Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Vasal devlet

**Vasal devlet** kendinden üstün bir devlet ya da imparatorluğa Orta çağ Avrupasındaki feodal vasallığa benzer bir şekilde bağlı olan devlettir. Bağlılıklar sıklıkla askeri destek karşılığı bir takım imtiyazlar vermek şeklinde gerçekleşir. Bazı durumlarda, vasal devlet düzenli haraç ödüyor olabilir; bu durumda haraçgüzar devlet tanımı daha uygun düşer. Günümüzde kullanılan yaygın terimler kukla devlet, protektora (himaye), bağımlı devlet ve uydu devlettir.

## Tarihi örnekleri

Truva ve diğer bazı Arzava toprakları Hitit İmparatorluğunun vasal devletleriydi.

### Osmanlı İmparatorluğu

1590 yılında Osmanlının vasal devletleri
Osmanlı İmparatorluğu topraklarının uç kısımlarında yer alan bazı vasal ve haraçgüzar devleti denetliyordu. Farklı şekillerde uygulanan vasallık, bazı bölgelerin kendi liderini seçmesine izin veriyordu. Bazı devletler ise topraklarının haracını ödüyordu.

18. yüzyılda Eflak, Boğdan ve Kırım hanlığı dahil birçok vasal devlet Osmanlı'nın denetimindeydi.

### Antik Çin

Antik Çin'de Zhou Hanedanı zamanından (MÖ 1046–770)Han Hanedanına (MÖ 206 BC–220) kadar çeşitli sayıda vasal devlet olmuştur.

Bu vasallar küçük şehir devletlerini içerdiği gibi büyük toprakları elinde tutan Chu ve Qi gibi devletleri de içeriyordu. Daha sonra, bu vasal devletlerden biri bütün Çin'i fethetmiş ve imparator Çin Şi Huang'ın buyruğu altında birleştirmiştir.

## Kaynakça
# Salacık

**Salacık** (Kırım Tatarca: *Salaçıq*), bugün Kırım'da Bahçesaray şehrinin bir mahallesidir (geçmişte şehre bağlı ayrı bir kasabaydı). Geçmişinde Kırım Hanlığı'na ilk kurulduğu yıllarda başkentlik yapmıştır. Bugün burada I. Mengli Giray ve I. Hacı Giray hanların türbeleri ve Kırım Hanlığı'ndan kalma birçok eser vardır.

Hacı Giray Han'ın türbesi, Zincirli Medrese, Kırım Müftülüğü'nün de bulunduğu Salacık, Bahçesaray'ın önemli bir semti konumundadır. Salacık'taki tarihi kabristan alanında Kırım hanlarının yanı sıra, Kırım'ın Milli liderleri İsmail Gaspıralı ile sürgünde öldükten sonra Bahçesaray'a mezarları getirilen Ahmet Özenbaşlı ve Mustafa Edige Kırımal'ın da mezarları bulunmaktadır.

Sovyet yönetimi döneminde tahrip edilen edilen han türbeleri Türkiye tarafından tamir edilmekte olup, TİKA tarafından onarılan Hacı Giray Han Türbesi Devlet Bakanı Faruk Çelik ile TBMM Başkanvekili Meral Akşener'in de katıldığı bir törenle 18 Mayıs 2009 tarihte ziyarete açıldı.

## Kaynakça
# I. Sahib Giray

| I. Sahib Giray |
| --- |
|  |
| Kırım Hanı |
| Hüküm süresi | 1532-1551 |
| Önce gelen | I. İslâm Giray |
| Sonra gelen | I. Devlet Giray |
|  |
| Doğum | 1501 |
| Ölüm | 1551 |
| Defin | Bahçesaray |
| Hanedan | Giray Hanedanı |
| Babası | I. Mengli Giray |
| Dini | Sünni İslam |

**I. Sahib Giray** (1501 - 1551), 1532 ile 1551 yılları arasında hüküm sürmüş Kırım Hanı. I. Mengli Giray'ın oğlu, aynı zamanda I. Selim'in de kayın biraderidir. Sahib Giray, Mengli Giray'ın 1485 senesinde evlendiği Kazan hanı İbrahim Han'ın dul eşi Nur Sultan'dan doğmuştur. 1521 yılında ağabeyi Kırım Hanı I. Mehmed Giray Kazan'ı zapt etmiş ve şehri kardeşi Sahib'e vermiştir. Ağabeyi ile birlikte 1532'de Rus Çarı III. Vasili'yi Moskova yakınlarında yenmiştir. 1532 yılında I. Saadet Giray'ın ölümü ile Sahib Giray Kırım tahtına oturmuştur. 1541 yılında Moskova'ya sefer düzenledi. Atalarının siyasetini izleyerek bozkırdaki Türk boylarını Kırım'a yerleştirdi. 1551 yılında katledildi.

