# İlhanlılar

| İlhanlılarایل خانان |
| --- |
| 1256-1335 |
|

Bayrak |
| İran Tarih Atlası |
| Tür | * Moğol İmparatorluğu'nun bir parçası (1243-1259)
* Bağımsız Kağanlık (1260-1335)
 |
| Başkent | Meraga (1256-1265) Tebriz (1265-1306) Sultaniye (1306-1335) |
| Resmî dil(ler) | Farsça |
|

---

 |
| Yaygın dil(ler) | * Orta Moğol dilleri (yönetici hanedan, belgeler)
* Arapça
* Türk dilleri
 |
| Hükûmet | Monarşi |
| Han |  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • 1256-1265  | Hülâgû |
| • 1316-1335  | Ebû Said Bahadır |

 |
| Tarihçe |  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • Kuruluşu  | 1256 |
| • Dağılışı  | 1335 |

 |
| Yüzölçümü |
| 1310 | 3.750.000 km2 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Öncüller** | **Ardıllar** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Moğol İmparatorluğu
 |
|  | Abbâsîler
 |
|  | Nizârî-İsmaili Devleti
 |
|  | Anadolu Selçuklu Devleti
 |
|  | Gürcistan Krallığı
 |
|  | Eyyûbîler
 |
|  | Salgurlular
 |
|  | Anadolu beylikleri
 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Celâyir Sultanlığı
 |  |
| Çobanoğulları
 |  |
| Serbedârîler
 |  |
| İncûlular
 |  |
| Eretna Beyliği
 |  |
| Gürcistan Krallığı
 |  |
| Anadolu beylikleri
 |  |
| Memlûk Devleti
 |  |
| Sutaylar
 |  |

 |

 |

**İlhanlılar** ya da **İlhanlıDevleti** (Farsça: ایلخانیان, romanize: Īlkhāniyān veya Farsça: ‏سلسله یلخانی‎, romanize: Silsilaye Īlḫānī, Moğolca: Хүлэгийн улс, romanize: Hülegiyn Uls), Moğol İmparatorluğu'nun güneybatı topraklarında kurulmuş bir Moğol hanlığıydı. Resmî adıyla **İran Ülkesi** ya da kısaca **İran** olarak bilinen hanlık, Tuluy'un oğlu ve Cengiz Han'ın torunu Hülâgû tarafından kuruldu. Hülâgû, kardeşi Möngke Han'ın 1259'daki ölümünün ardından Moğol İmparatorluğu'nun Batı Asya ve Orta Asya'daki topraklarını miras alarak hanlığın temelini attı.

İlhanlıların ana toprakları günümüzde İran, Azerbaycan ve Türkiye olarak bilinen bölgeleri kapsıyordu. En geniş döneminde ise Irak, Suriye, Ermenistan, Gürcistan, Afganistan, Türkmenistan, Pakistan, Tacikistan ve Rusya'nın Dağıstan bölgesinin bir kısmını da içine alıyordu. 1295 yılında tahta çıkan Gazan ile birlikte sonraki İlhanlı hükümdarları İslam'a geçip Müslüman oldular. 1330'larda Kara Veba salgını büyük yıkıma yol açtı. Son İlhanlı hükümdarı Ebû Said Bahadır Han'ın 1335'teki ölümüyle birlikte hanlık kısa sürede dağıldı.

İlhanlı Devleti, Moğollar arasında **Hülâgû Ulusu** olarak biliniyordu; çünkü bu topraklar Cengiz Han'ın torunlarına tahsis edilen uluslardan birinden türemişti. İlhanlı hükümdarları, İran kökenli olmamalarına karşın kendilerini İran'ın geçmişine bağlayarak otoritelerini pekiştirmeye çalıştılar; Moğolları, Sasani İmparatorluğu'nun mirasçıları olarak göstermek amacıyla tarihçiler görevlendirdiler. Yerli entelektüeller ise bu süreci, uzun zamandır kaybolmuş bir hanedan geleneğinin yeniden canlanması olarak yorumladılar. Böylece “İran Toprakları” (Īrān-zamin) kavramı önemli bir ideoloji haline geldi ve daha sonra Safevî İmparatorluğu (1501-1736) tarafından geliştirilerek sürdürüldü. Çin'de Yuan Hanedanı döneminde yaşanan benzer bir sürece paralel olarak, Moğolların doğrudan amaçlamadığı toprak bütünlüğü fikrinin yeniden canlanması, İran'da Moğol egemenliğinin kalıcı miraslarından biri oldu.

