Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Arran (Kafkasya)

Aras ve Kura Nehri'ni gösteren harita
**Arrân**, (Farsça: آران) Kafkasya'da Kura ve Aras nehirleri arasındaki tarihi-coğrafi bölge. Yunan ve Roma dönemlerinde *Albanya*, Helenistik dönem'de *Arian* ya da *Arianoi* adlarıyla bilinmekteydi. Bölgenin merkezi Kebele'ydi. Diğer büyük şehirleriyse; Beylegan ve Gence'ydi.

## Tarih

Sasani hükümdarı I. Kavad, Berde kentini geliştirerek bölgenin merkezi yaptı. Bölge halife Osman döneminde Arapların eline geçti. Daha sonra Hazar Kağanlığı ile Araplar arasında birkaç kez el değiştirdi. Sacoğulları, Müsafiriler, Şeddadiler, Revvadiler ve Şirvanşahların egemenliğinde kalan bölge, Selçuklu Hanedanı döneminde Gence ve Karabağ illerine ayrıldı. Daha sonra, İranlılar, Osmanlılar ve Ruslar arasında el değiştirdi.

## Kaynakça

* Minorsky, V., *Studies in Caucasian history*, Cambridge University Press, 1957
# Maskut

|  |
| --- |
|  |
| Konum | Azerbaycan |
| Kuruluşu | M. Ö. VII. yy. |
| Kurucusu | Massagetler, Lezgiler, Tatlar, Hunlar, Hazarlar |

5. yüzyıla ait Kafkasya haritası. Maskutlar Derbent ve Şabran arasında yaşıyordu.
**Maskutlar** (**Mazkutlar**, **Muskurlar**, **Mesketler**, **Müşkürler** olarak da bilinirler), Kafkasya'nın doğu kesiminde, Hazar Denizi'nin batı kıyısı boyunca yaşayan bir grup Massaget - Sarmat - Alan kabilesiydi. Derbent ve Şabran arasında, yani modern Azerbaycan'ının kuzeydoğusu ve Dağıstan'ının (Rusya) güneydoğusu arasında yaşıyorlardı. "Maskut" adı bazen bir etnik grubu değil, coğrafi bir bölgeyi ifade etmek için de kullanılır Bu kabilelerin ilk dalgası 3. yüzyılda Volga-Don Kanalı üzerinden ve Hazar Denizi'nin kuzey kıyısından geldi. Modern Rus-Dağıstanlı tarihçi Murtazali Gadjiev, bu kabilelerin sadece iklim değişiklikleri ve yeni bölgeleri keşfetme arzusuyla nedeniyle değil, aynı zamanda eş zamanlı çatışmalar nedeniyle de göç ettiğini öne sürmektedir.

Dağıstan'daki 3. ve 5. yüzyıllar arasındaki Sarmat-Alan mezar alanları Maskut yerleşiminin bir parçası olarak kabul edilmektedir. 216 yılında bu kabileler Ermenistan'a saldırdı. Ayrıca 3. yüzyılın ortalarında Ermenistan ile Sasani İmparatorluğu arasındaki savaşa katıldı Maskutların adı geçmeyen bir kralı, diğer Kafkas hükümdarlarıyla birlikte, Sasani Krallar Kralı (*şahanşah*) Narseh'in (h. 293-303) Orta Farsça Paikuli Yazıtı'nda anılmaktadır. Yazıtta Maskut, Orta Farsçada *mskyt'n* (*mas(a)kitan* / *mas(a)ketan*) olarak translitere edilmiştir ve bu, Yunanca Μασσᾰγέται ve Latince *Massagetae* ile aynı kelimedir. 4. yüzyılın ilk yarısında, kuzeybatı Hazar kıyılarından gelen ikinci bir Sarmat-Alan kabileleri dalgası, Kuzey Kafkasya'dan gelen bir grup Alan ile birlikte Maskut'a göç etmeye başladı.

440 yılı civarında Maskut, Attila (h. 434-453) önderliğindeki Hunlar tarafından kısa süreliğine ele geçirildi, bu durum çağdaş Ermeni tarihçi Elishe'nin Derbent'i "Hun kalesi", "Hun garnizonu" ve "Hun kapısı" olarak adlandırma gerekçesini de gözler önüne sermektedir. *Şahanshah* Yezdicerd II (h. 438-457) Maskut'taki Hunlara karşı iki askeri sefere önderlik ederek karşılık verdi, Derbent'i geri aldı ve sonrasında ağır bir şekilde tahkim etti.

