# İkinci Ypres Muharebesi

| İkinci Ypres Muharebesi |
| --- |
| Batı Cephesi ve I. Dünya Savaşı |
|  2. Ypres Muharebesi'nden sonra yeni cephe hattını gösteren Alman diyagramı |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Tarih | 22 Nisan – 25 Mayıs 1915 |
| Bölge | Ypres, Belçika ﻿ / ﻿ |
| Sonuç | *Analizler* bölümüne bakınız |
| Coğrafi Değişiklikler |
İngilizler Ypres'e 3 mil daha yakın yeni bir hatta çekildi |

 |
| Taraflar |
|  Britanya İmparatorluğu* Kanada
* Hindistan
* Birleşik Krallık

 Fransa

* Cezayir
* Fas

 Belçika |  Almanya |
| Komutanlar ve liderler |
| * Horace Smith-Dorrien (replaced by)
* Herbert Plumer (6 May 1915~)
* Arthur Currie
* Henri Putz
* Armand De Ceuninck
 |  Albrecht von Württemberg |
| Güçler |
| * 2 Fransız tümeni
* 6 Britanya tümeni
 |  7 tümen |
| Kayıplar |
| * Fransızlar: 2,000–3,000'ten 21,973
* İngilizler: 59,275
 |  35,000+ |

**İkinci Ypres Muharebesi**, I. Dünya Savaşı sırasında 22 Nisan - 25 Mayıs 1915 tarihleri arasında Belçika'nın batısındaki Flaman kasabası Ypres'in doğusunda ve güneyinde yer alan stratejik öneme sahip yüksek bölgenin kontrol altına alınması için yapılmıştır. Bir önceki sonbaharda Birinci Ypres Muharebesi yapılmıştı. İkinci Ypres Muharebesi, Almanya'nın Batı Cephesi'nde zehirli gazı ilk kez kitlesel ölçekte kullandığı muharebedir.

## Arka plan

Siper çıkmazını aşmak için havadan daha ağır klor gazının silah olarak kullanılmasını öneren Alman kimyager Fritz Haber
1914'te gönüllü sürücü olan Alman kimyager Walther Nernst, bilim insanlarıyla irtibattan sorumlu Alman genelkurmay subayı Albay Max Bauer'e, karşı siperleri göz yaşartıcı gazla sürpriz bir saldırıyla boşaltabileceklerini önerdi. Bu fikrin bir saha testini gözlemleyen kimyager Fritz Haber, bunun yerine havadan daha ağır olan klor gazını kullanmayı önerdi. Alman Komutan Erich von Falkenhayn yeni silahı denemeyi kabul etti ancak amacı onu 4. Ordu'nun bir yanıltma saldırısında kullanmaktı. Falkenhayn, gazı Alman İmparatorluk Ordusu birliklerinin Doğu Cephesi'ne transferini ve müttefiki Avusturya-Macaristan'ın Rus İmparatorluğu'na karşı yürüttüğü Gorlice-Tarnów Taarruzunu desteklemek amacıyla kullanmak istiyordu. Gaz, silindirlerden sıvı klor sifonlanarak salınacaktı; gaz doğrudan salınamayacaktı çünkü vanalar donacaktı; rüzgar gazı düşman hatlarına taşıyacaktı. En büyüğü 40 kg (88 lb) ağırlığında olan 5.730 gaz silindiri ön cepheye taşındı. Kurulum Haber, Otto Hahn, James Franck ve Gustav Hertz tarafından denetlendi. Silindirler iki kez mermi ateşiyle delindi, ikinci seferde üç adam öldü ve elli kişi yaralandı. Almanların bir kısmı madencilerin oksijen solunum cihazlarıyla korunuyordu.

Saldırı için Ypres çıkıntısı seçildi. Kanalı takip ederek kasabanın etrafında doğuya doğru çıkıntı yapıyordu. Çıkıntının kuzeyinde, Belçika ordusu Yser hattını tutuyordu ve çıkıntının kuzey ucu iki Fransız tümeni tarafından tutuluyordu. Çıkıntının doğu kısmı Kanada Tümeni ve iki İngiliz tümeni tarafından savunuluyordu. İkinci Ordu'nun II. Kolordu ve V. Kolordu'su 1., 2. ve 3. Süvari Tümenleri ile 4., 27., 28., Northumbrian, Lahore ve 1. Kanada tümenlerinden oluşuyordu.

