Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Transkafkasya Komiserliği

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
| **Закавказский Комиссариат *Zakavkazskij Komissariat* Transkafkasya Komiserliği** |
| Rusya'ya bağlı özerk komiserlik
 |
|

|  |
| --- |
| **1917–1918** |

 |
|  Bayrak
 |
| Transkafkasya harita üzerinde |
| **Merkez** | Tiflis
 |
| **Yönetim şekli** | Komiserlik
 |
| **Başkan** |
|  - 1917–1918
 | Evgeni Gegechkori
 |
| **Tarih** |  |
|  - Kuruluş
 | 11 Kasım 1917
 |
|  - Bağımsızlık
 | 22 Nisan 1918
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Öncüller** | **Ardıllar** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Özel Transkafkasya Komitesi
 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Transkafkasya Demokratik Federatif Cumhuriyeti
 |  |

 |

 |

 |

Rusya Geçici Hükümeti tarafından oluşturulan İçişleri Bakanlığı'na bağlı Özel Komisyon tarafından 1917 yılında önerilen Transkafkasya bölgesinin iç sınırlarını değiştirme projesi.
**Transkafkasya Komiserliği** 11 Kasım 1917'de Tifliste kuruldu. Ekim Devrimi'nden sonra Petrograd'da kurulan bağımsız Transkafkasya'nın ilk devletiydi. Komiserlik, 1918 Ocağında Gürcü–Ermeni–Azeri birliğini diyet meclisine ve genel meclise (*Sejm*) çağırarak güçlendirdi.

## Ayrıca bakınız

* Özel Transkafkasya Komitesi (OZaKom, Ozakom).
* Transkafkasya Demokratik Federatif Cumhuriyeti (TDFR, ZKDFR).

## Kaynakça
# Mart Katliamı

| Mart Olayı |
| --- |
| Rusya İç Savaşı |
|  *Kaspi* gazetesinin Nikolayevski (Müasir İstiklaliyyet) Sokağındaki binası, yangından sonra. |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Tarih | 30 Mart 1918 – 2 Nisan 1918 |
| Bölge | Bakü ve civarı |
| Sonuç |
Bolşevik ve Ermeni Devrimci Federasyonunun zaferi. 3.000-12.000 kişi öldürüldü. |

 |
| Taraflar |
|
Bolşevik Ermeni Devrimci Federasyonu |
Müsavat Partisi Kafkas Süvari Tümeni |
| Komutanlar ve liderler |
|
Bolşevikler Taşnaklar

Stepan Şaumyan |
Müsavat Partisi Kafkas Süvari Tümeni |
| Güçler |
|
Bolşevikler 6.000 düzenli asker Taşnaklar 4.000 milis |
Müsavat ve Kafkas Süvari Tümeni 10.000 asker ve milis |
| Kayıplar |
|  |
3.000 - 12.000 (Siviller dahil) |

**Mart Katliamı** (Azerice: Mart qətliamı) veya daha az yaygın olarak **Mart Olayları** (Azerice: Mart hadisələri), 30 Mart 1918 - 2 Nisan 1918 tarihleri arasında Bakü şehri ve civarında Bakü Sovyeti ve Ermeni Devrimci Federasyonu kuvvetleri ile Müsavat Partisi ve Kafkas Süvari Tümeni (*Dikaya Diviziya*) arasında meydana gelen çatışmalardır. Çatışma sırasında Azerbaycan Türk'ü sivillere yönelik katliam yaşanmış ve olayların sonucunda Azerbaycan Türkleri ile diğer müslüman halk mensuplarından 3.000 ila 12.000 kişinin öldürüldüğü aktarılmıştır.

Katliamı, Azerbaycan tarafından resmen *soykırım* olarak tanınmaktadır. Azerbaycan Devlet Başkanı Haydar Aliyev'in 26 Mart 1998 tarihli bildirisi ile 31 Mart "Azerbaycanlıların Soykırımı Günü" kabul edilmiştir.