| Resmî unvanlar
 |
| --- |
| Önce gelen: **I. İslâm Giray** |  **Kırım Hanı** 1532-1551
 | Sonra gelen: **I. Devlet Giray** |

## Kaynakça
# Bulgaristan'daki Kırım Tatarları

**Bulgaristan'daki Kırım Tatarları**, Bulgaristan'da yaşayan Kırım Tatarı azınlığıdır. Yapılan nüfus sayımına göre 2001 yılında ülkede 1803 Kırım Tatarı yaşamaktaydı. Bu kişilerin çoğu, 1860'lı yıllarda ülkeye gelmiştir. Bazı kaynaklara göre 1860'larda Bulgaristan'a gelen Kırım Tatarı sayısı 110,000 idi. Daha sonra bu kişilerin bir kısmı Bulgaristan'dan göç etmiştir.

bu bölgeler 1900'lü yıllarda Romanya'nın olduğu için Tatarlar aslında Romanya'da yaşamaktadır. Türkiye'ye göç eden Tatar Türklerinin çoğu Eskişehir'dedir. Meşhur yemekleri cantık ve çiğ börektir

1920 sonrası Atatürk Romanya'ya gönderdiği gemilerle Tatar Türklerini savaştan Türkiye ye getirtip Türkiye'de çeşitli yerlere yerleştirmiştir. Edirne, Çanakkale gibi yerlerde tatarlara yer vermiştir.

Bulgaristan'daki Kırım Tatarları'nın en çok yaşadığı bölgeler ise Varna, Tatar Pazarcık, Balçık kadı-köy Dobriç ve Şumnu'dur.

## Kaynakça
# Yalıboyu Tatarları

**Yalıboyu Tatarları** Kırım yarımadasının güney sahillerinde geleneksel olarak yaşayan Kırım Tatarları'nın bir koludur. İsimlerini Kırım Tatarcası'nda "kıyıda yaşayan sakinler" anlamına gelen Yalıboyu kelimesinden almışlardır. 1943 - 1944 yıllarında Stalin'in Büyük Temizliği sırasında yerleşim yerlerinden gönderildiler. Yalıboyu lehçesi Oğuz grubuna ait olup, Türkçeye çok yakındır. 20. yy.'ın başlarında Sovyet anstropologu B. Kuftin'e göre "hemen hemen saf güney Türkçesi" konuşuyorlardı.

## Kaynakça
# Kırım Tatar alfabesi

Modern **Kırım Tatar dili** için Latin ve Kiril alfabeleri kullanılmıştır.

## Latin alfabesi

Kırım Tatar Latin alfabesi, 1992 yılında II. Kırım Tatar Millî Meclisi tarafından onaylandı. Alfabe, otuz bir harf ve bir işaretten ibarettir.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A a
 | B b
 | C c
 | Ç ç
 | D d
 | E e
 | F f
 | G g
 |
| Ğ ğ
 | H h
 | I ı
 | İ i
 | J j
 | K k
 | L l
 | M m
 |
| N n
 | Ñ ñ
 | O o
 | Ö ö
 | P p
 | Q q
 | R r
 | S s
 |
| Ş ş
 | T t
 | U u
 | Ü ü
 | V v
 | Y y
 | Z z
 |

* **Â â** işareti ayrı bir harf olarak değil, önünde duran kalın sesi yumuşatıcı işaret olarak kullanılır.

