# Çuvaşça

| Çuvaşça |
| --- |
| Чӑвашла, *Căvašla* |
| Telaffuz | [tɕəʋaʂˈla] |
| Bölge | Çuvaşya |
| Etnisite | Çuvaşlar |
| Konuşan sayısı | 1.08 milyon  (2010) |
| Dil ailesi | Türk dilleri
* Ogur öbeği
	+ İdil Bulgarcası
		- **Çuvaşça**
 |
| Yazı sistemi | Kiril |
| Resmî durumu |
| Resmî dil |  Rusya* Çuvaşistan
 |
| Dil kodları |
| ISO 639-1 | cv |
| ISO 639-2 | chv |
| ISO 639-3 | chv |
| Çuvaşçanın Rusya içindeki coğrafi dağılımı |

Vikipedi
Özgür Ansiklopedi Vikipedi'nin  Çuvaşça (cv) sürümüÇuvaşça** (Çuvaşça: Чӑвашла / *Căvašla*), Rusya'nın orta kesiminde, Ural Dağları’nın batısında konuşulan çağdaş dönem Türki dillerden biridir. Türk dillerinin Ogur-Bolgar grubu öbeğinden varlığını korumuş tek dilidir. Çuvaşça, Çuvaşların anadili ve Çuvaşistan’ın resmî dilidir. Yaklaşık iki milyon kişi tarafından konuşulur. 2002 verilerine göre Çuvaşistan’da bu dili konuşan nüfusun % 92 etnik olarak Çuvaş, % 8’i ise başka etnik kökenlidir. Çuvaşça, okullarda eğitim dili olmasına ve medyada kullanılmasına karşın, Rusçanın yaygın kullanımından dolayı tehlike altında olan bir dildir.

Çuvaşça diğer Türki dillerden büyük oranda ayrışmıştır. Öyle ki, diğer Türki diller karşılıklı anlaşılabilirken, Çuvaşça için bu geçerli değildir. Hatta, dil bilimciler tarafından ilk olarak bir Fin-Ugor dili olduğu sanılmıştır. 13. ve 14. yüzyılda dikilmiş, bugünkü Tataristan'da yoğunlaşan, İdil Bulgar kitabelerinde Çuvaşların atası olan bir dil kullanılmıştır.

Bazı akademisyenler Çuvaşça'nın diğer Türki dillerinden çok uzak olduğunu savunup eski Bulgar dilinin Hunca ile bağlantılı olduğunu savunmuş ve bu genişletişmiş Oğur öbeğinin Türk dillerinin lehçesi olarak değerlendirilmesi yerine Hun-Bulgar veya Hun dillerinin bir parçası olarak değerlendirilmesi gerektiğini savunmuştur.

Volga dirseğindeki Kazan'da, ileride -Tatarlar ve Başkırlar arasında dağılmış olarak- Volga ve Ural arasındaki bölgede, nispeten az olan sayılarına rağmen (1959 sayımına göre 1.470.000) dil bilim ve etnoloji açısından en ilgi çekici ve en önemli Türk halklarından biri olan Çuvaşlar (Çavaş) yaşar. Hem farklı etnik hususiyetleri hem de ağız hususiyetlerine göre Çuvaşlar iki ana gruba ayrılırlar: Kozmodem'jansk, Çeboksary, Jadrin ve Kurmyş kasabalarında Yukarı Çuvaşlar (viryal < \*üz el "yukarı memleket, yukarı halk") ve Aşağı Çuvaşlar (anatri < \*enet ôegi ? 'aşağıda [Volga ve devamında] bulunanlar'), ayrıca, bilhassa Volga kıyısı dağları boyunca Cyvil'sk'den, Tetyuşi üzerinden Ul'janovsk (eski Simbirsk, Step Çuvaşlarının merkezi) bölgesine kadar olan yerdeki Step Çuvaşları önemle kaydedilmelidir.