* Kuba toplu mezarlığı
*
*

## Ayrıca bakınız

* Azerilere yapılan katliamlar listesi
* Çocuklara Yardım Bürosu

## Kaynakça
# Merkezî Hazar Diktatörlüğü

| Merkezî Hazar DiktatörlüğüДиктатура Центрокаспия (ru) Sentrokaspi Diktaturası (az) |
| --- |
| 1918 |
|

Bayrak |
| Ağustos 1918'de Orta Hazar Diktatörlüğü tarafından kontrol edilen bölge |
| Başkent | Bakü |
| Yaygın dil(ler) | Rusça Azerbaycan Türkçesi |
| Hükûmet | Diktatörlük |
| Tarihî dönem | I. Dünya Savaşı |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • Kuruluşu  | 26 Temmuz 1918 |
| • Bakü Muharebesi  | 26 Ağustos 1918 |
| • Bakü'nün kurtuluşu  | 15 Eylül |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Öncüller** | **Ardıllar** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | 26 Bakü Komiseri
 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti
 |  |

 |

 |

**Sentrokaspi Diktatörlüğü** veya **Merkezî Hazar Diktatörlüğü** (Rusça: Диктатура Центрокаспия, Azerice: *Sentrokaspi Diktaturası*), I. Dünya Savaşı sırasında Bakü şehrinde ilan edilen kısa ömürlü bir anti-Sovyet idaresidir. Sosyalist Devrimci Parti ve Menşeviklerin ittifakıyla kurulan bu idare, 26 Temmuz 1918'de gerçekleşen kansız Bakü Hükûmet Darbesi ile Bakü Komünü'nün yerini almış; 15 Eylül 1918'de Osmanlı-Azerbaycan koalisyon güçlerinin Bakü'yü zapt etmesiyle son bulmuştur.

Merkezî Hazar Diktatörlüğü, Bakü'ye doğru ilerleyen Osmanlı Kafkas İslam Ordusu'nu durdurabilmek için İngilizlerden yardım talep etmiştir. General Lionel Dunsterville komutasındaki küçük bir İngiliz birliği Bakü'ye gönderilmiş ve Bakü Muharebesi esnasında payitahtı savunmak için ağırlıklı olarak Taşnak-Ermeni kuvvetlerine destek vermiştir. Lakin, 15 Eylül 1918'de Azerbaycan-Osmanlı ordusu Bakü'yü ele geçirerek şehre girmiş, bunun neticesinde İngiliz kuvvetleri şehri tahliye etmek zorunda kalmış ve Ermeni nüfusun büyük bir kısmı kaçmıştır. Osmanlı İmparatorluğu'nun 30 Ekim 1918'de Mondros Mütarekesi'ni imzalamasının ardından, bir İngiliz işgal birliği Bakü'ye yeniden girmiştir.

## Ayrıca bakınız

* Trans-Hazar Hükûmeti

## Kaynakça
# 26 Bakü Komiseri

Isaak Brodsky'nin *26 Bakü Komiserinin Kurşuna Dizilmesi* adlı eseri
Süre: 1 dakika ve 27 saniye.1:27Stepan Şaumyan Bakü'de bir mitingde, 1917 (dikkatli bakınca Şaumyan'ın saçıyla oynama huyunu fark edebilirsiniz)
26 Bakü Komiseri'nin 1920'deki tekrar defni (ağlayan kadın Mir Hasan Vezirov'un annesi).
**26 Bakü Komiseri** (Azerice: 26 Bakı komissarı, Rusça: 26 Бакинских комиссаров / *Dvadsat şest Bakinskih komissarov*), Ekim Devrimi'nden sonra Bakü'de kurulan Bakü Sovyet Komünü'nün Bolşevik ve Sol Sosyalist Devrimci Partisi'ne bağlı mensupları.

Aralarında Stepan Şaumyan'ın da bulunduğu iddia edilen Bakü Komünü 26 Temmuz 1918'a kadar varlığını sürdürmüştür.