Bu harflerin telaffuzu şöyledir (Uluslararası Fonetik Alfabesi (IPA) ile yazıldı):

| IPA
 |
| --- |
| **а** | **b** | **c** | **ç** | **d** | **e** | **f** | **g** | **ğ** | **h** | **ı** | **i** | **j** | **k** | **l** | **m** | **n** | **ñ** | **o** | **ö** | **p** | **q** | **r** | **s** | **ş** | **t** | **u** | **ü** | **v** | **y** | **z** |
| [a] | [b] | [ʤ] | [ʧ] | [d] | [e] | [f] | [g] | [ɣ] | [x] | [ɯ] | [i], [ɪ] | [ʒ] | [k] | [l] | [m] | [n] | [ŋ] | [o] | [ø] | [p] | [q] | [r] | [s] | [ʃ] | [t] | [u] | [y] | [v], [w] | [j] | [z] |

## Kiril alfabesi

Kırım Tatar Kiril alfabesi, 1938 yılında Sovyetler Birliği tarafından onaylandı. Latin alfabesinin 1992 yılında onaylanmasına rağmen Kırım Tatar Kirili bugün de çok sık kullanılmaktadır. Alfabe otuz yedi harften ibarettir.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а
 | Б б
 | В в
 | Г г
 | Гъ гъ
 | Д д
 | Е е
 | Ё ё
 |
| Ж ж
 | З з
 | И и
 | Й й
 | К к
 | Къ къ
 | Л л
 | М м
 |
| Н н
 | Нъ нъ
 | О о
 | П п
 | Р р
 | С с
 | Т т
 | У у
 |
| Ф ф
 | Х х
 | Ц ц
 | Ч ч
 | Дж дж
 | Ш ш
 | Щ щ
 | Ъ ъ
 |
| Ы ы
 | Ь ь
 | Э э
 | Ю ю
 | Я я
 |  |  |  |

**гъ**, **къ**, **нъ** ve **дж** harfleri Rus Kirilinde olmayan harflerdir.
# Eski Kıpçakça

| Kıpçakça |
| --- |
| Bölge | Ukrayna, Rusya, Kuzey Karadeniz, Macaristan |
| Konuşan sayısı | ölü dil (11-17. yy)  (*tarih gerekli*) |
| Dil ailesi | Türk dilleri
* Şaz Türkçesi
	+ Kıpçak
		- **Kıpçakça**
 |
| Dil kodları |
| ISO 639-3 | – |

**Kıpçakça**, **Eski Kıpçakça** veya **Batı Orta Türkçe**; Orta Türkçe dönemine ait Deşt-i Kıpçak sahası ile Mısır ve Suriye'de 13. yüzyıldan 17. yüzyıla kadar kullanılmış Türk dillerinin Kıpçak grubundan ölü dil. Eski Kıpçakça günümüzde Yeni Kıpçakça adıyla da anılan Kıpçak grubundan Türk dillerinin oluşumuna kaynaklık eden dillerden biridir. Günümüzde geriye dönük dil sınıflandırmalarında Eski Kıpçakça, Kıpçak grubunun *Kıpçak-Kuman* alt grubunda ele alınır.

Bugüne gelebilmiş eserler sınırlı sayıda olup en çok incelenen eser Bozkır Kıpçakçasına (Kumancaya) ait *Codex Cumanicus* adlı eserdir. Eski Kıpçak Türkçesine ait eserlerin büyük çoğunluğu Memlûkler döneminde kaleme alınmıştır.

## Yayılımı

Orta Asya'nın batısından başlayıp Tuna Nehri kıyılarına, kuzeyde Orta İdil bölgesine, güneyde Kırım'a kadar uzanan ve Deşt-i Kıpçak (Kıpçak Bozkırı) olarak adlandırılan geniş kuzey bölgesi ile Orta Doğu'da Mısır ve Suriye'de varlıklarını 13. yüzyıldan 17. yüzyıla kadar sürdürmüştür.

## Dönemleri

|  |  |
| --- | --- |
| Kuman Kıpçakçası | Ermeni Kıpçakçası |

Kıpçak Türkçesi yazı dili olarak üç ya da dört ayrı kolda gelişim göstermiştir:

* 13-15. yy **Kuman Kıpçakçası**, **Altın Orda Kıpçakçası**, **Bozkır Kıpçakçası**: XIII. yüzyılın sonunda Güney Rusya bozkırlarında meydana gelmiş *Codex Cumanicus* bu gruba aittir.
	+ **Polovets Kıpçakçası**: XI-XIII. yüzyıllara ait Rus vakayinameleri, Doğu Avrupa kronikleri, Polovets-Rusça sözlüklerinde yansımıştır.
* 14-16. yy **Memlûk Kıpçakçası**, **Mısır Kıpçakçası**, **Arap harfli Kıpçakça**: XIII-XV. yüzyıllarda Mısır ve Suriye'de yaşamış Memlûk Kıpçaklarının dilinde yazılmış eserler.
* 16-17. yy **Ermeni Kıpçakçası**, **Ermeni harfli Kıpçakça**: XVI-XVII. yüzyıllarda Kamenets-Podolsk'te yaşamış Ermeni Kıpçaklarının (Gregoryen Kıpçakların) dilinde yazılmış eserler.

