# Gürcüce

| Gürcüce |
| --- |
| ქართული ენა |
|  |
| Telaffuz | *Kartuli ena* |
| Bölge | Kafkasya |
| Etnisite | Gürcüler |
| Konuşan sayısı | 4 milyondan fazla  (2002) |
| Dil ailesi | Güney Kafkas (Kartveli) dilleri
* Gürcü-Zan dilleri
	+ Gürcü
		- **Gürcüce**
 |
| Yazı sistemi | Gürcü Alfabesi |
| Resmî durumu |
| Resmî dil |  Gürcistan |
| Dil kodları |
| ISO 639-1 | ka |
| ISO 639-2 | geo (B) kat (T) |
| ISO 639-3 | kat |
| Kartveli dillerinin Gürcistan üzerindeki dağılımı. |

**Gürcüce** (Gürcüce: ქართული ენა / *Kartuli ena*), bir Kafkas halkı olan Gürcülerin konuştuğu dil. Gürcistan'ın resmî ve öğretim dilidir. Modern Gürcüce, Kartli diyalekti (Doğu Gürcücesi) temelinde gelişmiş ve 5. yüzyıldan (Eski Gürcüce) itibaren Gürcü edebiyatının tek dili olmuştur.

Gürcistan'da yaşayan 3,9 milyon kişinin (nüfusun yüzde 83'ü) ana dilidir. Ayrıca yurt dışında, Türkiye, İran, Azerbaycan, Rusya, ABD ve Avrupa'da 500.000 kişi Gürcüce konuşur. Gürcüce, Gürcülerin etnografik gruplarının, diğer Kartveli dilleri olan Svanca, Megrelce ve Lazca konuşan halkın da edebiyat dilidir. Öte yandan Gürcistan Yahudilerinin konuştuğu ve Gruzinik veya Kivruli olarak adlandırılan dili de Gürcistan'da 20.000 kişi ve ayrıca başka yerlerde 65.000 kişi (İsrail'de 60.000 kişi) konuşmaktadır.

## Sınıflandırma

Gürcüce Kartveli dillerinin en yaygın dilidir. Kartveli dilleri ise Gürcüce ile birlikte Svanca (Gürcistan'ın kuzeybatı kesiminde, Svaneti'de konuşulur), Megrelce (Gürcistan'ın batı kesiminde, Samegrelo ve Abhazya'da konuşulur) ve Lazcadan (çoğunluğu Türkiye’de olmak üzere Karadeniz kıyısında konuşulur) oluşur.

### Soy ağacı

Glottolog, Gürcüceyi bağlı olduğu Güney Kafkas dilleri içerisinde şu şekilde sınıflandırmıştır:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ön Kartvelice
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Svanca

 |
|  |
| Gürcü-Zan dilleri
 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Gürcü** |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Gürcüce ve lehçeleri

 |
|  |
|  | *Eski Gürcüce* |
|  |
|  |
Gruzinik

 |
|  |

 |
|  |
|  |
Zan dilleri

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

## Diyalektler

Gürcüce’nin başlıca diyalektleri şunlardır: İmereti diyalekti, Raça-Leçhum diyalekti, Guria diyalekti, Acara diyalekti, İmerhev diyalekti (Türkiye’de konuşulur), Kartli diyalekti, Kaheti diyalekti, İngilo diyalekti (Azerbaycan’da konuşulur), Tuş diyalekti, Hevsur diyalekti, Mohev diyalekti, Pşav diyalekti, Mtiul diyalekti, Fereydan diyalekti (İran’da konuşulur), Meshet diyalekti.

## Tarih

Gürcü dilinin tarihi geleneksel olarak aşağıdaki dönemlere ayrılmıştır:

* Erken Eski Gürcüce: 5.–7. yüzyıllar
* Klasik Eski Gürcüce : 9.–11. yüzyıllar
* Orta Gürcüce : 11./12.–17./18. yüzyıllar
* Modern Gürcüce : 17./18. yüzyıl–günümüz

Gürcüceye en eski referanslar, bir Roma dilbilgisi uzmanı olan Marcus Cornelius Fronto'nun MS 2. yüzyıldan kalma yazılarında bulunur.