10. yüzyıl Arap tarihçisi el-Mesûdî'ye (ölümü 956) göre, *Şah* I. Kubâd, (h. 488-496, 498/9-531) Maskut yerleşiminde "taştan yapılmış bir kasabaya" sahipti. Ancak bu kasabanın yeri bilinmemektedir.

## Kaynakça

## Bibliyografya

* Gadjiev, Murtazali (2017). *Construction Activities of Kavād I in Caucasian Albania*. Brill. ss. 121-131.
* Gadjiev, Murtazali (2020). "The Chronology of the Arsacid Albanians". Hoyland, Robert (Ed.). *From Albania to Arrān: The East Caucasus between the Ancient and Islamic Worlds (ca. 330 BCE–1000 CE)*. Gorgias Press. ss. 29-35. ISBN 978-1463239886.
* Gadjiev, Murtazali (2021). "Armenia and the Land of the Mazkut' (3rd–5th Centuries AD): Written Sources and Archaeological Data". *Electrum*. Cilt 28. ss. 207-219. doi:10.4467/20800909EL.21.014.13372 .

## İleri okumalar

* Minorsky, Vladimir (1958). *A History of Sharvān and Darband in the 10th-11th Centuries*. Cambridge: W. Heffer & Sons, Ltd.
# Muğan

**Mugan** ya da **Mugan Ovası**, Hazar Denizi'nin batısında ve Aras Nehri'nin güneyinde yer alan ova.

Mugan Ovası'nın bir kısmı günümüzde İran'ın kuzeybatısında ve Azerbaycan'ın da güneydoğusunda yer almaktadır. İran toprakları içerisinde kalan bölümü Erdebil Eyaleti sınırları içerisindedir.

İklim tarım ve hayvancılığa elverişlidir. Ova, Hazar Denizi'nin ılımanlaştırıcı etkisi altında olduğundan yıllık sıcaklık ortalama değerlerdedir. Nispeten soğuk olan Ocak ayı için ortalama 3-5 0C arasında görülen sıcaklık ile hafif şiddetli kışlar yaşanmaktadır. Ovada ara sıra donlar ve az kar yağışı görülmektedir. En sıcak ay olan Temmuz ayında 26-28 0C ortalama sıcaklık görülür. Jeolojisi ve iklimi nedeniyle ova bozkır özelliklerine sahiptir. Ovanın büyük bölümünde toprak, kahverengi step toprağı şeklinde olup, doğal bitki örtüsü kısa çayırlar şeklindedir.

Mugan ovası yüzyıllar boyunca göçebe kabilelerin otlak alanı olarak kullanılmıştır. Tarihte Türkler ve Moğollar tarafından da kışlak olarak kullanılmıştır. Nadir Şah, 1736'da Mugan ovasında düzenlenen kurultayda İran Şahı ilan edilmiştir.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

"MOḠĀN" Encyclopædia Iranica13 Mart 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. {{|url= |tarih=21 Ocak 2013 }}
# Paytakaran

Paytakaran, Ermenistan Krallığı'nın en doğudaki vilayetiydi.
**Paytakaran** (Ermenice: Փայտակարան) Ermenistan Krallığı'nın en doğudaki vilayeti. Vilayet, Hazar Denizi'ne yakın Kura ve Aras nehirlerinin alt kesimlerinde yer almaktaydı. Bölge günümüzde güneydoğu Azerbaycan ve kuzeybatı İran topraklarında yer almaktadır.

## Etimoloji

"Payt ülkesi" anlamına gelen Paytakaran, Med dili kökenli *karan*- (sınır, bölge, toprak) kelimesi ile muhtemelen bir Hazar topluluğu olan Paytların kombinasyonundan oluşmaktadır. Payt ayrıca Ermenice de "odun" anlamına gelmektedir.