## Kaynakça

## Metin örnekleri

Altın Orda Kıpçakçası(Latinize) ve Türkiye Türkçesi karşılığı
| Mėŋü Tėŋriniŋ öz sözi
kėydi kulunıŋ tenini,
ten ten bile kutkaruvsap,
itlenmişlerni tabuvsap.

 | Ebedi Tanrı'nın öz sözü
giydi kulunun bedenini,
bedeni ile kurtarmak isteyip,
kaybolmuşları bulmak isteyip.

 |
| --- | --- |
| Ave Maria, içrihiŋ
Tėŋri tintti ėse hem boyıŋ,
barçalardan artuk arı
sėni tapuptur hem sili.

 | Selam Meryem, senin içini
Tanrı araştırdı ise hem bedenini,
her şeylerden daha arı
seni bulmuştur hem temiz.

 |
# Kırım bayrağı

Kırım bayrağı| Kırım Bayrağı |
|  |
| Kabul tarihi | 21 Nisan 1999 |
| Kullanan(lar) | Kırım |

Kırım bayrağı, 1917 dönemi
**Kırım bayrağı**, 1917 ortalarında, Kırım'ın ve bağımsız
Kırım Halk Cumhuriyeti'nin bayrağı olmak üzere "Gökbayrak" bugün kullanılmakta olan şekliyle, yani gök mavisi bir zeminin sol üst köşesine Kırım hanlarının Tarak Tamga'sı yerleştirilmiş olarak düzenlendi.

Hanlık döneminde kalan bazı maddî eser ve belgelerde halâ rastlanılabilen Tarak Tamga, tarihî köklere dayandırılan bir Kırım kimliğini vurguluyordu. Gök mavisi zemin ise geniş Türk kimliğinin bir sembolü olarak o zamanki İstanbul'un Türkçü çevrelerinden etkilenerek kabul edilmişti. 19. yüzyıl Fransız doğu bilimcisi Leon Cahun'un Introductîon â I'histoire de l'Asie, Turcs et Mongols des Origines â 1405 (Paris, 1896) başlıklı tarih eseri ve özellikle La banntere bleu (Paris, 1877) adlı tarihî romanı (İngilizce tercümesi: The Bine Banner Londra, 1878); önde gelen Türkçü âlimlerden Necip Asım [Yazıksız] tarafından yapılan Türkçe tercümesi: Gök Sancak [İstanbul, 1328/1912]) İstanbul'daki Türkçü çevreler arasında son derece popüler olmuş ve bu kitaplara dayanarak, gök mavi renk eski Türklerin "millî rengi" olarak kabul edilmeye başlanmıştı. Bu yaygın inancın tarihî gerçeklere ne ölçüde uygun olduğu bir tarafa bırakılırsa, gök mavisi rengin o dönemde özellikle İstanbul'daki Türkçü faaliyetlere aşina olan Kırım (ve diğer Türk ülkelerinden) aydınlara ortak ve geniş Türk kimliğine işaret etmek için gayet pratik bir sembol oluşturduğu da bir gerçektir.

Vatan Cemiyeti üyeleri ve İstanbul'da tahsil gören diğer Kırımlı talebeler, 1917'den itibaren Kırım için çok önemli bir siyasi manâ taşıyacak olan "Kurultay" terimini de aynen gök mavisi rengi benimsedikleri gibi, İstanbul'daki romantik Türkçü kaynaklardan almışlardır. (Aslında "Kurultay" tabiri eski genel Türk tarihinin yanı sıra, Kırım tarihinde de özgün manâsıyla gerçekten mevcuttu, ancak çoktan unutulduğu gibi elbette demokratik bir parlamento demek değildi.)