## Muharebe

E. A. James, *A record of the Engagements... (1923)* adlı eserinde, her bir çatışmanın ve ilgili birliklerin özetini sunmak için *The Official Names of the Battles and Other Engagements... (1921)* adlı eserini kullanmıştır. 1915 Ypres Muharebeleri'nde İkinci Ordu'nun dahil olduğu altı çatışma kaydedildi; bunlardan dördü İkinci Muharebe sırasında (22 Nisan - 25 Mayıs) gerçekleşti.

* Gravenstafel Muharebesi: Perşembe 22 Nisan – Cuma 23 Nisan
* St. Julien Muharebesi: Cumartesi 24 Nisan – 4 Mayıs
* Frezenberg Muharebesi: 8–13 Mayıs
* Bellewaarde Muharebesi: 24-25 Mayıs

### Gravenstafel Sırtı Muharebesi (22–23 Nisan 1915)

*William Roberts'ın* Ypres'teki İlk Alman Gaz Saldırısı *adlı tablosu, Almanların Fransız ve Kanadalı askerlere yönelik gaz saldırısını tasvir ediyor*
Langemark-Poelkapelle: Langemark Alman savaş mezarlığının hemen batısındaki bir pozisyondan, yaklaşık olarak kuzeye, 22 Nisan 1915'te ilk gaz saldırısının başlatıldığı Alman siperinin eski konumuna doğru çekilmiş fotoğraf. Bu alanda, Alman siper sistemi yaklaşık olarak soldaki çiftlik evinden sağdaki söğüt ağaçları grubuna kadar uzanıyordu.
22 Nisan 1915'te saat 17:00 sularında 4. Ordu, Fransız 45. ve 87. tümenlerinin Fransız Territorial ve Troupes coloniales (Fas ve Cezayir birlikleri) tarafından tutulan Müttefik hattındaki Langemark ve Gravenstafel köyleri arasındaki 6,5 kilometrelik (4,0 mil) cepheye 171 t (168 uzun ton) klor gazı attı. Gaz bulutunun yolunda bulunan Fransız birlikleri 2.000-3.000 kayıp verdi, ölü sayısı 800 ile 1.400 arasındaydı. Askerler her yöne doğru kaçtılar,

> ...bitkin, paltoları üzerlerinden fırlamış ya da sonuna kadar açılmış, atkıları çekilmiş, deliler gibi koşuyorlar, yönlerini şaşırmış, su diye bağırıyor, kan tükürüyorlar, hatta bazıları nefes almak için çaresizce çabalayarak yerlerde yuvarlanıyor.
>
> — Albay Henri Mordacq, 90. Piyade Tugayı

Fransız cephesinde 6 km'lik (4 mil) bir boşluk savunmasız bırakıldı. Alman piyadeleri, sodyum tiyosülfat solüsyonuyla ıslatılmış pamuklu pedlerle nefes alarak bulutun epey gerisinden takip etti ve neredeyse hiç karşı çıkılmadan Ypres'i işgal etmiş olsalar bile, siper kazdıkları Langemark ve Pilkem köylerini işgal etti. 2.000 esir ve 51 silah almışlardı. Hırsızlığın güney kanadını savunan Kanadalı birlikler, içme sularına benzediği için kloru tespit ettiler. Almanlar ertesi gün onlara daha fazla klor gazı saldılar. Üç tarafı kuşatılmış ve Cezayir Tümeni'nin dağılmasından sonra sol kanadını aşırı genişletmiş olan Kanada Seferi Kuvvetleri'nin (CEF) 13. Taburu (Royal Highlanders of Canada) için kayıplar özellikle ağırdı.