## Ermenistan'ın başlıca bölgeleri

Ermeniler bölgeyi MÖ 2. yüzyılda ele geçirdiler. Anania Şirakatsi'nin *Aşharatsuyts'una* ("Dünya Atlası" MS 7. yüzyıl) göre Paytakaran, Ermenistan Krallığı'nın on beş vilayeti arasında on birinci sırada yer alıyordu. Utik'in doğusunda, Arakses'te bulunuyordu ve Atropatena'nın kontolü altında 12 kantona (*gavarlar*) bölünmüştür:

* Hrakot Peroj (merkezi: Paytakaran)
* Vardanakert (merkezi: Vardanakert)
* Roti Bağa
* Hani
* Atşi Bagavan (merkezi: Bagavan)
* Kağan Rot
* Koekyan
* Aros
* Vormizd Peroj
* Piçan (merkezi: Piçan)
* Spandaran Peroj (merkezi: Spandaran)
* Alevan (merkezi: Alevan)

## Tarihçe

Paytakaran'dan önce bölge, Greko-Romen yazarlar tarafından Kaspiana olarak biliniyordu. Bölgesel güçler arasında bir rekabet ortamına dönen Kaspiana, Strabon'a göre: "Albanların ülkesinde deniz de olduğu gibi Hazar topluluğunun adını taşıyan Kaspiana adlı bölge de vardır; ancak topluluk ortadan kaybolmuştur." Strabon, MÖ 2. yüzyılda Kral Artaksias tarafından Medler'den fethedilen topraklar arasında Kaspiana'nın da olduğundan bahsetmektedir. MÖ 59 yılı civarında Pompey bölgenin siyasi coğrafyasını yeniden düzenlerken Ermenistan bölgeyi Kafkas Albanyası'na karşı kaybetmiştir ancak bölge daha sonra yine Ermeniler tarafından fethedilmiştir. MS 360'larda, şiddetli bir isyan Paytakaran'ı sarsa da bu isyan Muşeğ Mamikonyan tarafından bastırıldı. Ermenistan'ın 387'de bölünmesinden sonra, 428 yılına kadar Doğu Ermenistan'ın bir parçası olarak kaldı ve Atropatena'ya eklendi. Bölge etnik yapı anlamında Ermeni değildi. Bölgede İran dilleri konuşulmaktaydı.

## Kaynakça
# İbranicenin romanizasyonu

Üç dilli yol tabelası
**İbranicenin romanizasyonu**, İbrani alfabesi ile yazılan İbranice sözcüklerin, cümlelerin veya metinlerin, Latin harfleri ile yazılması işlemidir. İbranicenin romanizasyonu için çeşitli yöntemler kullanılmaktadır; kaynak sözcük, cümle veya metnin, Kitâb-ı Mukaddes İbranicesi mi, modern İbranice mi olduğuna ve arzu edilen dönüştürmenin transkripsiyon mu transliterasyon mu olduğuna bağlı olarak değişiklik göstermektedir.
# Hudûd el-âlem

**Hudûd el-âlem**(Arapça: **حدود العالم من المشرق الی المغرب**, *Hudûd el-âlam min el-maşrik ila el-mağrip* Türkçe: *Dünyanın sınırları*) (kuzey Afganistan'da) Guzgan vilayetinden tanınmamış bir yazar tarafından 982 yılında yazımı biten daha sonra Gurluların hükümdarı *Ebu Haris Muhammed ibn Ahmed'e sunulan Farsça yazılmış bir kitapdır.*

Gerçek el yazısı kitap 1258 yılında, 1892 yılında bu kitapın kopyesini Rus orientalist A. G. Toumansky Buhara'da bulur ve Baha'i dilini öğrenmeye başlar. El yazması kitab 39 sayfalı olup, 28x18 santimetre boyutunda, yazılı metin 20x13 santimetre büyüklüğündedir.

Faks (Belgegeçer) baskısı giriş ve indeksi, Vasily Vladimirovich Bartold (Rusça: Василий Владимирович Бартольд veya *Wilhelm Barthold* olarak daha çok tanılır.) tarafından 1930 yılında yayınlanır; 1937 yılında tam yorumlu İngilizce çevirisini Vladimir Fedorovich Minorsky (Rusça: Владимир Фёдорович Минорский) ve 1961 yılında metni M. Sotude (*Manūchehr Sotūda*) tarafından basılmıştır.

## İçerikler

Bu coğrafi bölümler ve tanımlar, İslam dünyasının evrenselleşmesi ile ilgili sınırlarını tanımlar, tarihi en büyük önemli bir belgedir. Kitap Orta Asya'da Türk kabileleri hakkında özel bilgi verir.