## Kaynakça

* Kırımer, "Bazı Hatıralar", Emel, no. 28, s. 60
* Osman Akçokraklı, "Kırım'da Bayrak Meselesi", Kırım Mecmuası (İstanbul), no. 6, ss. 113-114. 29
* Halim Geray Sultan, "Gülbün-ü Hânân yahud Kırım Tarihi" (İstanbul, 1327/1911)
* Tarak Tamgalı Gökbayrak 25 Ekim 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. - Tuncer Kalkay

## Dış bağlantılar

* Vatan Kırım 21 Ağustos 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Tatar.net
# Tarak Tamga

Giray Hanedanlığı Tuğrası, Tarak Tamga
**Tarak Tamga**, Kırım hanları'nın mensubu bulunduğu Giray Hanedanı (15-18 yüzyıl) tarafından kullanılan devlet semboludür.
Kırım Hanlığı'nın hakim olduğu Kırım yarımadası ve Hanlığa bağlı bugün Romanya, Ukrayna ve Rusya'daki kale ve resmi yapılarda 'Tarak Tamga' bulunurdu.
Ayrıca, geçmişte Kırım Hanlığı'nın bayrak ve flamalarında ve günümüzde Kırım Türkleri'nin 'mavi' üzerine 'sarı' renkli bayrağında yer alan 'Tarak Tamga' Kırım Türklerinin milli sembolüdür.
# Ant Etkenmen

Ant Etkenmen| Türkçe: Ant Etmişim |
| --- |
|

---

 **Kırım Halk Cumhuriyeti Ulusal Marşı**

---

 |
| Güfte | Numan Çelebi Cihan |
| Beste | Anonim |

**Ant Etkenmen** (Türkçe: Ant Etmişim), Kırım Halk Cumhuriyeti'nin ve Kırım Tatarlarının ulusal marşıdır.

## Tarihi

Ant Etkenmen'in sözleri Numan Çelebi Cihan tarafından, Kırım Tatarcası'nın Nogay Lehçesi'nde 3 kıtalık bir şiir halinde yazılmıştır. Marşın bestesi anonim olup sadece marşın son kıtası ulusal marş olarak söylenmekte, bu kıtanın her dizesi nakarat olarak tekrar edilmektedir. Ant Etkenmen, 9 Aralık 1917 günü Bahçesaray'daki Hansaray'da açılan Kurultay'da bando tarafından çalınmıştır. Bundan sonra Kırım Tatarları tarafından kullanılmaya başlamıştır. 30 Haziran 1991 tarihinde Kırım Tatarlarının ulusal marşı olarak kabul edilmiştir. Marş, Rusçaya Lilâ Bucurova tarafından çevirilmiştir.

## Marşın Sözleri

Ant etkenmen milletimniñ yarasını sarmağa

Nasıl olsun eki qardaş birbirini körmesin?

Onlar içün ökünmesem, muğaymasam, yaşasam

Közlerimden aqqan yaşlar derya-deñiz qan bolsun.

Ant etkenmen şu qaranğı yurtqa şavle sepmege,

Nasıl bolsun bu zavallı qardaşlarım iñlesin?

Bunu körüp buvsanmasam, muğaymasam, yanmasam

Yuregimde qara qanlar qaynamasın, qurusın.

Ant etkenmen, söz bergenmen millet içün ölmege

Bilip, körüp, milletimniñ köz yaşını silmege.

Bilmey körmey, biñ yaşasam, qurultaylı han bolsam,

Kene bir kun mezarcılar kelir meni kömmege.

## Türkiye Türkçesi’ndeki karşılığı

Ant etmişim milletimin yarasını sarmaya,

Nasıl olur da, iki kardeş birbirini görmesin?

Onlar için üzülmesem, kaygılanmasam, yaşasam,

Gözlerimden akan yaşlar derya deniz kan olsun!

Ant etmişim şu karanlık yurda ışık saçmaya,

Nasıl olsun bu zavallı kardeşlerim çürüsün?

Bunu görüp bunalmazsam, üzülmesem, yanmasam,

Yüreğimde kara kanlar kaynamasın, kurusun!

Ant etmişim, söz vermişim millet için ölmeye,

Bilip, görüp milletimin gözyaşını silmeye.

Bilmeden, görmeden bin (yıl) yaşasam, kurultaylı han olsam,

Gene bir gün mezarcılar gelir beni gömmeye

## Notlar

Vikikaynak'ta **Kırım Ulusal Marşı** ile ilgili metin bulabilirsiniz.