## Siyasi Tarihi

### Hûlâgü Han ve Ordusu

1243 yılında gerçekleşen Kösedağ Savaşı'nda Anadolu Selçuklu Devleti'ni yenilgiye uğratan Moğollar, Karakurum merkezine bağlı olarak İran'a geçerek, 1256 yılında başkenti Tebriz olan İlhanlı yönetimini kurdular (İlhanlı: Han'a bağlı topraklar). Devletin başında da Hülagû Han bulunmaktaydı. 1256 yılında Alamut Kalesi'ni ele geçirerek Bâtınîlerin çalışmalarına son verdiler. 1258 yılında ise Bağdat'ı işgal ederek halifeliğe son verdiler. Bu orduyu Memlûk komutanı Baybars mağlup etmeyi başarmıştır. İkinci Humus Savaşı, Moğol baskısını sona erdirmiştir.

Azerbaycan'ı ele geçiren Hülagû Han, 1258'de Bağdat'ı alarak Abbasî Devleti'ne son vermiş, Anadolu Selçuklu Devleti'ni egemenliği altına almıştır. Moğollar, Anadolu'nun bilim, kültür ve ticaret merkezleri olan kentlerini yağmalamıştır. Yağmalama nedeniyle bu dönemde Anadolu'da ticaret gerilemiştir.

İlhanlılar, Suriye ve Filistin'i işgalden sonra Mısır'a doğru ilerlemeye başladılar. Ancak Memlûkler, Ayn-ı Câlut Savaşı'nda İlhanlıları yenilgiye uğratarak Filistin ve Suriye'den çıkardılar (1260). Memlûk Sultanı Baybars, İlhanlıları ikinci kez Elbistan'da yenilgiye uğrattı (1277). Memlûkler tarafından uğradıkları yenilgiler dışında savaş kaybetmediler.

İlhanlılar, Gazan Mahmud Han (1295-1304) zamanında Müslümanlığı kabul ettiler. Aslında bu bölgede (İran'da) İslam zaten yaygındı. Bununla anlatılmak istenen idarecilerin görüş değişikliğidir. İlhanlı yöneticilerin tam anlamıyla İslam'ı seçtikleri söylenemez ancak bölgedeki halkın Müslüman olması fikir değişikliğini kısmen de olsa sağlamıştır. Yine de İlhanlıların İran topraklarındaki Müslüman çoğunluğu baskı altında yaşıyordu. Çünkü İlhanlı yöneticiler gelişmekte olan Tibet Budizmi'ni ve Diofizit'i (Nasturilik) teşvik ediyorlardı.

Gazan 1295'te Nevruz'un desteğiyle kuzeni Baydu'yu devirdi. Yardımının karşılığı olarak Nevruz, Gazan'ı Müslümanlığı kabul etmeye razı etti. İslam'a girmesiyle beraber Gazan, adını Mahmud olarak değiştirdi. Ancak çeşitli kaynaklar Müslüman olmasına rağmen Moğol Şamanizmi'ni sürdürdüğünü ve Tengri'ye taptığını belirtirler. Moğol şamanların İlhanlı İmparatorluğu'nda kalmalarına izin verilmiş ve nüfuzları hem Gazan hem de onun halefi Olcaytu saltanatında devam etmiş ama daha sonra gerilemeye yüz tutmuşlardır. Bundan önce Budizm'i benimsemişlerdi ve Müslümanlara karşı Hristiyanlarla ittifak kurmak istiyorlardı. 14. yüzyılın başlarında çıkan iç karışıklıklar sonucu İlhanlılar parçalandı (1336). İlhanlı topraklarının Azerbaycan bölümünde Çobanoğulları, geriye kalan büyük bölümü üzerinde ise Celâyirliler Devleti kuruldu.

