# Üçüncü Sinema

(soldan sağa) Gerardo Vallejo, Fernando Solanas, Juan Domingo Perón ve Octavio Getino **(**İspanya, 1971**) —** Cine Liberación kolektifinin kurucuları Solanas ve Getino, sürgündeki eski cumhurbaşkanı Peron'u ziyaretleri sırasında.
**Üçüncü Sinema** (İspanyolca: *Tercer Cine*), 1960’ların sonlarında Latin Amerika’da, özellikle Arjantin ve Küba’da ortaya çıkan devrimci bir film akımı ve teorik yaklaşımdır. Kavram, Arjantinli yönetmenler Fernando Solanas ile Octavio Getino’nun 1969 tarihli Üçüncü Bir Sinemaya Doğru (İspanyolca: *Hacia un tercer cine*) başlıklı manifestosuyla sistematik bir çerçeveye kavuşmuştur.

Solanas ve Getino, sinemayı üç ana başlık altında ele alır.

* Birinci Sinema: Hollywood merkezli ticari kaygılarla üretilen ve seyirciyi pasif bir tüketiciye dönüştüren endüstriyel yapımları temsil eder.
* İkinci Sinema: Avrupa kökenli, yönetmenin bireysel ve estetik ifadesini ön plana çıkaran auteur (yazar) sinemasıdır; ancak kurumsal yapıya tamamen sırtını dönmez.
* Üçüncü Sinema: Bu iki yaklaşımı da reddederek sinemayı bir "siyasal müdahale aracı" olarak konumlandırır. Sömürge karşıtı, kolektif ve devrimci bir sinema anlayışı önerir, toplumsal dönüşümü hedefler.

Bu yaklaşıma göre sinema, yalnızca estetik bir üretim değil, aynı zamanda siyasal bir müdahale ve toplumsal dönüşüm aracıdır. Sergey Ayzenştayn, Bertolt Brecht ve Walter Benjamin'in teorileri, Üçüncü Sinemacılar için önemli teorik başvuru kaynakları olmuştur.

Akım, Afrika ve Asya’daki bağımsızlık hareketlerinin güç kazandığı bir dönemde şekillenmiştir. Frantz Fanon’un sömürgecilik karşıtı düşünceleri ile Üçüncü Dünya siyaseti, bu yaklaşımın teorik temelini oluşturur. Aynı dönemde Kübalı sinemacı Julio García Espinosa’nın kaleme aldığı Kusurlu Bir Sinema İçin (İspanyolca: *Por un cine imperfect*o) başlıklı metin de Üçüncü Sinema tartışmalarının önemli referansları arasında yer alır.

## Türkiye'deki yansımaları

Üçüncü Sinema'nın Türkiye'deki izleri, 1960'lı yılların ilk yarısında ortaya çıkan toplumsal gerçekçi filmlerle başlar. Akımın etkisi özellikle 1968'den itibaren Genç Sinema hareketi aracılığıyla somutlaşmıştır. Hareket, *Genç Sinema* adlı bir dergi de çıkararak düşüncelerini yaymaya çalışmıştır. Derginin ilk sayısında yayımlanan beş maddelik bildiride devrimci, halka dönük ve bağımsız bir sinema anlayışı savunulmuştur.

Bu dönemin öncü yapıtlarından biri, Metin Erksan'ın yönettiği Gecelerin Ötesi'dir (1960). Film, Demokrat Parti iktidarını ve dönemin toplumsal atmosferini eleştiren cesur bir eser olarak değerlendirilmiş; ideallerini gerçekleştirmek için çete kuran yedi gencin yoksulluk sarmalındaki öyküsünü gerçekçi bir dille aktarmıştır.

1960'ların ilk yarısında çekilen Yılanların Öcü, Otobüs Yolcuları, Şehirdeki Yabancı, Susuz Yaz, Karanlıkta Uyananlar, Hızlı Yaşayanlar ve Bitmeyen Yol gibi filmler de, Üçüncü Sinema anlayışıyla örtüşen toplumsal gerçekçi üretimin önemli örnekleri arasında sayılmaktadır.

Yılmaz Güney, Türk sinemasının Üçüncü Sinema tartışmalarında en sık başvurulan adı olmuştur. Solanas'ın Tangolar, Gardel'in Sürgünü (1985) adlı filminin jeneriği, Paris'te aynı dönemde sürgünde bulunan Güney'e ithaf edilmiştir. Film, Türkiye'de 1986'da yalnızca bu ithaf yazısı gerekçesiyle sansür kurulunca yasaklanmıştır.

Türkiye'de Üçüncü Sinema geleneğini sürdüren çeşitli film kolektifleri de kurulmuştur. Şeyh Bedrettin Film Kolektifi, Film For Peace, Üçüncü Sinemacılar Film Kolektifi, Özgür Açılım, Bağımsız Sinema Merkezi, Sine-Yol Kolektifi ve Kişisel Üretimler bu alandaki önemli yapılar arasında sayılmaktadır.

## Kaynakça