# Sovyetler Birliği'ndeki Japon savaş esirleri

Sibirya'dan dönen Japon askerleri gemiden inmeyi bekliyor. Maizuru, Kyoto Prefektörlüğü, 1946.
II. Dünya Savaşı'nın sonunda Sovyetler Birliği'nde ve Moğolistan'da çalışma kamplarında çalıştırılmak üzere 560.000 ila 760.000 Japon askeri esir alındı. Bunlardan 60.000 ila 347.000'inin esaret altında öldüğü tahmin ediliyor.

Japonya dışındaki yaklaşık 3.5 milyon Japon askerinin çoğu, Amerika Birleşik Devletleri ve Kuomintang Çin'i tarafından silahsızlandırıldı ve 1946'da ülkelerine geri gönderildi. Batılı Müttefikler, Aralık 1941 ile 15 Ağustos 1945 arasında, yani Japonların teslim olmasından önce, 35.000 Japon esir almıştı. Sovyetler Birliği, Japon savaş esirlerini çok daha uzun bir süre elinde tuttu ve onları zorlu işgücü olarak kullandı.

Sovyetler Birliği'nin bu davranışı, başından beri Sovyet-Japon Tarafsızlık Antlaşması'na ve ayrıca teslim olan Japon askerlerinin Japonya'ya dönüşünü garanti eden Potsdam Deklarasyonu'na aykırıydı. Rusya Devlet Başkanı Boris Yeltsin, Ekim 1993'te Japonya'ya geldiğinde bunun "insanlık dışı bir davranış" olduğu için özür diledi.

Ancak Rus tarafı, "Sovyet esaretindeki Japon askerleri, savaş sırasında yasal olarak gözaltına alınan 'savaş esirleri'"dir ve "savaşın bitiminden sonra haksız yere gözaltına alınan 'tutuklular' kategorisine girmezer" demiştir.

## Tarihçe

Sovyetler Birliği'nde tutulan Japonların çoğunluğu kendilerini "savaş esirleri" olarak görmediler ve Japonya'nın resmi teslimiyetinden sonra, yani silahlı çatışmaların sona ermesinden sonra gönüllü olarak silahlarını bıraktıkları için kendilerine "tutuklular" olarak atıfta bulundular. Savaş sırasında esir alınan Japon askerlerinin sayısı çok azdı.

Kwantung Ordusu'nun Mançurya'daki yenilgisinden sonra, Japon savaş esirleri Mançurya, Kore, Güney Sahalin ve Kuril Adaları'ndan alınıp Primorski Krayı, Habarovsk Krayı, Krasnoyarsk Krayı, Kazakistan (Güney Kazakistan ve Jambıl İli), Buryat-Moğol ÖSSC ve Özbek SSC'ne gönderildi. 1946'da, Japon savaş esirleri için kurulan ve GUPVİ yönetiminde olan 49 çalışma kampı, yaklaşık 500.000 kişiyi barındırıyordu. Ayrıca çeşitli suçlardan hüküm giymiş olanlar için iki kamp daha vardı. Esirler, 1.000 kişilik birimler halinde gruplandırılmıştı. Bir birimi dolduracak kadar asker olmadığında bazı erkek ve kadın Japon sivillerin yanı sıra Koreliler de hapsedildi.

Japon savaş esirlerinin muamelesi, SSCB Devlet Savunma Komitesi'nin 23 Ağustos 1945 tarihli 9898cc numaralı kararnamesi "Japon Ordusu Savaş Esirlerinin Kabulü, Barındırılması ve İşçilikte Kullanılmaları Hakkında"ya uygundu.

Baykal-Amur Ana Hattı'nın inşasında, (Sekiz kampta 200.000'den fazla kişi), Komsomolsk-na-Amure'de (iki demiryolu şubesi için iki kamp), Sovetskaya Gavan'da, Rayçihka ve İzvestkovaya tren istasyonlarında (Habarovsk Krayı), Krasnaya Zarya'da (Çita Oblastı), Tayşet ve Novo-Grişino'da (İrkutsk Oblastı) çok sayıda Japon savaş esiri işgücü olarak kullanıldı.