## Komiserler

1. Anatoli Bogdanov – Memur
2. Aram Kostandyan – Gıda ve Tahıl Depolama İşleri Halk Komiser Yardımcısı
3. Armenak Boryan - Gazeteci
4. Arsen Amiryan - Bakü İşçisi Gazetesi Redaktörü
5. Bagdasar Avakyan – Bakü Komutanı
6. Eyzhen Berg - Deniz askeri
7. Fyodor Solntsev – Askeri görevli
8. Gregoriy Korganov – Askeri Donanma İşleri Halk Komiseri
9. Grigori Petrov – Bakü Merkezi Askeri Otorite Başkanı, Kızıl Müfreze Komutanı
10. İrakliy Meteksa – Şaumyan'nın koruması
11. İsay Mişne - Devrimci Askeri Komitenin İşlerinin İdarecisi
12. İvan Fioletov - Halk Ekonomi Komisyonunun Başkanı
13. İvan Gabışev – Silahlı Gruplar Komiseri
14. İvan Malıgin – Kafkasya Ordusu Devrimci Askeri Komitesi Komiser Yardımcısı
15. İvan Nikolayşvili - Caparidze'nin koruması
16. Mark Koganov - Devrimci Askeri Komite üyesi
17. Meşedi Azizbeyov - Bakü Guberniya Komiseri
18. Meyer Basin – Kafkasya Ordusu Devrimci Askeri Komitesi üyesi
19. Mir Hasan Vezirov – Toprak Bölme Halk Komiseri
20. Prokofiy Caparidze - İşçi, Köylü, Asker ve Deniz Askerinin Bakü Sovyeti Başkanı
21. Solomon Bogdanov - Devrimci Askeri Komite üyesi
22. Stepan Şaumyan - Kafkasya Fevkalade Komiseri, Bakü Sovyeti Halk Komiserliği Başkanı
23. Suren Osepyan - Bakü Sovyeti Haberleri Gazetesi Redaktörü
24. Tatevos Amirov - Taşnak Partisi üyesi, Süvari Müfreze Komutanı
25. Vladimir Poluhin - Askeri Donanma İşleri Halk Komiseri
26. Yakov Zevin – Çalışma Halk Komiseri

## 26 Bakü Komiseri Anıtı

26 Bakü Komiseri Anıtı

26 Bakü Komiseri Anıtı, bu komiserlerin anısını yaşatmak için inşa edilmiştir. Bakü'nün Sabayil Rayonundaki 26 Bakü Komiseri'nin toprağa verildiği anıt mezarlığın bulunduğu parkın yeniden inşa edilmesi üzerine Ocak 2009'da tarihinde Anıt mezarlık yıkılarak Bakü'deki bir mezarda toprağa verilmiştir. Mezarlığın yıkım çalışmalarında 26 naaş yerine 21 naaşın bulunmuş, 26 Bakü Komiseri Ermeni kökenli lideri Stepan Şaumyan'ın ve başka Ermeni kökenli 4 komiserin Tatevos Amirov, Bagdasar Avakyan, Armenak Boriyan ve Aram Kostandyan'ın naaşının mezarda olmadığı ortaya çıkmıştır. Bunun üzerine Rusya'da yayınlanan Kommersant Gazetesi, komiserlerin lideri Şaumyan dahil 5 Ermeni kökenli komiserin İngilizler tarafından Hindistan'a kaçırıldığını iddia etti.

## Film

* *26 Komiser*, (Двадцать Шесть Комиссаров, 1932, SSCB)

## Kaynakça
# Muğan Sovyet Cumhuriyeti

| Azerice: Muğan Sovet Respublikası Rusça: Муганская Советская Республика Mugan Sovyet Cumhuriyeti |
| --- |
| 15 Mayıs 1919-24 Temmuz 1919 |
|

Bayrak |
| Başkent | Lenkeran |
| Yaygın dil(ler) | Azerice, Rusça |
| Hükûmet | Sosyalist cumhuriyet |
| Tarihçe |  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • Kuruluşu  | 15 Mayıs 1919 |
| • Ayaklanma hazırlıklarının başlaması  | Mart 1919 |
| • Ayaklanmanın başlangıcı  | Nisan 1919 |
| • Muğan hariç, Lenkeran ve çevresinde Bolşevik yönetimi kuruldu  | 2 Mayıs 1919 |
| • Muğan Sovyet Cumhuriyeti ilan edildi  | 15 Mayıs 1919 |
| • Dağılışı  | 24 Temmuz 1919 |

 |

**Muğan Sovyet Cumhuriyeti**, Muğan Geçici Askeri diktatasına karşı başlatılan ayaklanma sonucunda Lenkeran bölgesinde kurulmuş kısa ömürlü Sovyet Cumhuriyeti'dir.