## Yazı sistemi

А Ӑ Б В Г Д Е Ё Ӗ Ж З И Й К Л М Н О П Р С Ҫ Т У Ӳ Ф Х Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я
а ӑ б в г д е ё ӗ ж з и й к л м н о п р с ҫ т у ӳ ф х ц ч ш щ ъ ы ь э ю я
**а, ӑ, бӑ, вӑ, гӑ, дӑ, е, ё, ӗ, жӑ, зӑ, и, йӑ, кӑ, лӑ, мӑ, нӑ, о, пӑ, рӑ, сӑ, ҫӑ, тӑ, у, ӳ, фӑ, хӑ, цӑ, чӑ, шӑ, щӑ, хытӑлӑхпалли, ы, ҫемҫелӗхпалли, э, ю, яa, bă, vă, gă, dă, ye, yo, jă, ză, i, yă, kă, lă, mă, nă, o, pă, ră, să, şă, tă, u, ü, fă, hă, tsă, çă, şă, şçă, hıtălăhpalli, ı, şemşelĕhpalli, e, yu, ya**
## Ses bilgisi

### Ünsüzler

Çuvaşçanın ünsüzleri şunlardır: /p/ (п), /t/ (т), /k/ (к), /tɕ/ (ч), /ʂ/ (ш), /ɕ/ (ç), /χ/ (х), /ʋ/ (в), /m/ (м), /n/ (н), /l/ (л), /r/ (р), /j/ (й).

### Ünlüler

|  | İnce | Kalın
 |
| --- | --- | --- |
|  | Düz | Yuvarlak | Düz | Yuvarlak
 |
| Yüksek
 | i (и) | y (ӳ) | [ɯ] (ы) | u (у)
 |
| Alçak
 | e (е) | [ø̆ ] (ĕ) | а (а) | ŏ (ă)
 |

### Ses evrimi

Günümüzde diğer Türkî dillere çok uzak olan Çuvaşçanın önemli ses değişimleri vardır:

* Ş>L dönüşümü: “Taş” sözcüğündeki ş, “l” sesine dönüşmüştür: çul (burada ayrıca t>ç ve a>u değişimleri de vardır.)

Gümüş sözcüğünün Çuvaşçası “kĕmĕl” şeklindedir.

* A>U dönüşümü: Örneğin “at” sözcüğü Çuvaş Lehçesinde ut şeklindedir.
* Z>R dönüşümü: Örneğin “biz” kişi zamiri Çuvaşçada ebir şeklindedir.

'*Örnekler:* Türkiye Türkçesi “sekiz”, Çuvaşçada sakăr. “Siz” kişi zamiri Çuvaşçada “esir”. “Buzağı” sözcüğü Çuvaşçada “păru”

* D>R dönüşümü: Örnekler: “ayak” sözcüğünün eski Türkçesi “adaq/azaq” şeklindedir. Çuvaşçada “ayak” sözcüğü a'nın u'ya, d'nin y'ye ve k harfinin yumuşak g'ye dönüşmesiyle şöyle bir gelişme izlemiştir: adaq/azaq>urak>urağ>ura. Çuvaşçada “ura” ayak anlamındadır.
* Koymak sözcüğünün eski Türkçesi (kod-) şeklindedir. Bugünkü Çuvaşçada o'nun u'ya, k'nin de sert h (x)’ye dönüşmesiyle (xur-) şeklindedir.
* T>Ç dönüşümü: Bazı sözcüklerde olmayabilir. Bu değişime şu örneği verebiliriz: “taş” sözcüğünün Çuvaşçası çul şeklindedir. Bazı fiillerde bu tip değişmelere rastlamayabiliriz; dolmak fiilinin Çuvaşçası (tul-) şeklindedir.
* K>Y dönüşümü: k>ğ>y şeklinde gelişmiştir. Bazı sözcüklerde vardır: “kan” sözcüğünün Çuvaşçası “yun” şeklindedir.