Japon savaş esirlerinin ülkelerine geri gönderilmesi 1946'da başladı.

| Yıl
 | Serbest bırakılan esir sayısı
 | Notlar
 |
| --- | --- | --- |
| 1946
 | 18.616
 |  |
| 1947
 | 166.240
 |  |
| 1948
 | 175.000
 |  |
| 1949
 | 97.000
 | 971'i ÇHC'ye gönderildi
 |
| 1950
 | 1.585
 | SSCB'de toplam 2.988 esir kaldı
 |

1949'dan başlayarak, geri dönen askerlerin tutuklulukları sırasında maruz kaldıkları komünist propaganda nedeniyle Japonya'ya döndüklerinde işbirliği yapmadıkları ve düşmanca davrandıklarına dair haberler vardı. Bu olaylar, Japon halkının geri dönen askerler hakkında daha olumsuz bir algı kazanmasına neden oldu ve SCAP'nin Japonya'daki sola yönelik düşmanlığını artırdı.

1950'den sonra kalanlar, çeşitli suçlardan hüküm giyerek tutuklandı. Serbest bırakılmaları 1953'ten itibaren çeşitli aflarla devam etti. Josef Stalin'in ölümü ve ardından gelen Kruşçev Çözülmesi'nin ardından, kalan Japon esirlere karşı Sovyet tutumu önemli ölçüde değişti. Sovyet yetkilileri eşliğinde şehir turlarına çıkarıldılar ve ailelerine hediyeler almalarına izin verildi. Ülkelerine geri gönderilmeden önce, Nikolay Gagen'in ev sahipliğinde Habarovsk'ta bir ziyafete Jun Ushiroku gibi yüksek rütbeli mahkûmlar da katıldı. 1.025 Japon savaş esirinden oluşan son büyük grup, 23 Aralık 1956'da serbest bırakıldı

O zamandan itibaren, yalnızca 1990'larda Sovyetler Birliği'nin çöküşünün ardından geri dönecek olanlar da dahil olmak üzere bazı Japon savaş esirleri küçük gruplar halinde serbest bırakıldı. Onlarca yıldır tutuklu bulunan ve bu noktada evlenmiş ve aile kurmuş bazı Japon mahkûmlar, kalıcı olarak Japonya'ya dönmemeyi seçtiler.

Bugün, Rusya'da eski Japon esirleri ve ailelerinin üyelerinden oluşan yaklaşık 60 dernek bulunur. Sovyetler Birliği, savaş esirlerinin listelerini sağlamadı ve esaret altında ölen savaş esirlerinin akrabalarının mezar yerlerini ziyaret etmelerine izin vermedi. Bu, ancak Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra mümkün oldu.