## Kuruluşu

Bolşevikler 1919 yılının Mart ayında silahlı isyana hazırlanmaya başladı. 1 ay sonra da ayaklanma başlatıldı. Ayaklanmaya Lenkeran kırmızı birlikler, Zuvandlı süvari gerilla birlikleri, Memmedovun partizan birliği, Boçarnikovun başkanlığındaki Privolnı köy gerillaları ve Sarı adasındaki hidrolokasiya grup ayaklanmaya katıldı. 2 Mayıs 1919 yılında Muğan hariç, Lenkeran ve çevresinde Bolşevik yönetimi kuruldu, 13 gün sonra ise Muğan Sovyet Cumhuriyeti ilan edildi.

## Devletin yıkılışı

24 temmuz 1919 yılında Beyaz ordu'ya mensup birlikler devletin başkenti Lenkeran'a girerek devleti yıktı. Ertisi ayın 9'unda bu bölgeyi Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'ne devretti. Bu arada Sovyet yanlıları Sarı adasına çekildi. Ancak Komünistler burada fazla kalamayacaklarını anlayarak adayı terk etme kararı almışlardı. Bir kısmı İran bağlı Aşur adasına çekilmişti. Bunun üzerine İngilizler ve İran Kazakları 8 Ağustos'ta adayı kuşatarak buradaki komünistleri hapse attı. komünistler'in bir kısmı ise Bakü'ye gitmişlerdi. O dönemde ise Bakü İngiliz denetimindeydi ve gelen komünistleri hemen tutukladılar.

## Askeri gücü

Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin Herbiyye Bakanlığı, Genelkurmay operatif istihbarat idaresinin resmi raporlarına göre Muğan Sovyet Cumhuriyeti'nin 1200-1500 kişilik askerî güce sahip olduğunu belirtti. Bunların yanında Vladimir Lenin'in Astrahan'a yolladığı 200 kişilik bir grupta mevcuttu. Sovyet Cumhuriyeti'nde başkent Lenkeran'da 4, Bilesuvar'da 3 olmak üzere toplam 12 topa sahipti. Ayrıca Sarı adasında hidroplanlarlar mevcuttu. Ordunun askeri disiplinde yoktu.

## Kaynakça
# İstiklâl Beyannamesi

Azerbaycan'ın İstiklâl Beyannamesi'in orijinali
**İstiklâl Beyannamesi** (Azerice: İstiqlal Bəyannaməsi, ایستیقلالیت بیان‌نامه‌سی) Azerbaycan Demokratik Cumhuriyetinin bağımsızlığını ilân eden bildiridir. Kafkasya ötesi seymindeki Müslüman milletvekilleri 28 Mayıs 1918'de Azerbaycan Millî Şûrâsı sıfatıyla bir istiklâl beyannamesi düzenleyerek cumhuriyetin istiklâlını ilan etmişlerdir. Aynı gün şiddetli tartışmalardan sonra Millî Şûra 24 oyla [iki kişi-S. M. Ganiyev ve C. Ahundov tarafsız kalmışlarıdır] Azerbaycan Demokratik Cumhuriyetinin devlet bağımsızlığının ilân edilmesi hakkındaki kararı kabul ederek, "İstiklâl Beyannamesi" metnini onaylamışlardır.

## Kaynakça

Wikimedia Commons'ta İstiklâl Beyannamesi ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.
# Batum Antlaşması

Batum Antlaşması| Kafkasya'da 1918 yılı, Osmanlı ordusunun ileri harekâtı |
| Tür | Barış Antlaşması |
| İmzalanma | 4 Haziran, 1918 |
| Yer | Batum, Gürcistan |

**Batum Konferansı ve Antlaşması**, 11 Mayıs – 4 Haziran 1918 tarihleri arasında Batum'da yapılan konferans ve sonucunda 4 Haziran 1918'de Osmanlı İmparatorluğu ile Kasım 1917'deki Bolşevik ihtilalinden sonra Kafkasya'da kurulan devletlerle, yani Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti, Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti ve Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti arasında imzalanmış anlaşma. 14 maddeden oluşan bu anlaşma, Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti'nin imzaladığı ilk uluslararası sözleşmedir.