Bölümleri:

1. Önsöz, 2. Yeryüzü mizacı, 3. Denizler, 4. Adalar, 5. Dağlar, 6. Nehirler, 7. Bozkırlar, 8. Dünya ülkeleri, 9. Çinistan (Çin), 10. Hindistan, 11. Tibet, 12. Dokuz-Oğuz ve Tatar, 13. Yağma, 14. Kırgız, 15. Karluk, 16. Çiğil, 17. Tukhs (Toxsı), 18. Kimek (Yemek), 19. Oğuz, 20. Peçeneklerin ülkesi, 21. Kıpçakların ülkesi, 22. Macarların ülkesi'ne ayrılmıştır.

## Kaynakça

* *Hudud al-'Alam*, The Regions of the World7 Aralık 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)

### Dipnotlar

## Dış bağlantılar

* *Hudud al-'Alam*, The Regions of the World7 Aralık 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
# Tang Kitabı

Tang Kitabı (Çince (basitleştirilmiş): 唐书; Çince (geleneksel): 唐書; pinyin: *Tángşū*; Wade–Giles: T'angşu) Jiu Tangşu ya da Eski Tang Kitabı (舊唐書/旧唐书), Tang Hanedanı hakkında bilgiler içeren tarihî kitap. Kitabın yazılması emri 941 yılında Şi Jingtang tarafından verilmiştir. 945 yılında ise tamamlanarak Şi Çonggui'ye sunulmuştur.

Kitabın içeriği *Tongdian* gibi eski kitapların derlenmesi ve bazı kişilerin biyografilerine yer verilmek suretiyle oluşturulmuştur.

## Ayrıca bakınız

* *Yeni Tang Kitabı*
# Kartlis Tshovreba

Mariamisian Kartli'nin Hayatı
**Kartlis Tshovreba** (Gürcüce: ქართლის ცხოვრება), Gürcüce eski tarih derlemesi. Orta Çağ Gürcistan tarihinin başlıca kaynağıdır. Vakayinamede ayrıca Ermenistan, Kafkasya, Albanya, Kuzey Kafkasya, İran, Türkiye, Bizans ve başka ülke ya da halklar hakkında da kayda değer bilgiler yer alır.

## Bölümleri

| Türkçe adı
 | Gürcüce adı
 | Çevriyazım
 | Tarih
 | Yazarı
 | Kapsadığı dönem
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Gürcü Ailelerin ve Krallarının Tarihi
 | ცხოვრება ქართუელთა მეფეთა და პირველთაგანთა მამათა და ნათესავთა
 | *tshovreba kartuelta mepeta da pirveltaganta mamata da natesavta* | 11. yüzyıl
 | Leonti Mroveli (?)
 | İÖ 4. yüzyıl – İS 5. yüzyıl
 |
| Kral Vahtang Gorgasali'nin Tarihi
 | ცხოვრება და მოქალაქეობა ვახტანგ გორგასლისა
 | *tshovreba da mokalakeoba vahtang gorgaslisa* | 11. yüzyıl
 | Cuanşeriani
 | 5–8. yüzyıllar
 |
| Aziz Arçil'in Şehadetil
 | წამება წმიდისა და დიდებულისა არჩილისი
 | *tsameba tsmidisa da didebulisa arçilisi* | 9. veya 11. yüzyıl
 | Cuanşeriani veya Mroveli
 | 736–786
 |
| Kartli Tarihi
 | მატიანე ქართლისა
 | *matiane kartlisa* | 11. yüzyıl
 | Anonim
 | 786–1072
 |
| Krallar Kralı Davit'in Tarihi
 | ცხოვრება მეფეთ მეფისა დავითისი
 | *tshovreba mepet mepisa davitisi* | 12. yüzyıl
 | Anonim
 | 1072–1125
 |
| Bagratlılar Tarihi
 | ცხოვრება და უწყება ბაგრატონიანთა
 | *tshovreba da utskeba bagratonianta* | 11. yüzyıl century
 | Sumbat Davitis-dze
 | 6. yüzyıl–1031
 |
| Hükümdarların Tarihleri ve Methiyeleri
 | ისტორიანი და აზმანი შარავანდედთანი
 | *istoriani da azmani şaravandedtani* | 13. yüzyıl
 | Anonim
 | 1156-1212
 |
| Laşa-Giorgi Dönemi Tarihi
 | ლაშა-გიორგის დროინდელი მატიანე
 | *laşa-giorgis droindeli matiane* | 1223
 | IV. Giorgi Tarihi
 | 1125-1223
 |
| Kraliçeler Kraliçesi Tamar'ın Tarihi
 | ცხოვრება მეფეთ მეფისა თამარისი
 | *tshovreba mepet mepisa tamarisi* | 13. yüzyıl
 | Anonim
 | 1184–1210/1213
 |
| Yüzyıl Tarihi
 | ასწლოვანი მატიანე
 | *astslovani matiane* | 14. yüzyıl
 | Anonim
 | 1212-1318
 |