## Japon tutuklular ve Ruslar

 NOT 1. ☉ Anahatları kalın olan büyük daireler (kırmızıyla numaralandırılmış): 20.000'den fazla kişinin esaret altında tutulduğu yerler. ● Siyah daireler (mavi ile numaralandırılmış): 10.000'den fazla. ○ Beyaz veya ☉ küçük daireler (siyahla numaralandırılmış): 10.000'den az. △ Üçgenler (Yeşil ile numaralandırılmış): Küçük sayı. NOT 2. Yukarıda belirtilen grafik semboller, çalışma kampı konumunun ana alanını göstermektedir. Japon hükûmetinin eski Sağlık ve Refah Bakanlığı ile mevcut Çalışma, Sağlık ve Refah Bakanlığı tarafından yayınlanan iki haritanın birleştirilmesiyle oluşturulmuştur:1) Koseisho engokyoku [Yardım Bürosu, Sağlık ve Refah Bakanlığı]. Hikiage to engo sanjûnen no ayumi [30 yıllık geri dönüş ve yardım süreci]. Koseisho. 1977. s.56.2) Koseisho shakai/engokyoku engo gojunenshi henshu iinkai [Elli Yıllık Yardım Tarihi Yayın Kurulu. Sosyal/Yardım Bürosu, Sağlık ve Refah Bakanlığı]. Engo gojunenshi [Elli yıllık yardım tarihi]. Gyosei. 1997. s. 524–525.Orijinal olarak katakana-Japonca olarak listelenen yer adları, ABD, İngiltere ve SSCB'de yayınlanan beş harita kullanılarak İngilizceye aktarılmıştır.A) Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği. National Geographic Dergisi için National Geographic Derneği'nin Kartografi Bölümü tarafından derlenmiş ve çizilmiştir. Grovesnor, Gilbert. Washington. ABD, 1944.B) SSCB ve Komşu Bölgeler, 1:8.000.000. Araştırma Bakanlığı, Savunma Bakanlığı, Birleşik Krallık British Crown Telif Hakkı Saklı Seri 5104. Birleşik Krallık, 1964.C) SSCB Demiryolları. J. R. Yonge. The Quail Map Company. Exeter. Birleşik Krallık, 1973.D) SSCB Demiryolları. J. R. Yonge. The Quail Map Company. Exeter. Birleşik Krallık, 1976.E) Sovyetler Birliği. Kartografi Bölümü tarafından üretilmiştir. National Geographic Derneği. National Geographic Dergisi. Grovesnor, Melville. Washington. ABD, 1976.F) Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği. Moskova Haber Eki. SSCB Bakanlar Kuruluna bağlı Jeodezi ve Haritacılık Ana İdaresi. SSCB, 1979.
Konunun ilk araştırmacılarından biri olan İrkutsk Devlet Üniversitesi Tarih Fakültesi dekanı tarihçi S. Kuznetsov, binlerce eski esirle röportaj yaptı ve şu sonuca vardı:

> "Sibirya Tutukluluğu" (Japonların terimi), benzersiz ve paradoksal bir fenomendi. Birçoğunun hayatlarının bu dönemine dair nostaljik ve duygusal hatıraları var. Anılarında ve hatıralarında, Sovyet devlet aygıtının tutumu ile sıradan Rus halkının tavrı arasında bir ayrım yaptılar. Almanların aksine Japonlar, Rusların Rus topraklarındaki Nazi zulmü ile ilgili algısında ilişkili değildi, ancak başlangıçta Rusların Japonlara tavrı Sovyet propagandasının etkisi altında düşmancaydı. Dahası, Japon tutuklular ile Rus kadınları arasındaki romantik ilişkiler alışılmadık bir durum değildi. Örneğin, Krasnoyarsk Krayı'ndaki Kansk şehrinde, yaklaşık 50 Japon yerel halkla evlendi ve orada kaldı. Japonlar, Rus nüfusunun genel yoksulluğunu fark etti. Ayrıca o zamanlar Sibirya'da bol miktarda bulunan GULAG esir kamplarında Sovyet siyasi mahkumlarıyla tanıştılar ve Sovyet sistemi hakkında iyi bir anlayış kazandılar. Hepsi zorunlu günlük "demokrasi çalışmaları" sırasındaki ideolojik telkinleri hatırlıyor, ancak çok az bir kısmı komünizmi benimsedi.
>
>

Bununla birlikte, mahkûmların çoğu Kuznetsov'un görüşlerini paylaşmıyor ve kişisel mülklerinin soyulmasına ve kamp personelinin gaddarlığına, sert kışlara ve yorucu çalışmaya dair olumsuz anıları bulunuyor. Bu eleştirmenlerden biri, daha sonra Japonya'nın en ünlü şarkıcılarından biri haline gelen Haruo Minami'dir. Minami, çalışma kampındaki zorlu deneyimleri nedeniyle tanınmış bir anti-komünist oldu.

Çoğu Japon, Sovyet işgali altındaki Mançurya'da (kuzeydoğu Çin) esir alındı ve Sovyet savaş esiri kamplarına götürüldü. Pek çok Japon, bu kamplardaki esaret sırasında öldü; bu ölümlerin sayısına ilişkin tahminler, SSCB tarafından onaylanan ölümlere dayalı olarak 60.000 ile teslim oldukları sırada Mançurya'da kayıtlı olan ve daha sonra Japonya'ya dönmeyen Japon askerlerinin ve sivil yardımcıların sayısına bağlı olarak 347.000'e (Amerikalı tarihçi William F. Nimmo'nun tahmini olan 254.000 ölü ve 93.000 kayıp dahil) kadar değişmektedir. Bazıları, Japonya'ya dönmelerine izin verilmeden önce Aralık 1956'ya (savaştan 11 yıl sonra) kadar esaret altında kaldı. Sovyet ölüm kayıtları ile Sovyet işgali altında kaybolan Japonların sayısı arasındaki büyük eşitsizlik ve savaş esirlerinin kalıntılarının yerleri, en azından Japonya tarafında hala bir siyasi ve diplomatik çekişme zeminidir.

