürlü gemilerinden etkilenen bir algının Fenike deniz tanrısı Yam'ın bir eşdeğeri olması isteğinin sonucu olduğu açıktır.

Antik yazarlar Strabon ve Aratus'a göre Fenikelilerin ustalıklı seyirleri, gökyüzüne hakim olmalarından kaynaklanıyordu. Kenan ve Fenike kültürlerinde görülen birçok tanrının Güneş ve Ay dışında ayrıca gezegenler, takımyıldızları ve hava durumuyla ilişkisi bulunmaktaydı. Bu bulgular, Fenikelilerin ve Kenanlıların en azından temel bir gözlemsel astronomi uyguladıklarını göstermektedir.

## Din

Mezopotamya kavimlerinde olduğu gibi, Fenikeliler de politeisttiler. Tanrıları erkek ve dişi olmak üzere ikiye ayrılırdı. Ayrıca her şehrin bir tanrı ve tanrıçası vardı. Bereket tanrıçası Astart, tarım tanrıçası Atargatis en büyük tanrılarındandı. Dağlar ve tepelere tapınak yapıp ilk doğan erkek çocuklarını tanrılarına kurban edip, oturarak taparlardı. Fenikeliler, kolonilerle yayılmaya başladıkça inançlarını da yaymışlardır. Fenikelilerin baş tanrı ve tanrıçası olan Baal'e ve Astarte'ye Kıbrıs, Sardunya, Malta, Sicilya, İspanya, Portekiz ve özellikle modern Tunus'ta bulunan Kartaca'da tapılmaya başlamıştır. Fenikelilerin tanrıları, Kenan bölgesi tanrılarından gelmektedir. Bu tanrılar, daha sonra isimleri değişerek Yunan tanrıları olacak ve Yunan mitolojisinin kaynağını oluşturacaktı.

## Dil ve edebiyat

Fenikelilerin dili, Sami dilinin Kenan grubundandır. Geliştirdikleri yazı sistemi, ticaret ağları sayesinde Akdeniz dünyasının dört bir tarafına yayılmıştır. Alfabenin mükemmel hale getirilmesi ticaret işlerini kolaylaştırmıştı. Fenikelilerden önce yazı, resimlerden oluşmaktaydı ve her kelimeye karşılık bir resim çizilirdi. Fenikeliler, her ses için bir sembol kullanarak bu sesleri birleştirip kelimeler oluşturdular. Bu sayede cümleler, artık resimlerin birleştirilmesiyle değil; seslerin birlikteliğini içerir kelimelerin birleştirilmesiyle kuruluyordu. Papirüslere yazmayı seçtiklerinden yazılı eserlerinin çoğunluğu yok olmuştur. MÖ 14. yüzyılda yaşamış Sankhuniathon olarak bilinen ve Fenike mitolojisi hakkında eserler veren Fenikeli bir yazarın metinlerine ise ancak MS 100'de Philon'un aktardıkları sayesinde ulaşılabilmiştir. Ulaşılan Fenike yazılı metinlerinin çoğu ticari mahiyettedir.

## Fenike şehir ve kolonileri

Fenike'nin ayrıntılı haritası
Yaklaşık MÖ 350'de Fenike ve Yunanların denizaşırı kolonileri.
Kartaca
MÖ 10. yüzyılla birlikte Fenikeliler o zamanki bilinen deniz sahillerinde yayılarak tüm Akdeniz havzasında şehir devletleri ve koloniler kurmuşlardır. Bu şehir devletleri politik olarak bağımsız yapılardı; Eski Yunan demokrasisinden önce başa seçimle gelen merkezden yöneten bir kralları bulunmaktaydı. MÖ 9. yüzyıla gelindiğinde zayıflamaya başlayan merkez Fenike şehirlerin aksine Kartaca güçleniyor ve parlak bir döneme giriyordu. Kent içinde iki büyük ve yapay liman inşa edilmişti. Bu limanlardan biri, Kartaca'nın 220 savaş gemisinden oluşan donanması için, diğer ise deniz ticaret filosu içindi. Şehir çoğunlukla Etrüks ve Yunanlarla ticaret yapıyordu. Kraliçe Dido tarafından kurulan ve döneminin süper gücü olan kent, MÖ 146'da Roma ile yaptıkları üçüncü Pön savaşlarını kaybederek yıkılmış ve böylece Roma tüm Akdeniz hakimiyetini ele geçirmiştir.