Kitcheners' Wood'daki bir eylemde, 2. Kanada Tugayı'nın 10. Taburu gaz saldırısının yarattığı boşlukta karşı saldırı emri aldı. 22 Nisan'da saat 23.00'ten sonra bir araya geldiler ve 3. Tugay'ın 16. Taburu (Kanada İskoç) ilerlemeyi desteklemek için geldi. Her iki tabur da saat 23.46'da ikişer bölük halinde 800'den fazla adamla saldırdı. Keşif yapmadan, taburlar hedeflerine yarı yolda engellerle karşılaştı. Ormandan açılan hafif silah ateşiyle karşı karşıya kalan taburlar, doğaçlama bir süngü hücumuna başladı. Saldırı, eski meşe plantasyonunu %75'lik bir zayiat oranıyla Almanlardan temizledi. İngiliz basını saldırıyla ilgili şaşkınlığını dile getirdi:

> Almanlar, kendi siperlerinin önüne yerleştirdikleri kükürt klorür kimyasal ürününü ateşe verdiler ve bu, Fransız ve Belçikalıların siperlerine doğru yoğun sarı bir bulutun savrulmasına neden oldu. Duman bulutu, zehirli gazı soluyan herkesi alt ederek, sarı, alçak bir duvar gibi ilerledi. Fransızlar ne yaptıklarını veya ne olduğunu göremiyorlardı. Almanlar daha sonra hücuma geçtiler ve şaşkın Fransızları kendi siperlerinin ötesine sürdüler. Dumanlarla sarılmış olanlar birbirlerini yarım metre öteden göremiyorlardı. Kükürt dumanları tarafından alt edilen yaralılardan bazılarını gördüm ve olumlu bir şekilde ilerliyorlardı. Kükürtün etkisi sadece geçici görünüyor. Sonrasında gözlerde kötü bir şişlik gibi görünüyor, ancak görme hasar görmüyor.
>
> — *The Daily Mail* (26 Nisan 1915)

> Alman siperlerinden Fransız hattının önünden o garip yeşil ölüm bulutu yükseldiğinde alacakaranlık çöküyordu. Hafif kuzeydoğu esintisi bulutu onlara doğru savurdu ve bir anda ölüm onları boğazından yakaladı. Kırılıp kaçtıkları için onları suçlayamayız. O korkunç gecenin yoğunlaşan karanlığında, gaz bulutunda kör bir şekilde koşarak, göğüsleri acı içinde inip kalkarken ve boğulmanın yavaş zehri karanlık yüzlerini kaplarken dehşetle savaştılar. Yüzlercesi düşüp öldü; diğerleri çaresizce yatıyordu, acı dolu dudaklarında köpük ve parçalanmış bedenleri güçlü bir şekilde hastaydı, kısa aralıklarla mide bulantısı yırtılıyordu. Onlar da daha sonra öleceklerdi—tarif edilemez bir acı içinde yavaş ve uzun bir ölüm. Tüm hava, insanların boğazlarının arkasında yakalanan ve ağızlarını metalik tadıyla dolduran keskin klor kokusuyla lekelenmişti.
>
> — Kaptan Alfred Oliver Pollard, *The Memoirs of a VC* (1932)

Almanlar 200 gaz yaralısını tedavi ettiklerini, bunlardan 12'sinin öldüğünü bildirdi. Müttefikler 5,000 ölü ve 15,000 yaralı bildirdi.

Birkaç gün içinde İngilizler, John Scott Haldane tarafından gazın etkilerini bir beze idrar yaparak ve içinden nefes alarak gidermeleri konusunda uyarıldı. Her iki taraf da daha etkili gaz maskeleri geliştirmeye koyuldu.

### St. Julien Muharebesi (24 Nisan – 5 Mayıs)

St. Julien köyü (şimdi Sint-Juliaan; ﻿ / ﻿) 22 Nisan'daki zehirli gaz saldırısına kadar 1. Kanada Tümeni'nin gerisindeydi, ardından cephe hattına dönüştü. Köydeki ilk çatışmalardan bazıları 13. Tabur CEF'in makineli tüfek müfrezesinden onbaşı Frederick Fisher'ın direnişini içeriyordu; Fisher bir avuç adam ve bir Colt makineli tüfekle iki kez dışarı çıktı ve ilerleyen Alman birliklerinin St. Julien'den geçerek Kanada cephe hattının gerisine girmesini engelledi. Ertesi gün öldürüldü.