### Son İlhanlar

İlhanlılar (1345)
İlhan Ebu Said Bahadır'in 1335'te ölümünden sonra İlhanlılar Devleti çözülmeye başlamıştır. İlhan unvanı, 1335-1336 döneminde Arık Böke soyundan Arpa Han'ın eline geçtikten sonra, 1336-1357 döneminde yine Hülagû Hanedanı mensupları tarafından taşınmıştır. Fakat bunlar İlhan unvanını bölgesel devletlere bağlı olarak devam ettirmişlerdir. Bunlardan Musa (1336–1337) Bağdat'ta bulunan Ali Padişah'ın etkisinde; Muhammed ile Cihan Timur (1339–1340) Celâyir Sultanlığı'nın etkisinde; Satıbey Hatun (1338–1339), Süleyman (1339–1343) ve Anuşirvan (1343–1356) Çobanoğullarının etkisinde kalarak İlhan unvanı taşımışlardır. Son olarak Tagay Timur 14. yüzyıl ortasında soyunun Cengiz Han ve İlhanlılardan geldiğini iddia ederek Horasan ve Doğu İran'da İlhan unvanını taşımıştır. Tagay Timur'un Serbedârîler tarafından öldürülmesi ile İlhanlılar sona ermiştir.

## Hukuk

İlhanlıların kurucusu ve aynı zamanda Cengiz Han'ın torunu olan Hulagü Han devrinde tüm Müslümanların şer'i ve hukuki meselelerinde, müderris (günümüz öğretim üyesi) ve kadıların nakli ile ilgilenmek için kadi-l kudat görevi ile Şemsüddin Muhammed Kazvini görev yapardı. Kadi-l kudat sözcüğü Türkçede "Kadıların Kadısı" anlamına gelmektedir. Bu kadının günümüz eşdeğeri içişleri bakanı olarak düşünülebilir.

İlhanlılarda, Irak bölgesinde ayrı bir kadi-l kudatı bulunmaktaydı. Kadi-l kudat yönetimi hem ders verme, hem de hukuk işleriyle ilgilenirdi. Yargı ile ilgili görevleri içinde iki düşmanın mahkemesini görmek, mahkeme sicil ve zabıtlarını tutmak, dava ile ilgili hukuki anlamda yeterli ve tutarlı delilleri toplamak, iki tarafça kabul görmüş sözleşmeler ile ilgili tasarrufta bulunmak, evlenme, boşanma, nafaka gibi konularla ilgilenmek, miras, zekat ve yetim mallarını korumak gibi şer'i işler vardı. Kadi-l kudatın yerine bu işlere bakmak üzere merkez bölgesi ve merkez dışında kalan tüm yerlerde yeteri kadar vekaleten kadı da bulunurdu.

Bir kısım Moğolların İslam'ı seçmesi ile birlikte, İslam hukukunu ve aynı zamanda gelenek, görenek, adet bilen din alimlerinden görevliler görülmektedir. Bu görevli kişi her kim olursa olsun bütün davaların kararını şeriata göre verirdi. Verilen bu kararlar kesin olarak uygulanması zorunlu olan kararlardı ve itiraz etmek mümkün değildi.