Japon hükûmetinin eski Sağlık ve Refah Bakanlığı ile mevcut Çalışma, Sağlık ve Refah Bakanlığı tarafından yayınlanan iki haritanın birleştirilmesiyle oluşturulan haritaya göre, Sovyet bünyesinde Japon savaş esirleri için 70'ten fazla çalışma kampı vardı.

Resmi SSCB hükûmeti kayıtlarına ulaşmanın zorluğu nedeniyle, sayısal veriler eski savaş esirlerinden ve başka yerlerden eski Sağlık ve Refah Bakanlığı ve Japon hükûmetinin mevcut Çalışma, Sağlık ve Refah Bakanlığı'nın aldığı raporlara dayanmaktadır. Japon hükûmeti, SSCB'de ölen Japon savaş esirlerinin kalıntılarını tanımlıyor; örnek olarak bu site gibi yerlerde daha fazla veri bulunabilir: "シベリア抑留中死亡者に関する資料の調査について" [Sibirya'da tutukluluk sırasında ölen kişilere ilişkin kayıtların incelenmesi]. 30 Ocak 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi.  Çalışma, Sağlık ve Refah Bakanlığı Politika Raporları. 2009.

## Günümüzde eski Japon esirleri

Eski tutuklulardan oluşan çeşitli dernekler, Japon hükûmetinden savaş sırasındaki muameleleri ve emekli maaşları için tazminat talep ediyor. İnsan Hakları Komisyonu'na aşağıdaki itiraz yapılmıştır:

> Japonya'nın saldırganlığının kurbanlarını tazmin etmek için ahlaki ve yasal bir sorumluluğu vardı, ancak Japon Hükümeti, diğer bölgelerden gelen mahkumlara tavizler vermiş olmasına rağmen, şimdiye kadar eski savaş esirlerine Sibirya'da zorunlu çalışma süreleri için tazminat vermeyi reddetmişti. Gaziler 1981'de Japon Hükümetine tazminat davası açmışlar ve sonunda mahkemenin talep ettiği gibi Rus Hükümeti tarafından çalışma sertifikaları verilmiş, ancak temyizleri reddedilmişti.
>
> — BM İnsan Hakları Komisyonu Ekonomik ve Sosyal Konseyi'nin 56. oturum kaydı, 13 Nisan 2000

Rusya'da kalmayı seçen ve sonunda geri dönmeye karar veren Japonlar, önemli Japon bürokrasisiyle uğraşmak zorunda kaldı. Önemli bir sorun, durumlarının belgeli teyidini sağlamanın zorluğudur. 77 yaşındaki eski bir savaş esiri olan Toshimasa Meguro'nun Japonya'yı ziyaret etmesine ancak 1998'de izin verildi. Çalışma kamplarında sekiz yıl tutulmuştu ve serbest bırakıldıktan sonra Sibirya'da kalması emredilmişti.

Tetsuro Ahiko, Kazakistan'da yaşayan son Japon savaş esiridir.

## Rusya'da araştırma

Japon savaş esirlerinin tarihine ilişkin araştırma, Rusya'da ancak 1980'lerin ikinci yarısından itibaren, glasnost ve Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla mümkün hale geldi. Bu zamana kadar, Sovyetler Birliği tarafından alınan herhangi bir II. Dünya Savaşı savaş esiri hakkında halka açık tek bilgi, mahkûmların bazı sayılarıydı. Gizli Sovyet arşivleri açıldıktan sonra, Sovyetler Birliği'ndeki savaş esiri işçiliğinin gerçek kapsamı ortaya çıktı ve bu konu basında tartışıldı.