24 Nisan sabahı, Almanlar St. Julien'in hemen batısında yeniden oluşturulan Kanada hattına doğru başka bir gaz bulutu saldılar. Askerlere mendillerine işemeleri ve mendilleri burun ile ağızlarına koymaları söylendi. Alınan önlemler yeterli olmadı ve Alman birlikleri köyü ele geçirdi. Ertesi gün Northumberland Tümeni'nin York ve Durham tugayları karşı saldırıya geçtiler, hedeflerini güvence altına alamadılar ancak köye daha yakın yeni bir hat oluşturdular. 26 Nisan'da, harekete geçen ilk Teritoryal tugay olan Northumberland Tugayı'nın 4., 6. ve 7. Taburları saldırıya geçti ve köyde bir tutunma noktası elde etti, ancak 1954 kayıp vererek geri çekilmek zorunda kaldılar. Yüzlerce kayba rağmen, 2. Tabur Royal Dublin Fusiliers, Frezenberg ve Bellewaarde'deki savaşlara ara vermeden katıldı. 24 Nisan'da tabur, St. Julien yakınlarında bir Alman gaz saldırısına maruz kaldı ve neredeyse yok edildi.

Sarı-yeşil bulutlar İtilaf siperlerine doğru ilerlediğinde Alman Ordusu, klor gazı tüplerini ilk kez Nisan 1915'te Fransız Ordusu'na karşı Ypres'te kullandı. Gazın ananas ve biberi andıran belirgin bir kokusu vardı. Fransız subaylar, ilk başta Alman piyadelerinin bir sis perdesinin ardında ilerlediğini varsayarak birlikleri uyardı. Gaz ön Müttefik siperlerine ulaştığında, askerler göğüs ağrılarından ve boğazda yanma hissinden şikâyet etmeye başladılar.

Kanada Sefer Kuvvetleri'nin saha laboratuvarı başkanı George Nasmith, Kanadalı bir saha ambulansı görevlisine gaza karşı koymak için idrar kullanılması emrini vermesini tavsiye etti.
2. Kanada Saha Ambulansı'ndan Yüzbaşı Francis Scrimger, Yarbay George Gallie Nasmith'in tavsiyesi üzerine gaza karşı koymak için idrar kullanma emrini vermiş olabilir. Askerler gaza maruz kaldıklarını fark ettiler ve birçoğu olabildiğince hızlı koştu. Saldırı başladıktan bir saat sonra, Müttefik hattında 1.500 yarda (1,4 km) boşluk vardı. Klordan korkan Alman askerlerinin azı ilerleyebildi ve bu gecikme, Almanlar boşluğu değerlendiremeden önce Kanada ve İngiliz birliklerinin mevzileri geri almasını sağladı.

İlk Alman klor gazı saldırılarından sonra, Müttefik birliklerine idrarla ıslatılmış pamuklu pedlerden yapılmış maskeler verildi; peddeki ürenin kloru nötrleştirdiği keşfedilmişti. Pedler gaz dağılana kadar yüzün üzerinde tutuldu. Diğer askerler, gaz geçene kadar ağız ve buruna bağlanan, sodyum bikarbonat solüsyonuyla nemlendirilmiş bir mendil, çorap veya flanel vücut kemeri kullanmayı tercih ettiler. Askerler bu şekilde savaşmayı zor buldular ve gaz saldırılarına karşı daha iyi bir koruma yöntemi geliştirme girişimlerinde bulunuldu. Temmuz 1915'te askerler etkili gaz maskeleri ve boğulma önleyici solunum cihazları aldılar. Royal Scots'tan Er W. Hay, 22 Nisan 1915'te klor gazı saldırısından hemen sonra Ypres'e geldi:

> Bir şeylerin ters gittiğini biliyorduk. Ypres'e doğru yürümeye başladık ama yoldan aşağı doğru gelen mülteciler yüzünden geçemedik. Ypres'e giden demir yolu hattı boyunca yürüdük ve yol kenarında korkunç bir durumda yatan insanlar, siviller ve askerler vardı. Gaz olduğunu söylediklerini duyduk. Cehennem gazının ne olduğunu bilmiyorduk. Ypres'e vardığımızda bir gün önce gazdan ölmüş bir sürü Kanadalının orada yattığını gördük, zavallılar ve bizim gibi gençler için oldukça korkunç bir görüntüydü. Sadece yirmi yaşındaydım, bu yüzden oldukça travmatikti ve bunu asla unutmadım ve asla unutmayacağım.
>
> — Royal Scots'tan Er W. Hay

> Fransız askerleri doğal olarak hazırlıksız yakalandılar. Bazıları zamanında kaçtılar, ancak çoğu, ne yazık ki! yeni tehlikeyi anlamadıkları için o kadar şanslı değildi ve dumanlar tarafından alt edildiler ve zehirlenerek öldüler. Kaçanların neredeyse hepsi öksürdü ve kan tükürdü, klor mukoza zarına saldırdı. Ölüler hemen simsiyah oldu. Gazın kaçmasına izin verdikten yaklaşık 15 dakika sonra Almanlar siperlerinden çıktılar. Bazıları, havanın solunabilir hale gelip gelmediğini tespit etmek için başlarında maskelerle önceden gönderildiler. İlerleyebileceklerini keşfettiklerinde, gazın birkaç dakika önce yayıldığı alana büyük sayılar halinde ulaştılar ve ölü adamların kollarını ele geçirdiler. Hiç esir almadılar. Dumanların tam olarak öldürmediği bir asker gördüklerinde tüfeğini kaptılar ve ona "daha iyi ölmesi için" uzanmasını tavsiye ettiler.
>
> — *The Daily Chronicle*  (26 Nisan 1915)

### Frezenberg Muharebesi (8-13 Mayıs)

Müttefik siperlerine yönelik Alman barajının gece fotoğrafı (muhtemelen İkinci Ypres Muharebesi)
Almanlar, saha topçularını ileri doğru hareket ettirerek, Frezenberg sırtındaki 27. ve 28. Tümenlerin karşısına üç ordu birliğini yerleştirdi. Alman saldırısı 8 Mayıs'ta sırtın ön yamacında siperlerde bulunan 83. Tugay'ın bombalanmasıyla başladı, ancak birinci ve ikinci piyade saldırıları hayatta kalanlar tarafından püskürtüldü. Sabahın üçüncü Alman saldırısı savunucuları geri püskürttü. Komşu 80. Tugay saldırıyı püskürtmüş olsa da, 84. Tugay geri püskürtüldü; bu, hat üzerinde 2 mil (3,2 km) boşluk bıraktı. Almanların daha fazla ilerlemesi, Prenses Patricia'nın Kanada Hafif Piyadesinin (PPCLI) karşı saldırıları ve 10. Tugay'ın gece hareketi ile engellendi. PPCLI, 700 kişilik 150 kişilik savaşacak durumda olmayan bir orduyla pahalıya mal olan bir başarı elde etti.

### Bellewaarde Muharebesi (24-25 Mayıs)

24 Mayıs'ta Almanlar, Shell Trap Çiftliği'ni ve saldırıdan en çok etkilenen kuzey batı çevresini vuran bir gaz saldırısı başlattı. 2. Royal Dublin Fusiliers'tan Yüzbaşı Thomas Leahy'nin olayla ilgili raporu, onların Komutanı Yarbay Arthur Loveband'in bir gaz saldırısından şüphelendiğini ve tüm bölük subaylarını uyardığını gösteriyor. Daha sonra Almanlar, bir gaz salınımını işaret edecek şekilde siperlerinin üzerine kırmızı ışıklar diktiler.

> Gaz üzerimize gelmeden önce solunum cihazlarımızı takmaya ancak vakit bulabildik.
>
> — Kaptan Thomas Leahy

Alman kuvvetleri, Tabur'un kuzeyinde ve solunda İngiliz hattını ilerletmeyi ve işgal etmeyi başardı. Tabur artık Alman kuvvetlerinin yoğun ateşi altındaydı. Ancak top ateşi ve 9. Argyll ve Sutherland Highlanders'ın yardımıyla siperlerini sonuna kadar tutmayı başardılar.