## Metin örnekleri

### Diğer Türk dilleri ile karşılaştırma

Aşağıdaki tablo, Şaz grubuna ait Türkçe ile Tatarcanın Lir grubuna ait Çuvaşça ile kelime karşılaştırmalarını içermektedir:

* | Çuvaşça
 | Tatarca
 | Türkçe
 |
| --- | --- | --- |
| amak | emek | emek
 |
| ala | elek | elek
 |
| ala | el | el
 |
| ada | öt, öd | ötmek
 |
| ar | ir, er | er
 |
| ojir | ajir | ayır
 |
| şidik | tişük | açık
 |
| şina | sinek | sinek
 |
| hir | kız | kız
 |
| sir | cer | yer
 |
| bü | büke | büğet
 |
| haşpa | çapka | şapka
 |
| ças | kaş | kaş
 |
| pa | bav | bağ
 |
| chol | kol | kol
 |
| kibe | kebi | giysi
 |
| puş | baş | baş
 |
* | Çuvaşça
 | Tatarca
 | Türkçe
 |
| --- | --- | --- |
| halha | kolak | kulak
 |
| asajak | asak | asık
 |
| tuvı | türe | tören
 |
| hora | kara | kara
 |
| Tora | Tänri | Tanrı
 |
| tatla | tatlı | tatlı
 |
| sjok | yuk | yok
 |
| kümül | kömiş | gümüş
 |
| iltin | altın | altın
 |
| hunazam | janım | canım
 |
| oj | ay | ay
 |
| gon | kün | gün
 |
| jon | kan | kan
 |
| kisne | kiçi | küçük
 |
| sjül | jüle | yüksek
 |
* | Çuvaşça
 | Tatarca
 | Türkçe
 |
| --- | --- | --- |
| sjoradan | jaratan | yaratan
 |
| con | jan | can
 |
| kebe | kiyim | kebe, giysi
 |
| pül | böl | böl
 |
| jit | it | it(köpek)
 |
| ter | tür | tür
 |
| sjülen | jilan | yılan
 |
| asşi | jasatşi | yaşatıcı
 |
| sil | jel | yel
 |
| sjüren | - | süren
 |
| ijis | aş | yiğiş/yemek
 |
| ij | eb | ev
 |
| az | ad | ad
 |
| jomzja | kamcı | kamcı(şaman)
 |
* | Çuvaşça
 | Tatarca
 | Türkçe
 |
| --- | --- | --- |
| kür | köz | güz
 |
| anne | ana | anne
 |
| kör | köz | göz
 |
| atte | ata | ata
 |
| kin | kilen | gelin
 |
| here | jörek | yürek
 |
| vilim | ölüm | ölüm
 |
| voda | odun | odun
 |
| vurz | vuruş | dövüş
 |
| vuru | uri | uğru
 |
| vot | ot | od
 |
| kvak | kök | gök(mavi)
 |
| ivil | oul | oğul
 |
| ivis | auş | avuç
 |
| awlanas | ewlenmek | evlenmek
 |
| biras | birmek | vermek
 |
| bolas | bolmak | olmak
 |

### Sayılar

* 1 - pĕrre
* 2 - ikkĕ
* 3 - vişşĕ
* 4 - tăvattă
* 5 - pillĕk
* 6 - ulttă
* 7 - şiççĕ
* 8 - sakkăr
* 9 - tăhhăr
* 10 - vunnă
* 11 - vunpĕr
* 12 - vunikkĕ
* 13 - vunvişşĕ
* 14 - vuntăvattă
* 15 - vunpillĕk
* 16 - vunulttă
* 17 - vunşiççĕ
* 18 - vunsakkăr
* 19 - vuntăhhăr
* 20 - şirĕm
* 30 - vătăr
* 40 - hĕrĕh
* 50 - allă
* 60 - utmăl
* 70 - şitmĕl
* 80 - sakărvunnă
* 90 - tăhărvunnă
* 100 - şĕr
* 1000 - pin

### Kişi zamirleri

* Ben: **Epĕ** (Эпĕ)
* Sen: **Esĕ** (Эсĕ)
* O: **Văl** (Вăл)
* Biz: **Epir** (Эпир)
* Siz: **Esir** (Эсир)
* Onlar: **Vĕsem** (Вĕсем)

## Çuvaş dili hakkında yapılan araştırma eserleri

* Nikolay Aşmarın - Çuvaş dili sözlüğü

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Çuvaşça-Türkçe Sözlük18 Aralık 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* E. Čaušević: Tschuwaschisch. in: M. Okuka (Hg.): Lexikon der Sprachen des europäischen Ostens. Klagenfurt (= Wieser Enzyklopädie des europäischen Ostens 10) 2002. S. 811.
* Çuvaşça-İngilizce İngilizce-Çuvaşça Sözlük6 Aralık 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.