# Buğday

| Buğday |
| --- |
|  |
| Biyolojik sınıflandırma  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Âlem: | Plantae
 |
| Şube: | Tracheophyta
 |
| Sınıf: | Magnoliopsida
 |
| Takım: | Poales
 |
| Familya: | Poaceae
 |
| Alt oymak: | Triticinae
 |
| Cins: | Triticum L. |

 |
| Türler |

**Buğday** (*Triticum aestivum*), *Triticum* cinsine bağlı bütün dünyada ıslahı yapılmış tek yıllık otsu bitki türüdür.

Besleyici tahılı, dünyanın birçok yerinde günlük kalorik alımın önemli bir kısmına katkıda bulunur, örneğin Mısır ve Türkiye'de %40-50 ve İngiltere'de %20dir.

Değişik araştırmacıların yaptıkları araştırmaların ışığında buğdayın gen merkezi olarak Güney Türkmenistan, Anadolu, Batı İran ve Kafkasya kabul edilir. Buğday ilk olarak 16. yüzyılda İspanyol misyonları aracılığıyla Kuzey Amerika'ya ulaştı.

Karasal iklimi tercih eder. Buğday; un, yem üretilmesinde kullanılan temel bir besin maddesidir. Kabuğu ayrılabileceği gibi kabuğu ile de öğütülebilir. Buğday aynı zamanda çiftlik hayvanları için bir yem maddesi olarak da yetiştirilmektedir. Hasattan sonra atık ürün olarak saman balyası çıkar. Enerji miktarı 1.18'dir.

## Sınıflandırma

Sınıflandırmada ilk ele alınan bitki buğdaydır. Sınıflandırmada önce başak özellikleri dikkate alınmıştır. Kılçıklılık, kılçıksızlık, kavuz rengi, dane rengi ele alınan ilk kriterler olmuştur. Daha sonraları başak sıklığı buğdayların sınıflandırılmasında rol oynamıştır. Rusya taksonomistleri buğdayları sınıflandırmak için ekotipler ve biyotipler üzerinde durmuşlardır. Ekotip ve biyotiplerin sınıflandırılması morfolojik karakterlere göre olmuştur. Stoloji alanındaki ilerlemeler sonucu, buğdayların sınıflandırılması kromozom sayılarına göre yapılmaya başlamıştır. Kromozom sayıları sonucu buğdayların genom sayıları ve genom formülleri üzerinde durulmuştur. Kromozom sayıları ve genom formüllerine göre yapılan sınıflandırmalarda buğdaylar üç gruba ayrılır:

1. Diploid grup (AA)= kaplıca grubu
2. Tetraploid grup (AABB) = makarnalık buğdaylar grubu
3. Hekzaploid grup (AABBDD) = ekmeklik buğdaylar grubu

Her grubun da yabani formları, kavuzlu ve çıplak kültür formları vardır.

Tür ve alttür üzerindeki çalışmalar sonucunda tetraploid ve hekzaploid gruptaki bütün buğdaylar tek tür altında toplanmıştır. Daha önce tür kabul edilen buğdaylar ise çeşit grupları haline sokulmuştur. Son olarak kromozom sayılarına göre buğdaylar, diploid ve alloploid olarak iki grupta toplanmıştır. Diploid buğdayların en önemlisi *Triticum monococcum*’dur. Alloploid buğdaylardan 2n= kromozomlu *Triticum aestivum* en önemli türleridir.

## Taksonomi

*Triticum aestivum* türünde 2 tanımlı alt tür ve birçok varyete bulunur:

* *Triticum aestivum aestivum*
* *Triticum aestivum spelta*

## Buğday üretimi

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

En büyük buğday üreticileri (milyon metrik ton)
| Sıra
 | Ülke
 | 2010
 | 2011
 | 2012
 | 2013
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 |  Çin | 115 | 117 | 126 | 122
 |
| 2 |  Hindistan | 80 | 86 | 95 | 94
 |
| 3 |  ABD | 60 | 54 | 62 | 58
 |
| 4 |  Rusya | 41 | 56 | 38 | 52
 |
| 5 |  Fransa | 40 | 38 | 40 | 39
 |
| 6 |  Kanada | 23 | 25 | 27 | 38
 |
| 7 |  Almanya | 24 | 22 | 22 | 25
 |
| 8 |  Pakistan | 23 | 25 | 24 | 24
 |
| 9 |  Avustralya | 22 | 27 | 30 | 23
 |
| 11 |  Ukrayna | 16 | 22 | 16 | 23
 |
| 10 |  Türkiye | 19 | 21 | 20 | 22
 |
| 12 |  İran | 13 | 13 | 14 | 14
 |
| 13 |  Kazakistan | 9 | 22 | 13 | 14
 |
| 14 |  Birleşik Krallık | 14 | 15 | 13 | 12
 |
| 15 |  Polonya | 9 | 9 | 9 | 9
 |
| - | *Dünya* | 651 | 704 | 675 | 713
 |
| *Kaynak: BM Gıda ve Tarım Örgütü* |

 |

2020'deki en büyük buğday üreten ülkeler
| Sıra
 | Ülke | Milyon ton |
| --- | --- | --- |
| 1 |  Çin | 134.2
 |
| 2 |  Hindistan | 107.6
 |
| 3 |  Rusya | 85.9
 |
| 4 |  ABD | 49.7
 |
| 5 |  Kanada | 35.2
 |
| 6 |  Fransa | 30.1
 |
| 7 |  Pakistan | 25.2
 |
| 8 |  Ukrayna | 24.9
 |
| 9 |  Almanya | 22.2
 |
| 10 |  Türkiye | 20.5
 |
| **Dünya** | **761** |
| Kaynak: BM Gıda ve Tarım Örgütü |

 |

## Kaynakça

Wikimedia Commons'ta Buğday ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

## Ayrıca bakınız

* Buğdaygiller
* Uluslararası Mısır ve Buğday Geliştirme Merkezi
* Uluslararası buğday üretimi istatistikleri
* Buğday gluteni
* Buğday unu
* Kavuzlu buğday
* Buğday çimi
* Ekmeklik buğday