## İlhanlı hükümdarları listesi

|  |
| --- |
| **İlhanlılar (1221–1256)** |
| #
 | Resim
 | Taht ismi
 | Asıl isim
 | Unvan
 | Doğum-Ölüm
 | Hükümdarlık başlangıcı
 | Hükümdarlık sonu
 | Saltanat Süresi
 | Aile bağlantıları
 | Not
 |
| 1
 |  | Hülâgû Han
 |  | Han, İlhan
 | yak. 1217 – 8 Şubat 1265
 | 1256
 | 8 Şubat 1265
 | 11 Yıl
 | Tuluy'un oğlu
 |  |
| 2
 |  | Abaka Han
 |  | Han, İlhan
 | 1234 – 1282
 | 1265
 | 1 Nisan 1282
 | 17 Yıl
 | Hülagû Han'ın oğlu
 |  |
| 3
 |  | Teküder Han
 | Ahmet
 | Han, İlhan, Sultan
 | ? – 1284
 | 1282
 | 1284
 | 2 Yıl
 | Hülagû Han'ın oğlu
 | Öldürüldü
 |
| 4
 |  | Argun Han
 |  | Han, İlhan, Sultan
 | yak. 1258 – 7 Mart 1291
 | 1284
 | 7 Mart 1291
 | 7 Yıl
 | Abaka Han'ın oğlu
 |  |
| 5
 | *
 | Geyhatu
 |  | Han, İlhan, Sultan
 | ? – 1295
 | 1291
 | 1295
 | 4 Yıl
 | Abaka Han'ın oğlu
 | Öldürüldü
 |
| 6
 | *
 | Baydu
 |  | Han, İlhan, Sultan
 | ? – 1295
 | 1295
 | 1295
 | 7 Ay
 | Hülagû Han'ın torunu ve Toğay'ın oğlu
 | Öldürüldü
 |
| 7
 |  | Gazan Han
 | Mahmud
 | Han, İlhan, Sultan
 | 1271 – 1304
 | 1295
 | 1304
 | 9 Yıl
 | Argun Han'ın oğlu
 |  |
| 8
 |  | Olcaytu
 | Muhammed Hüdabende
 | Han, İlhan, Sultan, Hüdabende
 | 1280 – 16 Aralık 1316
 | 1304
 | 16 Aralık 1316
 | 12 Yıl
 | Argun Han'ın oğlu
 |  |
| 9
 | *
 | Ebû Said Bahadır
 |  | Han, İlhan, Sultan, Alaaddin, Bahadır
 | 2 Haziran 1305 – 1 Aralık 1335
 | 1316
 | 1 Aralık 1335
 | 19 Yıl
 | Olcaytu'nun oğlu
 |  |
| 10
 | *
 | Arpa Han
 | Mahmud
 | Han, İlhan, Sultan, Kauen, Muezzeddin
 | ? – 1336
 | 1335
 | 10 Aralık 1336
 | 1 Yıl
 | Tuluy'un oğlu Erikbüke'nin oğlu Malik Timur'un oğlu Munk Han'un oğlunun oğlu Suse'nin oğlu
 | Öldürüldü
 |
| 11
 | *
 | Musa Han
 |  | Han, İlhan, Sultan, Nasereddin
 | ? – 1337
 | 12 Nisan 1336
 | 1337
 | 1 Yıl
 | Baydu'nun oğlu Ali'nin oğlu
 | Kuklası
 |
| 12
 | *
 | Muhammed Han
 |  | Han, İlhan, Sultan, Muzafferiddin
 | ? – 1338
 | 1336
 | 1338
 | 2 Yıl
 | Hülagû Han'ın oğlu Mengü Timur'un oğlu Ambarcı'nın oğlu Il Timur'un oğlu Yul Kotlok'un oğlu
 | Celâyir Sultanlığı
Kuklası

 |
| 13
 |  | Satıbey Hatun
 |  | Hatun
 | yak. 1300 – 1345'ten sonra
 | 1338
 | 1339
 | 1 Yıl
 | Olcaytu'nun kızı
 | ÇobanoğullarıKuklası
 |
| 14
 | *
 | Cihan Timur
 |  | Han, İlhan, Sultan, İzzeddin
 | ? – ?
 | 1339
 | 1340
 | 1 Yıl
 | Geyhatu Han'ın oğlu Ala-Fireng'un oğlu
 | Celâyir Sultanlığı
Kuklası

 |
|  |  | Süleyman Han
 |  | Han, İlhan, Sultan
 | ? – ?
 | Mayıs 1339
 | 1345
 | 1 Yıl
 | Satıbey Hatun'un kocası. Hülagû Han'ın oğlu Yesmut'un oğlu Soga'nın oğlu Yusuf Şah'ın oğlu
 | Serbedârîler
Kuklası

 |
|  | *
 | Toğa Timur
 |  | Han, İlhan, Sultan
 | ? – 1353
 | 1335
 | 1353
 | 18 Yıl
 | Yesugey Bahadir'in oğlu Cucukisar Tur'un oğlu Amakan'ın oğlu Abaka Han'ın oğlu Bababadir'in oğlu Sudi
 | Kart 1338–1349
Celâyir Sultanlığı
1338–1339
Serbedârîler1338–1341
Serbedârîler
1344, 1353)

 |
|  |  | Anuşirvan
 |  | Han, İlhan, Sultan, Adil
 | ? – ?
 | 1344
 | 1357
 | 13 Yıl
 | ?
 |  |