## Kaynakça
# Kuban Nehri

| Kuban Nehri
 |
| --- |
|  Kuban Nehri (Krasnodar) |
| Konum
 |
| **Ülke(ler)** |  Rusya
 |
| Genel bilgiler
 |
| **Kaynak** | Elbruz Dağı
 |
| **Ağız** | Azak Denizi
 |
| **Uzunluk** | 870 km
 |
| **Havza alanı** | 1.339 km² |
| **Debi** | 423 m³ |
| **Sol kolları** | Teberda, Küçük İncik, Büyük İncik, Urup, Laba, Belaya, Pşiş, Psekups
 |

**Kuban Nehri**, Rusya'da Kafkasya'nın kuzeybatısında bir nehirdir. 870 kilometre uzunluğundadır. Kafkas Dağları'nda Elbruz'dan doğar ve Azak Denizi'ne dökülür.

Irmağın da dahil olduğu bölge, bilimsel literatürde Kuban bölgesi olarak bilinir. Bu bölgede, MS. 7. yüzyılda Kubrat Han adlı bir Bulgar hanı önderliğinde Türk boyları olan Onogur ve Bulgarların beraberliğinde Büyük Bulgaristan kurulmuştur.

## Kaynakça
# 10. yüzyıl

**10. yüzyıl**, 901'den 1000'e kadar sürmüş yüzyıldır.

## Olaylar

* Afrika'daki Hristiyan Nübye Krallığı refah ve askerî güç açısından zirveye ulaştı.
* y. 909 - Fatımi Halifeliği, Kutama kabilesinin Kabylie bölgesinde ortaya çıktı.
* Yaklaşık 948: Günümüzde Güneydoğu Nijerya'da bulunan Nri Krallığı kuruldu.
* Viking grupları kuzey Fransa'ya yerleşmesi.
* Klasik Maya uygarlığı döneminin sonu.
* Meksika'da Tolteclerin yükselişi.
* Bagan, Myanmar'da Budist tapınağı yapımının başlaması.
* 960: Selçuklular Müslüman oldular.
* Yaklaşık 980: Fatımiler tarafından Kahire'de El-Ezher Üniversitesi kuruldu.
* Baile Átha Cliath (Dublin) kurulur (988).
# İranlılar

İranlılar
 ایرانی|  |
|  |
|  |
| Önemli nüfusa sahip bölgeler |
|  İran | 79.200.000 |
|  ABD | 1.186.140 |
| The Persian Diaspora |
|  Birleşik Arap Emirlikleri | 400.000 |
|  Birleşik Krallık | 130.000 |
|  Almanya | 110.000 |
|  Kanada |  |
|  İsrail | 40.000 |
|  Katar | 73.000 |
|  Fransa | 62.000 |
|  Hindistan | 60.000  |
|  Kuveyt | 60.000 |
|  İsveç | 60.000 |
|  Rusya | 50.000 |
|  Bahreyn | 48.000 |
|  Hollanda |  |
|  Avusturya | 25.000 |
|  Umman | 25.000 |
|  Yunanistan | 20.000 |
|  Danimarka | 10.000 |
|  Belçika | 6.000 |
|  Norveç | 6.000 |
|  Finlandiya | 2.000 |
| Diller |
| Farsça, Azerbaycan Türkçesi, Kürtçe, Arapça, Türkmence, Beluçça, Kaşkay Türkçesi, Gilekçe |
| Din |
| çoğunluğu İslam (Şii) ve az sayıda Sünni, Bahai, Hristiyan, Musevi ve Zerdüşt |

**İranlılar**, İran vatandaşı ya da İran milletinden olan. İranlı, ülkedeki tüm etnik unsurları kapsayan bir terimdir. Farsça konuşanlara *Farsi* ya da *Pers* denilmekte iken tarihsel anlamda Arap-Fars ayrımını belirtmek için *Acem* sıfatı da kullanılmıştır. İranlı olarak tanımlanan halklar genellikle İran dillerini konuşmaktadırlar.