## Dış bağlantılar

* Kırım Milli Marşı videosu 23 Eylül 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Youtube üzerinden.
# Kırım Tatar mutfağı

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| Bu madde Kırım Tatarları ile ilgilidir **Kırım Tatarları"Tamga" symbol of the Crimean Tatar Gerae family** |
| **Kırım dışındaki Kırım Tatarları** Bulgaristan · Türkiye

 |
| **Dil ve lehçeleri**
Kırım Tatarcası · Çöl · Yalıboyu · Orta yolak
Alfabe · Osmanlı Türkçesi · Çağatayca Eski Kıpçakça · Codex Comanicus

 |
|  |
| **Kimlik ve milli semboller**
Kırım Tatar adı · Kırım · Bayrak
Tarak Tamga · *Ant Etkenmen* |
| **Kırım Tatar kültürü** Mutfak

 |
| **Tarih** Kırım Hanlığı Kırım Halk Cumhuriyeti Sovyetler Birliği'nde Kırım Tatarları Kırım Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Sürgün Avdet KTMH

 |
| **Bazı Kırım Tatarları** Gaspıralı · Çelebicihan · Kırımoğlu

 |
| * g
* t
* d
 |

 |

**Kırım Tatar mutfağı**, başta Kırım Özerk Cumhuriyeti olmak üzere farklı ülkelerde ve coğrafi bölgelerde yaşamakta olan Kırım Tatarlarının yemek kültürüdür.

## Özellikleri

Kırım Tatarları çok zengin bir mutfak kültürüne sahiptir. Bu zenginlik, kendi özdeğerleri yanında tarihleri boyunca birçok kültürle iç içe yaşamış olmalarından kaynaklanmaktadır. Tarihleri boyunca tarım ve hayvancılıkla uğraşan Tatarların, yaşadıkları bölgenin özelliği olan hayvancılık ve yetiştirdikleri sebze ve meyveler (lahana, havuç, patates, domates, biber, patlıcan, üzüm, kabak, çilek, incir, elma, armut, şeftali, ceviz) ile başta şırbörek (çiğbörek) olmak üzere hamur işleri, en sık tükettikleri yemek türlerindendir. "Tatar hamursuz doymaz" sözünün de işaret ettiği üzere hamur işine ağırlık verilmiştir.

Yaz aylarında kış için hazırladıkları yiyecekleri depoladıkları kilerlerine *Azbar* denir.

Günümüzde yok olmakta olan Kırım Tatarlarına özgü fırınlara ‘’peş’' denir.

Bol tüketilen Türk kahvesine bazen soğuk olarak süt veya kaymak da eklenerek içilir.

Önem verilen günlere özel yemekler de yapılır. Doğumda köbete, hoşaf; düğün öncesinde karafilli yağlı kurabiye, torun sahibi erkekler sakal bıraktıklarında katlama, ölü evinde mayalı hamurla yapılan kıygaşa, bu özel günlerle yemeklerin eşleştirilmesini sağlamıştır.

## Başlıca yemekler

Sebze yemeklerinde lahana, havuç ve patates yaygın tüketilir, acuka buna örnektir. Şavurma Türk tipine benzer bir dönerdir.

### Hamur işleri

Şırbörek (çiğbörek), köbete, burma (kol böreği), üyken börek, saraylı kırma böreği, sarı burma, cantık (yantık), şagaraklı şoban kobete (bacalı kıymalı, patatesli börek), baklalı erişte, kaş kaş, çubar bakla, kıyık, mantı, samsa.

### Çorbalar

Şurpa (havuç, soğan, patates ve büyük haşlama et), patatesli alişke, kaşıkbörek çorbası, kuzu sorpası (çorbası), oğmaç, kartoplu alişke, mercimekli lakşa, baklalı lakşa, ufak aş (Tatar aş) (mantı çorbası)

### Tatlılar

Vişneli pirok, incir reçeli.

## Kaynakça
# Kırım Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti

| Kırım*Qrьm ASSR* *Крымская АССР* Kırım ÖSSC |
| --- |
| 1921 ve 1991-1945 ve 1992 |
|
Bayrak

Arma

 |
| Başkent | Simferopol |
| Hükûmet | Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti |
| Tarihçe |  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • Kuruluşu  | 1921 ve 1991 |
| • Kırım Oblastı oluşu  | 30 Haziran 1945 |
| • Tekrar kuruluşu  | 12 Şubat 1991 |
| • Dağılışı  | 1945 ve 1992 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Öncüller** | **Ardıllar** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Kırım Bölge Hükümeti
 |
|  | Kırım Oblastı
 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Güney Rusya Hükümeti
 |  |
| Kırım Özerk Cumhuriyeti
 |  |
| Kırım Oblastı
 |  |

 |

 |

**Kırım Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti** veya **Kırım ÖSSC,** (Kırım Tatarcası: Qırım Muhtar Sotsialist Sovet Cumhuriyeti; Rusça: Крымская Автономная Советская Социалистическая Республика - *Krımskaya Avtonomnaya Sovetskaya Socialistiçeskaya Respublika*) Kırım Yarımadası'nda Rusya SFSC'ne bağlı olarak kurulan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'dir. Cumhuriyetin başkenti Akmescit (Simferopol). Resmi dilleri Kırım Tatarcası ve Rusçadır.