### İlhanlı Hükümdarları Soyağacı

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   | Temüçin |   | Börte Ujin (*d*. 1162–*ö*. 1230) |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   | Tuluy (*d*. 1193–*ö*. 1232) |   | Sorgagtani Beki (*d*. 1198–*ö*. 1252) |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   | 1 **Hülagû Han** (*b*. 1217–*d*. 1265) İlhanlı 1256–1265 |   | Dokuz Hatun (*ö*. 1265) |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   | 3 **Teküder Han** (*d*. 1233–*ö*. 1284) İlhanlı 1282–1284 |   |   | 2 **Abaka Han** (*d*. 1234–*ö*. 1282) İlhanlı 1262–1282 |   |   |   | Trqay |   | Mengü Timur |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   | 4 **Argun** (*d*. 1258–*ö*. 1292) İlhanlı 1284–1291 |   |   |   | 5 **Geyhatu Han** (*ö*. 1295) İlhanlı 1291–1295 |   | 6 **Baydu Han** (*ö*. 1295) İlhanlı 1295 |   | Ambarcı |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |
|   | 7 **Gazan Han** (*d*. 1272–*ö*. 1304) İlhanlı 1295–1304 |   | 8 **Olcaytu** (*d*. 1280–*ö*. 1316) İlhanlı 1304–1316 |   | Alafireng |   | Ali |   | Timur |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |
|   | 15 **Satıbey Hatun** (yak. 1300–1345) İlhanlı 1338–1339 |   | 9 **Ebu Said Bahadır** (*d*. 1305–*ö*. 1335) İlhanlı 1316–1335 |   | 14 **Cihan Timur** İlhanlı 1339–1340 |   | 10 **Musa Han** (*ö*. 1336) İlhanlı 1336–1337 |   | Yul Kotlok |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | 12 **Muhammed** (*ö*. 1338) İlhanlı |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|

## Galeri

* 'İlhan' Hülagû ve eşi Dokuz Hatun (Reşidüddin'in *Câmiu't-Tevârîh* kitabından)
* Hülagû'ün Bağdat kuşatması (Reşidüddin'in *Câmiu't-Tevârîh* kitabından)
* Moğol askerleri (Reşidüddin'in *Câmiu't-Tevârîh* kitabından)
* Argun ve Abaka, Argun'un kolunda küçük Gazan
* Argun'un eşi Bulukan Hatun
* Hülagû'nun son Abbasi halifesi Mustasım Billah önce hapis sonra da idam edilmişti (15. y.y)
* İkinci Humus Muharebesi (1281), Araplar (sağda) Moğolları (solda) yenmişti
* İlhanlılardan kalma olan, ipek, pamuk ve altından oluşan ve birçok farklı motifle süslenmiş daire şeklinde bir ipek kumaş. Erken 14. yüzyıldan kalma olan eserin kökeninin İran veya Irak olduğu tahmin edilmektedir.

### Ayrıca bakınız

* Ayn Calut Muharebesi
* Birinci Humus Muharebesi
* Vâdi'l-Haznedar Muharebesi
* Yakutiye Medresesi

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

Wikimedia Commons'ta İlhanlılar ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

* Aṭā Malek Covayni, *Tārih-r jahāngošā*,
	+ ed. Moḥammad Qazvini, 3 cilt., London and Leiden, 1912-37; Şablon:Farsca
	+ (Ing. Çev. John A. Boyle) (1958) *The History of the World Conqueror*, 2 cilt., Manchester, (İngilizce)
* Encyclopedia Iranica'da Ilhanlilar 16 Mart 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)