## Yaşadıkları yerler

Güneydoğu'da Belucistan olarak anılan Afganistan sınırı ile başlayan, halklara ait coğrafi yaşam alanı, Kuzeybatı'da Kafkaslar'a kadar uzanan bir dağılım gösterir.

### Kimlikleri

Farslar, Kürtler, Zazalar, Tacikler, Mazenderanlılar, Gilekler, Lurlar, Beluciler, Tatlar, Talişler ve Osetler İrani halklardandır.

Bunun dışında İran'da çeşitli Türk boylarından halklar vardır: Azerbaycan Türkleri, Türkmenler, Kaşkaylar, Halaçlar gibi nüfus büyüklükleri farklı olan Türk boyları, çok eski dönemlerden beri bu coğrafyada yaşamaktadırlar.

## Ayrıca bakınız

* İran halkları

## Kaynakça
# Fin-Ugor kavimleri

Fin-Ugor halkları
**Fin-Ugor halkları,** bugün Kuzeydoğu Avrupa'da yaşayan ve aynı dil ailesini oluşturan halklar topluluğu. Fin-Ugor halklarının konuştuğu diller ve lehçeler Samoyed dilleri dışındaki tüm Ural dilleri değişkelerini kapsayan Fin-Ugor dilleri grubuna girmektedir. Bu kavimlerin toplam nüfusu 30 milyon civarındadır. Fin-Ugor halklarının en bilinenleri Macarlar, Finler ve Estonlardır.

## Yerleşim kolları

Fin-Ugor(Ural) kavimleri yedi alt-koldan oluşmaktadır.

**a. Ugor kolu:** Bugünkü Macaristan ve Rusya'ya bağlı ülkenin orta kesiminde bulunan Hantı-Mansi Özerk Okrugu'nun halkları Ugor halkları içerisindedir. Yaklaşık 20 milyon insandan oluşmaktadır.

**b. Perm kolu:**  Rusya içerisinde yer alan Komi Cumhuriyeti ve Udmurtya ile Komi-Permyak Özerk Okrug'u halkları bu kavimlerin Perm kolunu oluşturmaktadır. Yaklaşık 2 milyon insan bu kolun bünyesindedir.

**c. Finno/Volga kolu:**  Rusya içerisinde yer alan Mari El, Mordovya Özerk Cumhuriyetleri ile Eryza Oblast'da yaşayan halk bu kolu oluşturur. Yaklaşık 1 milyon kişi bu koldadır.

**d. Sami kolu:**  İskandinavya'nın kuzeyinde yaşayan Laponlar (Samiler) bu kolu oluşturur. Yaklaşık 30 bin insan bu koldadır. Sami halkı; Norveç, İsveç ve Finlandiya'nın kuzeyinde yoğunlaşmaktadır. Geleneksel dinleri Şamanizm'dir.

**e. Fin kolu:**  Finlandiya ve Rusya'ya bağlı İngriya, Karelya bölgeleri ile Estonya halkı Fin-Ugor kavimlerinin Fin kolunu oluşturur. Bu kol yaklaşık 6 milyon insandan oluşur.

**f. Samoyed kolu**: Enet ve Nenet halkları Rusya'da çoğunlukla Nenets (Samoyedin Rusçası)özerk bölgesi ve Yamalo-Nenets bölgesinde yaşarlar. Enets, Nenets, Nganasan, Yurats, Selkup gibi grupları vardır. Nüfusları 50 bin kadardır.