## Arka plan

Polonya'nın Brest-Litovsk kasabasında barış heyeti toplanmıştır. Osmanlı Devleti'ni Sadrazam Talat Paşa temsil etmiştir. Konferansın sonunda imzalanan Brest Litovsk Barış Antlaşması'na göre; Rusya Kars, Ardahan ve Batum'u Osmanlı devletine geri vermiş ve bütün Doğu Anadolu'dan da çekilmiştir.

Bu sırada bu bölgede yaşayan Azeri-Türk, Gürcü ve Ermeni unsurlardan oluşan bir Mavera-i Kafkas (Kafkas Ötesi) Cumhuriyeti kurulmuştur. Doğuda Ermeni mezalimi başlayınca Osmanlı devleti, bu cumhuriyetlerle plebisitten (halkoylaması) önce Trabzon'da bir konferans düzenlemiştir. Bir aydan fazla süren konferanstan hiçbir netice alınmayınca da Osmanlı ordusu doğuda ilerlemeye devam ederek Batum, Kars ve Ardahan'ı geri almıştır. 15 Eylül 1918 tarihinde Bakü'ye kadar bütün bölge ele geçirilmiştir.

## Konferans

11 Mayıs–4 Haziran 1918 tarihleri arasında Batum'da yapılan konferanstaki görüşmeler sonucunda; Osmanlı Devleti ile Kasım 1917'deki Bolşevik ihtilalinden sonra Kafkasya'da kurulan devletlerle, yani Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti, Gürcistan Cumhuriyeti ve Azerbaycan Millî Şurası (Cumhuriyeti) arasında 4 Haziran'da Batum Antlaşması imzalanmıştır. Üç Kafkas devleti, Osmanlı Devleti ile görüşmelere *Maverâ-yı Kafkasya* adı altında birlikte katılmış ancak konferans sırasındaki gelişmeler sonucunda ayrı ayrı antlaşmalar imzalanmıştır. Bu antlaşma ile Ayastefanos Antlaşması ve Berlin antlaşmaları ile kaybedilen Batum dâhil diğer topraklar geri alınmıştır. 15 Ağustos 1918 tarihinde Padişah VI. Mehmed de bir beyanname yayınlayarak, Elviye-i Selâse'nin (Kars, Ardahan ve Batum'un) resmen Anavatan'a bağlılığını ilan etmiştir.

Batum Antlaşması ile Kars, Ardahan ve Batum sancakları geri alındıktan sonra, Trabzon'daki barış heyeti bu durum üzerine plebisite razı olmuştur. Plebisit sonunda çoğunlukla halk, Osmanlı Devleti'ni istediğinden; Batum, Kars ve Ardahan Osmanlı devletine katılmıştır.

## Sonrası

Mondros Ateşkes Antlaşması ile Osmanlı Devleti 1914 sınırlarına çekilmek zorunda kalmıştır. Daha sonra 13 Ekim 1921 tarihli Kars Antlaşması ile Kars, Ardahan Türkiye'de kalmış, Batum Gürcistan'a verilmiştir.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Yaqub Mahmudov (14 Ekim 2014). "İRƏVAN VƏ ƏTRAFINDAKI TORPAQLAR ERMƏNİLƏRƏ HANSI ŞƏRTLƏRLƏ VERİLMİŞDİ" (Azerice). azerbaijan-news.az. 29 Temmuz 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Temmuz 2015.
# Azerbaycan-Ermenistan Savaşı (1918-1920)

| Azerbaycan-Ermenistan Savaşı (1918–1920) |
| --- |
| I. Dünya Savaşı / Rusya İç Savaşı |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Tarih | 1918–1920 |
| Bölge | Ermenistan ve Azerbaycan |
| Sonuç |
Azerbaycan ve Ermenistan, Sovyetler Birliği tarafından işgal edildi. |

 |
| Taraflar |
|  Ermenistan DC

 Dağlık Ermenistan

---

 Sadece Bakü Muharebesi:  Birleşik Krallık  Merkezi Hazar Diktatörlüğü |  Azerbaycan DC

---

 Sadece Bakü Muharebesi:  Osmanlı Devleti

---

 Nisan 1920'den sonra:  Rusya SFSC  Ankara Hükûmeti  Azerbaycan SSC  |
| Komutanlar ve liderler |
|  Drastamat Kanayan  Andranik Ozanyan  Lionel Dunsterville |  Samedbey Mehmandarov  Hüsrev Bey Sultanov  Sultan Bey Sultanov