Dilin ilk doğrudan buluntuları, 5. yüzyıla tarihlenen yazıtlar ve palimpsestler ve günümüze kadar ulaşan en eski edebi eser, İakob Tsurtaveli'nin 5. yüzyılda kaleme aldığı Kutsal Kraliçe Şuşanik'in Şehadeti'dir.

Gürcüce'nin yazı dili olarak ortaya çıkışı, 4. yüzyılın ortalarında Gürcistan'ın Hristiyanlaşmasının sonucu gibi görünüyor ve bu da Gürcücenin daha önce edebi dil olarak kullanılan Aramice ile yer değiştirmesine yol açtı.

11. yüzyılda Eski Gürcüce, Orta Gürcüceye dönüşmüştür. Bu dönemin en ünlü eseri, 12. yüzyılda Şota Rustaveli tarafından yazılan Kaplan Postlu Şövalye destansı şiiridir.

1629'da Nikoloz Çolokaşvili, Gürcüce yazılmış (kısmen) ilk basılı kitapları, Alphabetum Ibericum sive Georgianum cum Oratione'yi ve Dittionario giorgiano e italiano'yu yazdı. Bunlar, batılı Katolik misyonerlerin evanjelik amaçlarla Gürcüce öğrenmelerine yardımcı olmayı amaçlıyordu.

## Yazı sistemi

Mtavruli ve Latin transkripsiyonu ile birlikte bir yol işareti
"Mşrali hidi" (kuru köprü) Tiflis’te Gürcüce (Mtavruli) ve İtalyanca iki dilli bir inşaat tabelası.
Gürcüce, tarihi boyunca, genelde Gürcü alfabesi olarak bilinen değişik yazı sistemleriyle yazılmıştır. Bugünkü alfabe olan *mhedruli* ("askerî") asıl yazı sistemi olmuştur. Diğer yazı biçimleri daha çok tarihsel belgelerde kalmıştır.

*Mhedruli*, 33 harften oluşur. Bu alfabenin, Gürcüce'nin bütün seslerini karşıladığı söylenebilir. 11. yüzyıl tarihçisi Leonti Mroveli, Gürcü alfabesini İÖ 3. yüzyılda, Kafkas İberyası (Kartli olarak da bilinir) kralı Parnavaz'ın geliştirdiğini yazar. Bu alfabe, İS 4-5. yüzyıllarda yeniden elden geçirilmiş, sonraki yüzyıllarda ise değişikliklere uğrayarak bugünkü biçimini almıştır.

Birbirinden farklı üç Gürcü alfabesi vardır. Bu alfabeler *asomtavruli* (büyük harfler), *nushuri* (küçük harfler) ve *mhedruli*’dir. Ayrıca dinsel metinlerde kullanılan ve hutsuri (dinsel) denen bir yazı biçimi daha vardır.

Modern Gürcü alfabesi
| Harf
 | Milli transkripsiyon | Okunuş
 |
| --- | --- | --- |
| ა
 | *a* | a
 |
| ბ
 | *b* | b
 |
| გ
 | *g* | g
 |
| დ
 | *d* | d
 |
| ე
 | *e* | e
 |
| ვ
 | *v* | v
 |
| ზ
 | *z* | z
 |
| თ
 | *t* | t
 |
| ი
 | *i* | i
 |
| კ
 | *k’* | k (vurgulu)
 |
| ლ
 | *l* | l
 |
| მ
 | *m* | m
 |
| ნ
 | *n* | n
 |
| ო
 | *o* | o
 |
| პ
 | *p’* | p (vurgulu)
 |
| ჟ
 | *zh* | j
 |
| რ
 | *r* | r
 |
| ს
 | *s* | s
 |
| ტ
 | *t’* | t (vurgulu)
 |
| უ
 | *u* | u
 |
| ფ
 | *p* | p
 |
| ქ
 | *k* | k
 |
| ღ
 | *gh* | -
 |
| ყ
 | *q’* | -
 |
| შ
 | *sh* | ş
 |
| ჩ
 | *ch* | ç
 |
| ც
 | *ts* | ts
 |
| ძ
 | *dz* | dz
 |
| წ
 | *ts’* | ts (vurgulu)
 |
| ჭ
 | *ch’* | ç (vurgulu)
 |
| ხ
 | *kh* | h (boğazdan)
 |
| ჯ
 | *j* | c
 |
| ჰ
 | *h* | h
 |