**g. Yukagir kolu**: Genelde Kolyma nehri çevresindeki oblastlarda ve Yakutistan'da yaşayan küçük bir grup. (5000 bin kadar)

## Fin/Ugor Ülkeleri

* Macaristan -UGOR
* Finlandiya -FİN
* Estonya -FİN
* Hantı-Mansi Özerk Okrugu (Rusya'ya bağlı özerk bölge) -UGOR
* Mari El (Rusya'ya bağlı özerk cumhuriyet) - FİN/VOLGA
* Mordovya (Rusya'ya bağlı özerk cumhuriyet) - FİN/VOLGA
* Karelya (Rusya'ya bağlı özerk cumhuriyet) -FİN
* İngriya (Rusya'ya bağlı Finlerin yaşadığı bölge) -FİN
* Komi (Rusya'ya bağlı özerk cumhuriyet) -FİN/PERM
* Udmurtya (Rusya'ya bağlı özerk cumhuriyet)-FİN/PERM
* Komi-Permyak (Rusya'ya bağlı il) -FİN/PERM
* Nenets Özerk Okrugu (Rusya'ya bağlı özerk bölge) -SAMOYED
* Yamalo-Nenets Özerk Okrugu (Rusya'ya bağlı özerk bölgeSİ) -SAMOYED
* Sami/Laponya kültür bölgesi, Finlandiya-İsveç-Norveç ve Rusya'da kültürel bir bölge

## Rusya'ya bağlı Fin/Ugor ülkeleri

Rusya Federasyonu'nda özerk statüye sahip Fin/Ugor ülkeleri:

* Karelya
* Komi
* Mari
* Mordovya
* Udmurtya
* Hantı-Mansi
* İngriya Finleri
* Nenets Özerk Okrugu
* Yamalo/Nenets Özerk Okrugu
# Barsiller

**Barsiller** (Karaçay-Balkarca: Bars El - Bars milleti, barsilli, barsille), 5. yüzyılla 8. yüzyıl arasında yaşamış yarı-göçebe Avrasya kabilesi olan Ön Bulgar boyu.

6. yüzyıldan itibaren Doğu Gürcistan'da, Hazar Denizi'ne dökülen Sulak ve Terek nehirleri arasında yaşadılar. Yaşadıkları yere verilen "Barsilya" adını taşıyan bölge, Dağıstan'ın kuzeyindedir. Sonraları Orta Volga bölgesine yerleşen Barsillerin, 9. yüzyıldan sonra izlerine rastlanmamıştır.

## Kaynakça

* Zakhoder B.N. *"Caspian corpus on Eastern Europe, Gorgan, and Volga region in 9th-10th centuries"*, Moskova, 1967, Kısım 2, sf. 102 (Rusça)
# Derbent

**Derbent**, Selçuklu ve Osmanlı devletlerinde koruma ve iskan için yapılan karakol ve üslere verilen addır. Ayrıca şu anlamlara gelebilir:

* Derbent (tarih)

## Yerleşim yerleri

### Dağıstan

* Derbent, Dağıstan, Dağıstan'da bir şehir
* Derbentskiy Bölgesi, Dağıstan, Dağıstan'da bir bölge (veya İlçe)

### Türkiye

* Derbent, Konya, Konya ili ilçesi
* Derbent, Bayat, Afyonkarahisar ili Bayat ilçesine bağlı köy
* Derbent, Bismil, Diyarbakır ili Bismil ilçesine bağlı mahalle
* Derbent, Buldan, Denizli ili Buldan ilçesine bağlı mahalle
* Derbent, Tavşanlı, Kütahya ili Tavşanlı ilçesine bağlı köy
* Derbent, Turgutlu, Manisa ili Turgutlu ilçesine bağlı mahalle
* Derbent, Fındıklı, Rize ili Fındıklı ilçesine bağlı köy
* Derbent, Bafra, Samsun ili Bafra ilçesine bağlı mahalle
* Derbent, Zara, Sivas ili Zara ilçesine bağlı köy
* Derbent, Banaz, Uşak ili Banaz ilçesine bağlı köy
* Derbent, Uşak, Uşak ili merkez ilçesine bağlı köy
* Derbent, Yozgat, Yozgat ili merkez ilçesine bağlı köy
* Derbent, Kadışehri, Yozgat ili Kadışehri ilçesine bağlı köy
* Derbent, İznik, Bursa ili İznik ilçesine bağlı mahalle
* Derbent, Sarıyer, İstanbul ili Sarıyer ilçesine bağlı mahalle
* Derbent, Kartepe, Kocaeli ili Kartepe ilçesine bağlı mahalle