---

 Anatoliy Gekker  Kâzım Karabekir |

**1918–1920 Azerbaycan–Ermenistan Savaşı**, 1917'de Ekim Devrimi yani Bolşevik Devrimi'nden sonra başlamıştır. Çoğu saldırı düzenli ordu biçiminde olmadı. Daha sonra Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti kuruldu. Osmanlı İmparatorluğu'nun Erivan'ı boşaltıp Iğdır Ovası'na çekilmesi ile savaş başlamış oldu (1920).

## Çatışmaların sonucu

1905'te Bakü'de hem Ermeniler hem de Azeriler bulunuyordu. Şehirde mahalle savaşları yaşandı şehir Azeriler ve Ermeniler olarak ikiye bölündü. Ancak zamanla Ermeniler Bakü'yü boşalttı ve şimdiki Ermenistan sınırlarının içerisine çekildiler. Bakü'de hala çok az sayıda Ermeni yaşamaktadır.

### Ermenistan'ın Sovyetleştirilmesi, Aralık 1920

4 Aralık 1920'de Kızıl Ordu Erivan'a girdi. Kızıl Ordu'nun kurduğu gizli polis örgütü Ermenistan Cumhuriyeti'ne son verdi ve Ermenistan Sovyet güdümüne girdi.

### Kars Anlaşması, 13 Ekim 1921

Transkafkasya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti'nin TBMM devleti ile yaptığı Kars Antlaşması Transkafkasya'da düzeni ve otoriteyi sağlamıştır. Sovyetler Birliği Ermeniler ve Azeriler üzerindeki otoritesini güçlendirmiştir. Bu anlaşma ile Nahçıvan özerk bölge oldu. Misak-ı Milli'den de ilk ödün verildi ve Batum bırakıldı.

## Bibliyografi

*  11 Ekim 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

## Ayrıca bakınız

* Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti
* Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti
* Nahçivan Muharebesi
* Karabağ Savaşı
* Aras Savaşı
* Türk-Ermeni Cephesi
# Kara Ocak

| Kara Ocak |
| --- |
| Sovyetler Birliği'nin dağılması ve Birinci Karabağ Savaşı |
| Şehitler Hiyabanı, 20 Ocak 1992 |
| Bölge | Bakü, Azerbaycan SSC |
| Tarih | 19-20 Ocak 1990 |
| Hedef | Azerbaycanlı siviller |
| Saldırı türü | Katliam |
| Ölü | 131-170 |
| Yaralı | 700-800 |
| İşleyenler | Sovyet Ordusu |
| Saldırganlar | 26.000 Sovyet askeri |
| Sebep | Azerbaycan Halk Cephesi Partisi'nin iktidarı ele geçirmek istemesi ve Bakü'de yerli Ermeniler'e karşı katliamlar |

**Kara Ocak** (Azerbaycanca: Qara Yanvar), **Kara Cumartesi** veya **20 Ocak faciası**, 1990 Ocağı'nda 19'unu 20'sine bağlayan gece Sovyet Ordusu'nun Azerbaycan SSC'nin başkenti Bakü'ye girmesiyle gerçekleştirilen katliamdır.

## Arka plan

Bu katliama "Kara Ocak" denmektedir ve asıl neden ise Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti talepleri ile alakalıdır. Ermenilerin artan toprak talepleri karşısında büyük bir Azerbaycanlı kitlesi tepki göstermiş ve "Ermeniler Dışarı" sloganları atarak yürüyüşler tertiplemişlerdi. Buna misilleme olarak Ermenistan'da yaşayan çok sayıda Azerbaycanlı kovulmuştu.