## Sayılar

1-10:

**ერთი** (Erti), **ორი** (Ori), **სამი** (Sami), **ოთხი** (Otkhi), **ხუთი** (Khuti), **ექვსი** (Ekvsi), **შვიდი** (Şvidi), **რვა** (Rva), **ცხრა** (Tskhra), **ათი** (Ati)

11-20:

**თერთმეტი** (Tertmet'i), **თორმეტი** (Tormet'i), **ცამეტი** (Tsamet'i), **თოთხმეტი** (Totkhmet'i), **თხუთმეტი** (Tkhutmet'i), **თექვსმეტი** (Tekvsmet'i), **ჩვიდმეტი** (Çvidmet'i), **თვრამეტი** (Tvramet'i), **ცხრამეტი** (Tskhramet'i), **ოცი** (Otsi)

20 ve üzeri:

20 - **ოცი** (Otsi)
30 - **ოცდაათი** (Otsdaati)
40 - **ორმოცი** (Ormotsi)
50 - **ორმოცდაათი** (Ormotsdaati)
60 - **სამოცი** (Samotsi)
70 - **სამოცდაათი** (Samotsdaati)
80 - **ოთხმოცი** (Otkhmotsi)
90 - **ოთხმოცდაათი** (Otkhmotsdaati)
100 - **ასი** (Asi)
1000 - **ათასი** (Atasi)

## Birden fazla sessizle başlayan sözcükler

Gürcüce adlar ve sıfatlar iki veya daha fazla sessizle başlayabilir. In

* İki sessizle başlayan sözcükler:
	+ **წყ**ალი, (ts'q**ali*), "su"
	+ **სწ**ორი, (sts'ori*), "doğru"*
	+ **რძ**ე, (rdz**e*), "süt"
	+ **თმ**ა, (tm**a*), "saç"
	+ **მთ**ა, (mt**a*), "dağ"
	+ **ცხ**ენი, (tsx**eni*), "at"
* Üç sessizle başlayan pek çok sözcük vardır:
	+ **თქვ**ენ, (tkv**en*), "siz (çoğul)"
	+ **მწვ**ანე, (mts'v**ane*), "yeşil"
	+ **ცხვ**ირი, (tsxv**iri*), "burun"
	+ **ტკბ**ილი, (t'k'b**ili*), "tatlı"
	+ **მტკ**ივნეული, (mt'k'**ivneuli*), "sancılı"
	+ **ჩრდ**ილოეთი, (çrd**iloeti*), "kuzey"
* Gürcüce'de dört sessizle başlayan sözcük de vardır.
	+ **მკვლ**ელი, (mk'vl**eli*), "katil"
	+ **მკვდ**არი, (mk'vd**ari*), "ölü"
	+ **მთვრ**ალი, (mtvr**ali*), "sarhoş"
* Gürcüce'de beş sessizle başlayan sözcük de vardır.
	+ **წვრთნ**ა (**ts'vrtn**a), "idman"

## Metin örneği

İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nin Gürcüce 1. maddesi:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| “
 | ყველა ადამიანი იბადება თავისუფალი და თანასწორი თავისი ღირსებითა და უფლებებით. მათ მინიჭებული აქვთ გონება და სინდისი და ერთმანეთის მიმართ უნდა იქცეოდნენ ძმობის სულისკვეთებით.
 | „
 |
|  |

* **Latinizasyon**:

q'vela adamiani ibadeba tavisupali da tanasts'ori tavisi ghirsebita da uplebebit. mat minich'ebuli akvt goneba da sindisi da ertmanetis mimart unda iktseodnen dzmobis sulisk'vetebit.

* **Tercümesi**:

Bütün insanlar özgür, onur ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdanla donatılmışlardır, birbirlerine kardeşlik anlayışıyla davranmalıdırlar.