1938 yılı itibarıyla Kırım rayonlarının etnik farklılıklara göre dağılımı.
Açık mavi: Kırım Tatarları
Pembe: Ruslar
Turuncu: Almanlar
Mavi: Yahudiler
Sarı: Ukraynalılar

## Tarihi

### 1921 - 1945

Kırım ÖSSC, 18 Ekim 1921 tarihinde kurulmuştur. Nüfusunu başta Kırım Tatarları olmak üzere Ruslar, Ukraynalılar, Yunanlar ve Karaylar oluşturmuştur. Kırım Tatarlarının bir kısmı II. Dünya Savaşı'nda Nazi Almanyası ile işbirliği içerisinde oldukları için 1944 yılında Kırım Tatarı nüfusunun çoğu Orta Asya ülkelerine sürülmüştür. Sürgüne gönderilen Kırım Tatarlarının sayısı 300 bine varmıştır. Ayrıca ekonomik, kültürel ve dinî hayatları üzerindeki baskılardan bunalan bir kısım Tatarlar da kurtuluşu göç etmekte bulmuşlardır. Göçe zorlanan Kırım Tatarlarına 1967 yılında anayasal hakları yeniden verilmiş fakat Sovyetler Birliği'nin son günlerine kadar yurtlarına geri dönmelerine izin verilmemiştir.

30 Haziran 1945 tarihinde Rusya SFSC'ye bağlı Kırım ÖSSC kaldırılarak Kırım topraklarında *Kırım Oblastı* kurulmuştur.

19 Şubat 1954 tarihinde, Sovyetler Birliği Yüksek Sovyeti Prezidyumu Kırım Oblastını Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti'nden çıkarılarak Ukrayna Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne bağlanmasına karar verdi. Bu değişikliğin gerekçesi olarak Ukrayna'nın Rus hakimiyetine girişinin 300.
yıldönümü gösterilmiştir.

### 1991 - 1992

Kırım Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin kısa süreli ikinci bir dönemi oldu. 20 Ocak 1991'deki Kırım egemenlik referandumu sonrasında Ukrayna SSC'ne bağlı bir özerk cumhuriyet hâlini aldı. Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından Ukrayna bağımsızlığını elde ettiğinde, Kırım yine özerk bir cumhuriyet olarak yeni kurulan Ukrayna'nın bir parçası olarak isim değişikliğiyle devam etti.

## Ayrıca bakınız

* Sovyetler Birliği'nde Kırım Tatarları
* Kırım Özerk Cumhuriyeti

## Kaynakça
# Numan Çelebicihan

| Numan Çelebicihan |
| --- |
|  |
| Kırım Halk Cumhuriyeti Başkanı
 |
| **Görev süresi** 9 Aralık 1917 - 23 Şubat 1918
 |
| Yerine geldiği | *Yeni makam* |
| Yerine gelen | *Makam kaldırıldı* |
| Kişisel bilgiler
 |
| Doğum
 | Noman İbraim оğlu Çelebicihan 1885 Orkapı
 |
| Ölüm
 | 23 Şubat 1918 (33 yaşında)
 |
| Partisi
 | Milli Fırka
 |
| Bitirdiği okul
 | Vefa Lisesi
 |
| Mesleği
 | Şair **·** siyasetçi **·** avukat
 |
| Dini
 | Sünni İslam-Hanefilik
 |

**Numan Çelebicihan** (Rusça: Нома́н Челебиджиха́н, Kırım Tatarca: Noman İbraim оğlu Çelebicihan, نعمان ابراهيم اوغلى چلبى جهان‎‎; 1885 - 23 Şubat 1918), Kırım Tatarı politikacı, avukat, şair ve yazar. 9 Aralık 1917 tarihinde kurulan kısa ömürlü Kırım Halk Cumhuriyeti'nin ilk başkanıdır. Kırım Tatarlarının ulusal marşı Ant Etkenmen'in şairidir.