## Sovyet Ordusunun Bakü'ye girmesi

Kara Ocak anısına bastırılmış bir posta pulu
13 Ocak 1990'da başlatılan Bakü Katliamını durdurmak için Sovyet Ordusu Bakü'ye girerek isyanı kanlı bir biçimde bastırdı. Sovyet birlikleri, 20 Ocak 1990'da Ermenileri korumak iddiası ile Bakü'ye giderek 143 kişiyi öldürdü. Sovyet Ordusunun sert müdahalesi Azerbaycan halkında büyük tepkilere sebep oldu. Bu bastırmayı protesto eden Azerbaycanlıları cezalandırmaktan öte, artan milliyetçi akımları ve bağımsızlık girişiminde bulunabilecek tüm Sovyet cumhuriyetlerine bir göz dağı niteliğindeydi. Ancak bu taktik geri tepti ve Sovyet yönetimi altındaki Azerbaycan'da, diğer Sovyet Cumhuriyetlerinde de olduğu gibi, milliyetçilik akımını ve bağımsızlık talebini hızlandırarak, Azerbaycan halkında Sovyet yönetiminin topluca reddine neden oldu ve Sovyetler Birliği'nin çöküşünü hızlandırdı.

## Fotoğraf galerisi

*
*
*
*
*
*

## Ayrıca bakınız

* Azerilere yapılmış katliamlar listesi

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

*
*  15 Nisan 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
*  24 Ocak 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Черный январь в Баку 22 Ocak 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Black January: Baku (1990) / Azerbaijan International (Spring 1998) 25 Ocak 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
*
*  2 Şubat 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
# Bişkek Protokolü

**Bişkek Protokolü**, 5 Mayıs 1994'te Kırgızistan'ın başkenti Bişkek'te Azerbaycan, Ermenistan, Dağlık Karabağ Cumhuriyeti ve Rusya yetkilileri arasında imzalanan ateşkes anlaşmasıdır. Hâlâ yürürlükte olan protokol, Karabağ Savaşı'nı sona erdirmiş ve sorunu askıya almıştır. O zamandan beri bu protokolün tek önemli ihlali 2008 Mardakert Çarpışması olmuştur.

## Azerbaycan'ın kış taarruzu

Aralık 1993'te Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri Karabağ'ın bütün cephelerinde sürpriz baskın düzenleyerek kış taarruzu başlatmıştır. Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri, insan dalgası hücum taktiğiyle ilk aşamada cephenin kuzeyi ve güneyindeki Ermeni mevkilerini ezerek Füzuli rayonuna bağlı, İran sınırında bulunan Horadiz'i geri alarak Cebrayıl rayonu sınırlarına kadar gelmiştir. Fakat iki aylık kış taarruzu başarısız olmuş ve taarruz sırasında Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri, 5.000 - 8.000 askeri kaybetmiştir. Bu askerî başarısızlığının ardından Haydar Aliyev diplomatik kanalları kullanarak kendi seçmenlerin kabul edebilecek barış koşullarını aramaya başlamıştır.

4 - 5 Mayıs'ta Bağımsız Devletler Topluluğu Parlamentolararası Meclisi ve Rusya Federal Meclisi ve Dışişleri Bakanlığı'nın inisiyatifleri ve Kırgızistan Cumhuriyeti Konseyi'nin evsahipliğiyle müzakele düzenlenmiştir.

## Görüşmeye katılanlar

Conciliation Resources'in gayrıresmî tercümesine göre görüşmeye katılanlar:

* Azerbaycan Cumhuriyeti Konsey Başkanı Afiyeddin Celilov
* Ermenistan Cumhuriyeti Konsey Başkanı Babken Ararkçyan
* Dağlık Karabağ Cumhuriyeti Konsey Başkanı Karen Baburyan
* Rusya Federasyonu Federal Konsey Başkanı Vladimir Şumeyko
* Kırgızistan Cumhuriyeti Konsey Başkanı Medetkan Şerimkulov
* Rusya Federasyonu Devlet Başkanı'nın tam yetkili temsilcisi Vladimir Kazimirov
* Parlamentolararası Meclisi Başkanı Mikhail Krotov

## Moskova görüşmesi

16 Mayıs 1994'te Moskova'da Azerbaycan Cumhuriyeti ve Ermenistan Cumhuriyeti'nin savunma bakanları ile Dağlık Karabağ Savunma Ordusu başkumandanı ateşkes anlaşmasını imzalamışlardır.