> Almanlar, küçük gruplar halinde, enfilade ateşinin örtüsü altında ilerleyerek, nihayet saat 14.30'da Tabur hattını ele geçirdiler. Topçu ateşi durdu ancak tüfek ve makineli tüfek ateşi, bir hedef ortaya çıktığında, alacakaranlığa kadar isabetli ve sürekli kaldı.
>
> — *The War Diary*

## Sonrası

### Analizler

Savaşın sonunda İngiliz kuvvetleri Ypres'e 3 mil daha yakın yeni bir hatta çekilmişlerdi ve bu durum çevresindeki çıkıntının sıkışmasına neden olmuştu. Topçu ateşiyle bombalanan şehir yıkıldı. Doğu Cephesi'nde zehirli gaz kullanılmış olmasına rağmen, Müttefikleri şaşırttı ve yaklaşık 7000 gaz kazasında yaralı sahra ambulanslarıyla nakledildi ve yaralı temizleme istasyonlarında tedavi edildi. Mayıs ve Haziran aylarında, gaz zehirlenmesinden 350 İngiliz ölümü kaydedildi. Her iki taraf da gaz silahları ve karşı tedbirleri geliştirdiler; bu da gaz savaşının doğasını değiştirdi; Fransızlar ve İngilizler, Eylül ayı sonlarında Loos Muharebesi'nde gaz kullandılar. Sodyum hiposülfit, sodyum bikarbonat ve gliserin emdirilmiş pamuk atık pedlerinden yapılan doğaçlama solunum cihazlarının piyasaya sürülmesiyle gaz koruması bir nebze iyileştirildi. Ancak, eğitim eksikliği ve yerel düzeneklerin ve Britanya'dan ithal edilen kalitesiz ürünlerin kullanımı nedeniyle solunum cihazları pek fark yaratmadı. Sodyum fenolata batırılmış "P kaskı" (veya "Tüp Kask") Aralık 1915'te piyasaya sürüldü ve PH kaskı (fosgene karşı etkili) 1916'nın başlarında piyasaya sürüldü.

İkinci Ypres Muharebesi'nden önce (solda) ve sonra Ypres şehri (sağda). Topçu ateşiyle bombalanan şehrin çoğu yıkıldı.
Birçok Fransız askeri canlarını kurtarmak için kaçsa da, diğerleri yerlerini korudu ve bulutun geçmesini bekledi. İngiliz Seferi Kuvvetleri Başkomutanı Mareşal John French şöyle yazdı:

>  ... Özellikle bu talihsiz olay için Fransız Tümeni'ne en ufak bir suçlamada bulunma fikrini reddetmek istiyorum. Cesur Müttefiklerimizin bu sefer boyunca karşılaştıkları birçok zorlu durumda gösterdikleri inatçı ve inatçı cesaret örneklerinden sonra, olayın bu yönü üzerinde durmam oldukça gereksizdir ve yalnızca, eğer dünyadaki herhangi bir birlik böylesine hain ve tamamen beklenmedik bir saldırı karşısında siperlerini koruyabilseydi, Fransız Tümeni'nin sağlam duracağına dair kesin inancımı ifade etmek isterim.
>
> — French (Fransız)

Kanada Tümeni etkili bir savunma yaptı ancak 3 Mayıs'ta geri çekilmesiyle 5.975 kayıp verdi. Tümen, Batı Cephesi'nde hakim olan savaşa hazırlıksızdı; burada doğrusal taktikler, şarjörlü tüfekler ve makineli tüfeklerle donatılmış saldırganlara karşı etkisizdi. Kanada saha topçuları etkili olmuştu ancak Ross tüfeğinin eksiklikleri taktik zorlukları daha da kötüleştirdi. Kanada Tümeni, savaştan kısa bir süre sonra birkaç bin yedek aldı. İkinci Ypres'te piyadedeki en küçük taktik birim bir bölüktü; 1917'de bu bölük olacaktı. Kanadalılar 1915'in sonlarında saldırgan olarak görevlendirildi ancak başarılı olamadılar. Savaş, Kanada piyade silahlarının, topçularının ve piyade ile topçu arasındaki irtibatın etkinliğini artırmak için uzun bir analiz ve deney döneminin başlangıcıydı.