Japon savaş esirleri, NKVD/MVD ve SBKP'nin yerel arşivlerine erişim sağlayan Sibirya ve Uzak Doğu Rusyası tarihçilerinin konusu haline geldi Çeşitli bölgelerde Sovyet savaş esirleri hakkında bir dizi *kandidat* (doktora) tezi sunuldu. 2000 yılında, SSCB'deki savaş esirleriyle ilgili, Japonlar hakkında önemli bilgiler içeren temel bir belge koleksiyonu yayınlandı.

2000'lerde Rusya'da Japon savaş esirleri hakkında birkaç kitap yayınlandı.

Sovyetler Birliği'ndeki Japon savaş esirlerinin yaklaşık 2.000 anısı Japonya'da yayınlandı.

Sovyetler Birliği'ndeki bir Japon savaş esirinin en az bir anısı, İngilizce olarak yayınlandı.

## Miras

2015 yılında, tutukluluğun ve geri göndermelerin kayıtları, "Maizuru Limanına Dönüş - Japonların Tutukluluk ve Geri Dönüş Deneyimleriyle İlgili Belgeler (1945-1956)" başlığı altında bir UNESCO Dünya Hafızası olarak kaydedildi.

## Kurguda

Japon romancı Toyoko Yamasaki, Mançurya'da yakalanan bir İmparatorluk Ordusu kurmay subayının esareti ve bir işadamı olmak için Japonya'ya dönüşünü anlatan 1976 tarihli *Fumō Chitai* romanını yazdı. Roman, bir film ve iki televizyon dizisine uyarlandı.

Bir Sovyet savaş esiri olarak deneyimlerin dramatizasyonu, Masaki Kobayashi'nin epik film üçlemesinin son bölümü olan *İnsan Durumu*'nun bir parçasını oluşturur.

Kiuchi Nobuo, Sovyet kamplarıyla ilgili deneyimlerini *SSCB'deki Japon Askerinin Notları* çevrimiçi çizgi roman serisinde anlattı.

2011 yapımı Güney Kore filmi *Benim Yolum*, ayrıca Sovyet savaş esiri kamplarında Japon ve Japonlar tarafından askere alınan Korelilere yönelik muameleyi gösteriyor.

## Ayrıca bakınız

* II. Dünya Savaşı'nda Japon savaş esirleri
* Japon Teslim Olmuş Personel
* Mançurya'nın Sovyet işgali
* Rusya'daki Japonlar
* Sovyetler Birliği'ndeki Alman savaş esirleri
* Sovyetler Birliği'ndeki İtalyan savaş esirleri
* Sovyetler Birliği'ndeki Rumen savaş esirleri
* Sovyetler Birliği'ndeki Fin savaş esirleri

## Kaynakça

## Alakalı eserler

* "Primorye'deki Japon Esirleri (1945–1949)"
	+ 1. Sayı: "Kömür Endüstrisinde Esir Emeği" ("Японские военнопленные в Приморье (1945–1949 гг.) и" Владивосток: Государственный архив Приморского края, Мор.гос.ун-т им.адм. Г.И.Невельского) 2005.- 152 s. (Rusça)
	+ 2. Sayı: "Primorsky Krayı'nın Kavramsal Ekonomisinin Çeşitli Alanlarında Esir İşçiliği"(Японские военнопленные в Приморье (1945–1949 гг.) : документы Государственного архива Приморского края Выпуск 2: Труд военнопленных в отраслях народного хозяйства Приморского края, 2006 5-8343-0355-2 (Rusça)
* Nicole Piper, "War and Memory: Victim Identity and the Struggle for Compensation in Japan" (Savaş ve Hafıza: Kurban Kimliği ve Japonya'da Tazminat Mücadelesi) *War & Society* (2001) cilt. 19, sayı 1, s. 131–148.

## Dış bağlantılar

* SSCB'deki Japon Askerinin Notları 9 Nisan 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
* 1945 - 1958'de dönen Japon mahkumların tarihsel zaman çizelgesi (Japonca) (ソ連地域の引揚経緯表)
* Sibirya'daki Japon savaş esirleri (İngilizce)