Azerbaycan'da hükûmet karşıtı grupları Dağlık Karabağ Cumhuriyeti temsilcisinin imzasının bulunduğu belgeye imza atan hükûmeti eleştirmişlerdir.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Protocol's unofficial translation
# Gardman

1017 yılında Lori Krallığı (kırmızı) tarafından ele geçirilen Gardman-Parisos Krallığı (sarı).
**Gardman** (Ermenice: Գարդման), **Girdman**, **Gardmank'** veya **Gardmanadzor** olarak da bilinir), Ermenistan Krallığı'ndaki eski Utik eyailinin sekiz kantonundan biriydi ve aynı zamanda Tuçkatak kantonu ile birlikte bir Ermeni prensliğiydi. Kabaca modern Azerbaycan'ın Kazak, Şemkir, Ağhstafa, Daşkesen, Gökgöl, Tovuz, Gebedey rayonlarına ve Ermenistan'ın Tavuş iline karşılık geliyordu. Gardman aynı zamanda kantonun merkez kalesinin de adıydı.

## Tarihi

Tarihçi Robert H. Hewsen'in görüşüne göre, Gardman adı Gürcü kökenli olabilir, ancak Pehlevice, Partça, Avestaca ve hatta modern Farsça gibi birçok eski Hint-İran dilinde gard kelimesinin "kale" veya "konut" anlamına gelmesi ve Parisos teriminin de İranlı bir kabile olan Parrasioi'den (Yunanca : Παρράσιοι) türemiş olması nedeniyle Hint-İran kökenli olduğuna dair başka bir iddia da vardır. Birçok çağdaş Ermeni yazar, Gardman'ı Artsah'ın (*ashkharh* ('vilayet, toprak')) bir parçası olarak anmıştır. Ermenistan'ın Arşak krallarının (MS 66-428) hükümdarlığı sırasında Gardman, Utik'in *nakharars* merkeziydi. Bu nedenle Utik' bazen *Gardmants'vots' ishkhanut'yun* veya Gardmanlıların prensliği olarak da anılırdı. Gardman, Ermenistan'ın bölünmesinin ardından 387 yılında Kafkas Albanyası tarafından ele geçirildi. Yedinci yüzyılda, yerel Gardman hanedanının yerini (Pers veya Part kökenli) Mihranî ailesi aldı. Bu aile daha sonra Arran bölgesinde hüküm süren hanedan haline geldi. Mihranîlerin yönetimi sırasında (7.-8. yüzyıllar), Utik' bölgesi Gardman olarak anılmaya başlandı.

Bölge 855 yılında Araplar tarafından fethedildi. Çağdaş Ermeni tarihçiler, Gardman'da iki bilinen yerin varlığını tekrar kaydettiler: Getabakk' adlı bir kale (modern Azerbaycan'ın Gebedey rayonunda) ve bir bakır madeni.

982 yılında, Artsah'ın kuzey bölgesi olan Gardman ve Parisos, 1017 yılına kadar süren ve daha sonra Lori Krallığı'nın bir parçası haline gelen küçük Ermeni Parisos Krallığı haline geldi. 1601 yılında, Melik-Şahnazaryan prens ailesi Gardman *melikliğini* kurdu. Hüküm süren aile, Haçen Hanedanı'nın bir koluna mensuptu ve ikametgâhları Voskanapat köyündeydi (ve bu nedenle, küçük devlet bazen Voskanapat melikliği olarak da anılırdı). Meliklerin toprak hakları, Rus İmparatorluğu'nun on dokuzuncu yüzyılın başlarında bölgeyi kontrol altına almasından sonra teyit edildi.

## Kaynakça

## Bibliyografya

* Bosworth, C. E. (1986). "Arrān". Yarshater, Ehsan (Ed.). *Encyclopædia Iranica, Online Edition* (İngilizce). Encyclopædia Iranica Foundation.
* Hakobyan, Tadevos Kh. (2007). *Hayastani patmakan ashkharhagrutʻyun* (Ermenice). Yerevan State University Press. ss. 243-244.
* Hewsen, Robert H (2001). *Armenia: A Historical Atlas*. Chicago: University of Chicago Press. ss. 100-103, 118-121. ISBN 0-226-33228-4.
* Ulubabyan, B. (1977). "Gardman". Simonyan, Abel (Ed.). *Soviet Armenian Encyclopedia* (Ermenice). **2**. Erivan. s. 700.