### Kayıplar

Savaştan sonra, 21 Nisan ile 30 Mayıs arasındaki Alman kayıpları Reichsarchiv'in resmi tarihçileri tarafından 34.933 olarak kaydedildi. İngiliz Resmi Tarihi'nde, J. E. Edmonds ve G. C. Wynne, İngilizlerin 59.275 kayıp, Fransızların 22 Nisan'da yaklaşık 18.000 kayıp ve 26 ile 29 Nisan arasında 3.973 kayıp daha kaydetti. 22 Nisan'dan 3 Mayıs'a kadar Kanada'nın kayıpları 5.975'ti ve bunların yaklaşık 1.000'i öldürüldü. En kötü gün, piyade saldırıları, topçu bombardımanları ve gaz deşarjları sırasında 3.058 kaybın yaşandığı 24 Nisan'dı. 2003'te Clayton, 45. ve 87. tümenlerden binlerce adamın gazdan kaçtığını ancak zayiat sayısının düşük olduğunu yazdı. Almanlar her iki tümenin topçularını da aştı ancak sağ kalanlar toparlandı ve daha geride yeni bir hat tuttu. Humphries ve Maker, 2010 yılında Der Weltkrieg'in tercümelerinde, 9 Mayıs'a kadar 35.000'den fazla Alman zayiatı, 22 Nisan ile 31 Mayıs arasında 59.275 İngiliz zayiatı ve sadece 22 Nisan'da 18.000 Fransız zayiatı olduğunu kaydetmişlerdi. Sheldon 2012'de benzer rakamlar vermiş ve 2014'te Greenhalgh, Fransız kayıplarının Almanların "korkunçluğuna" karşı yapılan propaganda ile abartıldığını ve 1998'de Olivier Lepick'in 2.000-3.000 Fransız kaybından 800-1.400'ünün Nisan ayında gazla öldürüldüğünü tahmin ettiğini yazmıştır.

Çavuş Elmer Cotton, klor gazının etkilerini şöyle anlattı:

> Akciğerlerin taşmasına neden olur - sadece karada boğulmaya eşdeğer bir ölümdür. Etkileri şunlardır - şiddetli bir baş ağrısı ve korkunç bir susuzluk (su içmek anında ölümdür), akciğerlerde bıçak sırtı bir ağrı ve mideden ve akciğerlerden yeşilimsi bir köpüğün öksürerek çıkması, sonunda duyarsızlık ve ölümle sonuçlanır. Cildin beyazdan rengi yeşilimsi siyaha ve sarıya döner, dil dışarı çıkar ve gözler cam gibi bakar. Bu ölümün en şeytani türüdür.
>
>

### Sonraki operasyonlar

Bellewaarde'a İlk Saldırı, V. Kolordu'nun 3. Tümeni tarafından 16 Haziran 1915'te gerçekleştirildi ve daha büyük bir operasyon olan Bellewaarde'a İkinci Saldırı, 25-26 Eylül 1915 tarihleri arasında V. Kolordu'nun 3. Tümeni ve VI. Kolordu'nun 14. Tümeni tarafından gerçekleştirildi. Mont Sorrel Muharebesi (2-13 Haziran 1916), Ypres'in güneyinde 20. Tümen (XIV. Kolordu) ve Kanada Kolordusu'nun 1., 2. ve 3. Kanada tümenleriyle gerçekleşti. Üçüncü Ypres Muharebesi, Passchendaele Muharebesi olarak da bilinir, 31 Temmuz - 10 Kasım 1917 tarihleri arasında gerçekleşti.

## Anma Törenleri

İkinci Ypres Muharebesi sırasında Kanada'nın katılımı Saint Julien Anıtı'nda anılmaktadır.
Bir sanatçının İkinci Ypres Muharebesi'ni İtilafların bakış açısından yorumlaması
Gravenstafel Muharebesi'ne katılan Kanadalılar Langemark'taki Saint Julien Anıtı'nda anılmaktadır. İkinci Ypres Muharebesi sırasında, 1. Tugay CFA Tıp Subayı Yarbay John McCrae, savaşta ölenlerin sesi olarak “*In Flanders Fields*” şiirini yazmıştır. *Punch* dergisinde 8 Aralık 1915'te yayınlanan şiir hâlâ Anma Günü ve Memorial Day'de okunmaktadır.