## Yaşamı

Numan Çelebicihan 1885'te Kırım'ın kuzeyindeki Orkapı'da Büyük Sonak köyünde doğdu. Babası İbrahim Çelebi, Annesi Cihanşah'ın kızı Eğitim için İstanbul'a gitti. Vefa Lisesi'nde okurken ilk olarak "Yaş Tatar Yazıcılar Cıyını" adında Tatar gençlik örgütünü kurdu. Daha sonra Kırım Tatar Öğrenci Birliği ve Vatan'ın kurulmasında rol aldı.

Hukuk eğitiminin ardından bağımsızlık hareketinde yer almak için Kırım'a geri döndü. Kırım Tatar Kurultayı'na Orkapı temsilcisi seçildi. 1917 yılında Millî Fırka'yı kurdu.

Kırım Tatar Kurultayı'nın başkanı seçilmesinden iki ay sonra, Ocak 1918'de Bolşevik güçlerinin Kırım'ı ele geçirmesinin ardından tutuklandı ve idam edildi. Cesedi de Karadeniz'e atıldı. Bugün, sembolik mezarı; Gözleve şehrinin Eskisaray Camii'sinde, babası Abdülkerim Çelebi ve dedesi Ali İbrahim Çelebi'nin yanında bulunmaktadır.

## Eserleri

* Karılgaçlar Duası
* Ant Etkenmen
* Bastırık
* Tilkiden Selam
* Haygidi
* Yolcu
* Garip

## Ayrıca bakınız

* Numan Çelebicihan Taburu

## Kaynakça
# Perekop Kıstağı

Perekop Kıstağı'nı gösteren bir harita.
**Perekop Kıstağı** (*Ukraynaca: Перекопський перешийок; Perekops'kyy pereshyyok; Rusça: Перекопский перешеек; Perekopskiy peresheek Kırım Tatarcası: Or boynu ya da Or Qapı*), Kırım yarımadası'nı kıtaya bağlayan kıstağın adıdır.

Geçmişteki ismi Kırım Tatarca kullanım olan "*Or*" dur.Osmanlılar ise buraya "*Orkapı*" demişlerdir.
# Toğay Bey

Toğay bey, Jan Matejko tarafından 1885'te yapılmış yağlı boya resimden bir parça, şu anda Varşova Ulusal Müzesi'nde bulunmaktadır.
**Toğay Bey** (ö. Haziran 1651) (Kırım Tatarcası *Toğay bey*, Lehçe *Tuhaj-bej*, Ukraynaca *Тугай-бей*, Rusça *Тугай-бей*) *Tugay Bey* olarak da bilinen Kırım Tatarları'nın önemli askeri liderlerinden ve siyasetçilerindendi.

## Hayatı

Toğay önemli Kırım ailelerinden Arğınlardan gelmektedir, tam adı *Arğın Doğan Toğay Bey*’dir. Bey unvanını Or Qapı (Perekop) sancağının başına geçtiği zaman almıştır. Bu sancak Kırım Hanlığı için çok önemliydi çünkü, Kırım Yarımadası'nın kıstağı Perekop Kıstağı burada bulunmaktaydı ve savunulması gereken önemli bir yerdi.

1648'de Kazaklar'ın Lehistan'a karşı yaptıkları Hmelnitski Ayaklanması'nda Bogdan Hmelnitski'e yardım etmek için bir ordu (tahmini 6.000 - 20.000 kişilik) getirmiştir. Orada çeşitli önemli savaşlarda bulunmuştur ve sonunda Beresteczko Muharebesi'nde öldürülmüştür.

* Lviv'de Toğay bey ve Bogdan Hmelnitski. Jan Matejko, 1885.
* Toğay Bey Tatar süvarilere önderlik ediyor.

## Popüler kültürdeki yeri

Henryk Sienkiewicz'in romanı *Ateş ve Kılıç*'ta ve sinema uyarlaması *Ogniem i Mieczem*'de yer aldı. Filmde Daniel Olbrychski tarafından canlandırılmıştır.

## Kaynakça

Özel
Genel
* Podhorodecki, L. *Chanat krymski i jego stosunki z Polską w 15-18 w*. Warsaw, 1987.
* Serczyk, W.A. *Na płonącej Ukrainie. Dzieje Kozaczyzny 1648-1651*. Warsaw, 1998.
* Holobutsky, V. *Zaporizhian Cossackdom*. "Vyshcha shkola". Kiev, 1994. 5-11-003970-4 ( 21 Şubat 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.)