## Gürcüceye başka dillerin etkisi

Gürcü dili, sözlü geleneğinde olduğu gibi yazılı geleneği boyunca da çeşitli dillerden sözcük almıştır. En çok sözcük aldığı dillerin başında, tarihsel etkileşim sırasına göre, Eski Yunanca, Farsça, Arapça ve Türkçedir. Bu ilk üç dilden geçen sözcükler daha çok yazı dilinde yer alırken, Türkçe kökenli sözcükler, özellikte Osmanlı etkisinde kalan Güneybatı Gürcistan bölgelerine konuşma diline girmiştir. Burada Arap, Fars ve Türk dillerinden Gürcü yazı diline geçen sözcükler örnek olarak verilmiştir.

* **ბაღიbaği* < Türk. *bağ*
* **გემიgemi* < Türk. *gemi*
* **უსტაბაშიusṭabaši* < Türk. ustabaşı
* **ოლქიolki* < Türk. ülke
* **იალქანიialkani* < Türk. *yelken*
* **უთოuto* < Türk. *ütü*
* **ბაქლავაbaklava* < Türk. *baklava*
* **ქოფაკიkopak'i* < Türk. *köpek*
* **ყაბალახიq'abalaxi* < Türk. *kalpak*
* **ყუთიq'uti* < Türk. *kutu*
* **ოთახიotaxi* < Türk. *oda* < Eski Türk. *otağ (Çadır)*
* **ოჯახიocaxi* < Türk. *ocak (aile)*
* **ბაღჩაbağça* < Türk. *bahçe* < Fars. **باغچهbâğça*
* **ბურღულიburğuli* < Türk. *bulgur* < Fars. **برغلburğul*
* **ისპანახიisp'anaxi* < Türk. *ıspanak* < Fars. **إسپناخispanâx*
* **კალაk'ala* < Türk. *kalay* < Fars. **قلاعىkalâ'i*
* **კალამიk'alami* < Türk. *kalem* < Arap. **قلمkalam*
* **ლალიlali* < Türk. *lal* < Arap. **لعلla'l*, ayrıca Gürcüce'de **ჭიაფერიç'iaperi* sözcüğü de kullanılır.
* **საათიsaat'i* < Türk. *saat* < Arap. **ساعةsâ'at*
* **საბაბიsababi* < Türk. *sebep* < Arap. **سببsabab*
* **სიმიsimi* < Türk. *sim* < Fars. **سيمsîm*
* **სინიsini* < Türk. *sini* < Fars. **سينىsînî*
* **სურაsura* < Türk. *sürahi* < Arap. **صراحsurâh*
* **ტახტიt'axt'i* < Türk. *taht* < Fars. **تختtaxt*
* **ფანჯარაpancara* < Türk. *pencere* < Fars. **پنجرهpancara*
* **ფინჯანიpincani* < Türk. *fincan* < Fars. **فنجانfincân*
* **ფირუზიpiruzi* < Türk. *firuze* < Fars. **فيروزfîrûza*
* **ქამარიkamari* < Türk. *kemer* < Fars. **كمرkamar*
* **ქაფქირიkapkiri* < Türk. *kevgir* < Fars. **كفگيرkafgîr*
* **ხანჯალიxancali* < Türk. *hançer* < Fars. **حنجرhancar*
* **ხორთუმიxortumi* < Türk. *hortum* < Fars. **خرتومxurtûm*
* **ჯავშანიcavşani* < Türk. *cevşen* < Arap. **جوشنcavşan*
* **ჩანთაçanta* < Türk. *çanta*
* **დარდიdardi* < Türk. *dert* < Fars. **دردdard*
* **ადათიadati* < Türk. *adet, gelenek, görenek* < Arap. **عادةâ'dat*, resmî Gürcüce'de İngilizce **tradition** sözcüğünden alıntı olan **ტრადიციაt'raditsia* kullanılır.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

Vikikitap
Vikikitapta bu konu hakkında daha fazla bilgi var:
Gürcüce *Yabancı Kelimeler Sözlüğü* (Gürcüce) 15 Nisan 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* *Açıklamalı Gürcüce Sözlük* (Gürcüce) 7 Eylül 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* *Gürcücenin Güney Diyalektlerinde Türkçe Kelimeler* (Gürcüce) 14 Eylül 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.