## Notlar

## Kaynakça

### Alıntılar

### Kaynaklar

* Clayton, A. (2003). *Paths of Glory*. Londra: Cassell. ISBN 978-0-304-35949-3.
* Edmonds, J. E. (1928). *Military Operations France and Belgium, 1915: Battles of Aubers Ridge, Festubert, and Loos*. **II** (1 bas.). Londra: Macmillan. OCLC 58962526.
* Edmonds, J. E. (1991) [1948]. *Military Operations France and Belgium 1917: 7 Haziran – 10 Kasım. Messines ve Üçüncü Ypres (Passchendaele)*. **II** (Imperial War Museum and Battery Press bas.). Londra: HMSO. ISBN 978-0-89839-166-4.
* Edmonds, J. E.; Wynne, G. C. (1995) [1927]. *Military Operations France and Belgium, 1915: Winter 1915: Battle of Neuve Chapelle: Battles of Ypres*. **I** (Imperial War Museum and Battery Press bas.). Londra: Macmillan. ISBN 978-0-89839-218-0.
* Girard, Marion (2008). *A Strange and Formidable Weapon: British Responses to World War I Poison Gas*. University of Nebraska Press. ISBN 978-0-8032-2223-6. Erişim tarihi: 26 Mayıs 2011.
* Greenhalgh, Elizabeth (2014). *The French Army and the First World War*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-60568-8.
* Häften, Hans von, (Ed.) (1932). *Der Weltkrieg 1914 bis 1918: Militärischen Operationen zu Lande Achter Band Die Operationen des Jahres 1915. Die Ereignisse im Westen im Frühjahr im Sommer und Osten vom Frühjahr bis zum Jahresschluß* [*Kara harekâtları: 1915 yılı harekâtı. İlkbahar ve yazda batıdaki, yazdan yıl sonuna kadar doğudaki olaylar*]. **VIII** (çevrim içi tarama bas.). Berlin: Verlag Ernst Siegfried Mittler und Sohn. OCLC 838300036. 2 Aralık 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Kasım 2013 – Oberösterreichische Landesbibliothek vasıtasıyla.
* Humphries, M. O.; Maker, J. (2010). *Germany's Western Front, 1915: Translations from the German Official History of the Great War*. **II** (1 bas.). Waterloo, Ont: Wilfrid Laurier University Press. ISBN 9781554580514.
* James, E. A. (1990) [1924]. *A Record of the Battles and Engagements of the British Armies in France and Flanders 1914–1918* (yeniden basım London Stamp Exchange bas.). Aldershot: Gale & Polden. ISBN 978-0-948130-18-2.
* Macpherson, W. G. (1923). *Medical Services General History: The Medical Services on the Western Front, and during the Operations in France and Belgium in 1914 and 1915* (pdf). **II** (çevrim içi bas.). Londra: HMSO. OCLC 83853880. Erişim tarihi: 19 Kasım 2019.
* Meyer, G.J. (2015) [2006]. *A World Undone: A Story of the Great War 1914-1918*. New York: Bantam Books. s. 94. ISBN 978-0-553-38240-2.
* Rawling, B. (1992). *Surviving Trench Warfare: Technology and the Canadian Corps, 1914–1918*. Londra: University of Toronto Press. ISBN 978-0-8020-6002-0.
* Sheldon, J. (2012). *The German Army on the Western Front 1915*. Barnsley: Pen and Sword Military. ISBN 978-1-84884-466-7.
* Van der Kloot, William (2004). "Nisan 1915: Beş Gelecekteki Nobel Ödülü Sahibi, Kitle İmha Silahlarını ve Akademik-Endüstriyel-Askeri Kompleksi Başlatıyor". *Notes and Records of the Royal Society of London*. **58** (2). ss. 149-160. ISSN 0035-9149.