### Önemli Fenike şehirleri listesi

**Modern Cezayir Cirta (modern Constantine)
* Malaca (modern Guelma)
* Igigili (modern Jijel)
* Hippo Regius (modern Annâbe)
* [cosium (modern Cezayir)
* Iol (modern Cherchell)
* Tipasa (modern Tipaza)
* Timgad (modern Timgad)

**Modern Kıbrıs Kition (modern Larnaka)
* Dali (modern Dali, Kıbrıs)
* Marion (modern Polis, Kıbrıs)

**Modern İtalya **Modern Sardinya**
	+ Karalis (modern Cagliari)
	+ Nora
	+ Olbia
	+ Sulci
	+ Tharros
* Sicilya
	+ Zyz (modern Palermo)
	+ Lilybaeaum (modern Marsala)
	+ Motya
	+ Solus (modern Solunto)

**Modern Libya Leptis Magna
* Oea (modern Trablusgarp)
* Sabratha

**Malta Adaları Maleth (modern Mdina)
* Tas-Silġ
* Mtarfa
* Qallilija
* Ras il-Wardija Gozo

**Modern Moritanya Cerne

**Modern Portekiz *Baal Saphon* veya *Baal Shamen*, (modern Tavira, Algarve)

**Modern İspanya Abder] (modern Adra) ve MÖ. 3. yüzyıldaki kolonileri
* Abyla (modern Ceuta), (Fas içinde enklav)
* Akra Leuke (modern Alicante)
* Gadir (modern Cádiz)
* Ibossim (modern Ibiza)
* Malaka or *mlk* (modern Málaga
* Onoba (modern Huelva)
* Qart Hadašt (modern Cartagena
* Rusadir (modern Melilla) (Fas içinde enklav)
* Sexi (modern Almuñécar)

**Modern Tunus Qart Hadašt (modern Kartaca)
* Hadrumetum (modern Susat)
* Hippo Diarrhytus (modern Bizerte)
* Kerkouane
* Sicca (modern El Kef)
* Thapsus (modern Bekalta)
* Utica

**Modern Türkiye Phoenicus (modern Finike)
* Myriandos
* Zincirli Höyük
* Karatepe
* Bafra

**Modern Fas Acra
* Arambys (Mogador)
* Caricus Murus
* Gytta
* Lixus (modern Larache)
* Tingis (modern Tanca)
* Volubilis

**Diğer koloniler Callista (modern Santorini)
* Calpe (modern Cebelitarık)
* Gunugu
* Thenae
* Tipassa
* Sundar
* Surya
* Shobina
* Tara

## Buluntular

### Gelidonya Burnu batığı

MÖ 1200'lere Bronz Çağı'na tarihlenen bir gemi batığı olarak 1960 yılında Gelidonya Burnu'ndan çıkarılmıştır. Uluburun batığı çıkarılana kadar tarihin en eski gemi batığı olarak bilindi. Buluntular, önceleri düşünüldüğü gibi Akdeniz ticaretini Mikenlilerin değil; ön-Fenikelilerin yönetmesinin daha olası olduğunu gösterdi.

### Uluburun batığı

Batık, güney batı Türkiye kıyılarında Kaş'ın 6 deniz mili güneyinde 1982 yazında Bodrum yakınlarındaki bir köy olan Yalıkavak'tan yerel bir sünger dalgıç Mehmed Çakır tarafından keşfedildi. 1984-1994 yılları arasında 3-4 ay süren toplam 22.413 dalıştan, MÖ 14. yüzyıla tarihlenen Akdeniz'in en muhteşem Son Tunç Çağı batıklarından en eskisi gün yüzüne çıkarıldı. Geminin Lübnan sediri ve meşe kullanılarak Suriye-Filistin veya Kıbrıs'ta inşa edildiği tahmin edilmektedir. Geminin kargosunu çoğunlukla ham bakır külçeleri, cam ve altın, gümüş eşyalar, tahıl, yemiş ve zeytin oluşturmaktadır. Kazı başkanı Cemal Pulak'ın devam eden araştırmaları, George Bass'ın Gelidonya batığı ile kurduğu tezi kanıtlıyor ve 3 bin yıl önce ön-Fenikelilerin domine ettiği kompleks ve oldukça gelişmiş bir deniz ticareti ağının varlığına işaret ediyordu. Buluntular, Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesinde sergilenmektedir.

### Amerika kıtasının keşfi iddiası

Brezilya'nın Rio de Janeiro kenti yakınındaki Pedra da Gavea Dağı'nın zirvesinde Fenike alfabesiyle kazınmış bir yazıt bulunmuştur. International Fortean Organization tarafından dağda bir Fenike mezarı olduğu iddiası da buna eklenmiştir. Bu gerekçelerle MÖ 10. yy. da Fenikelilerin Amerika'ya ayak bastıkları iddia edilmiş ve konu arkeolojik ilgi odağı olmuştur.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

Wikimedia Commons'ta Fenikeliler ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

* Bursalı, A. 2015. Gelmiş Geçmiş En Önemli 10 Gemi Batığı, arkeofili Arkeoloji Dergisi 1 Şubat 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (14 Ocak 2015)
* "Encyclopedia Phoeniciana" websitesi Genis kapsamli "Fenikeliler" hakkinda websitesi 5 Mart 2005 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
* "Lost Civilizatrions (Kayip Uygarliklar)" websitesinde Fenikeliler maddesi 23 Aralık 2004 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)