### Yunanistan

* Derbent, Yunanistan, Doğu Makedonya ve Trakya bölgesinin Dedeağaç belediyesinde bir köy
# I. Hüsrev

| I. Hüsrev Xosrōe Orta Farsça: 𐭧𐭥𐭮𐭫𐭥𐭣𐭩 |
| --- |
| *İran ve İran olmayanların Krallarının Kralı* |
| Süslemeli bir tabakta I. Hüsrev, BnF Museum |
| Sasani İmparatorluğu Şehinşahı |
| Hüküm süresi | 13 Eylül 531 – Şubat 579 |
| Önce gelen | I. Kubâd |
| Sonra gelen | IV. Hürmüz |
| Doğum | 512–514 Erdistan, Sasani İmparatorluğu |
| Ölüm | Şubat 579 (65–67 yaşında) Tizpon, Sasani İmparatorluğu |
| Çocuk(lar)ı | * IV. Hürmüz
* Anoshazad
* Yazdandar
 |
| Hanedan | Sasani Hanedanı |
| Babası | I. Kubâd |
| Annesi | Ispahbudhan soylu kadın |
| Dini | Zerdüştçülük |

I.Hüsrev'i gösteren av sahnesi.
**I. Hüsrev** ya da Farsçada bilinen haliyle **Enûşirvân** (Farsça: انوشيروان, *ölümsüz ruh*), **Âdil Enûşirvân** adıyla da tanınan 531–579 yılları arasında Sasani İmparatorluğu'nun hükümdarıydı.

I. Kubâd'ın (488–531) oğluydu ve babasından sonra tahta çıktı. İran kültürü ve Fars edebiyatında en popüler imparatorlardandır; İran dışında "Hüsrev" ismi genel olarak Sasani imparatorlarını anlatan bir isme dönüşmüştür. Onun döneminde, birçok yeni şehrin ve sarayın temeli atılmış, ticaret yolları tamir edilmiş, yeni köprüler ve barajlar inşa edilmiştir. I. Hüsrev'in döneminde, İran'da sanat ve bilimde atılımlar yapılmıştır. Kendinden önce gelen babasının hükümdarlık dönemi, kendi dönemi ve kendinden sonra gelen II. Hüsrev dönemi (590-628) ile beraber Sasani tarihinin *İkinci altın çağı*nı oluştururlar.

## Notlar

## Kaynakça
# Çorpan Tarkan

**Çorpan Tarkan**, 7. yüzyıl'da yaşamış Hazar kökenli bir Göktürk komutanıdır. Çorpan Tarkan, Ermeni tarihçi Movses Kagankatvatsi tarafından bir Hazar generali olarak tanıtılmıştır. Tong Yabgu Kağan'ın 627-629 yıllarında Üçüncü Göktürk-Sasani Savaşı'nda Sasaniler'i yenilgiye uğrattığı sıralarda Çorpan Tarkan, Tong Yabgu Kağan'ın yeğeni Böri Şad'ın Kafkasya'daki ordusunda bir komutan olarak bulunmaktaydı. Çorpan Tarkan, Üçüncü Göktürk-Sasani Savaşı sırasında, 629 yılında Sasaniler ile savaşarak Tiflis'i fethetti ve Güney Kafkasya'da Kabale şehrini kurdu. Tiflis'in fethedilmesi ile Göktürkler, Sasaniler'e büyük bir darbe vurmuş ve bu durum Sasaniler'in Anadolu'daki harekâtlarını durdurup ordularını Kafkasya'ya kaydırmalarına neden olmuştur. Daha sonra Çorpan Tarkan, Kafkasya'daki ileri harekâtını sürdürerek 630 yılının nisan ayında Ermenistan'ı işgal edip yerle bir etti. Bu durumdan dolayı Çorpan Tarkan yine Ermeni tarihçi Movses Kagankatvatsi tarafından *cesur ve kanasusamış* biri olarak tanıtılmıştır. Ardından Çorpan Tarkan Aras Irmağı'na kadar bütün Kuzey Azerbaycan'ı fethetti ve buradaki bazı Ermeni topluluklarını denetim altına aldı. Bu durum üzerine Sasani imparatoru Şahrbaraz tarafından Göktürkler üzerine gönderilen ve çoğunluğu atlı birliklerden oluşan 10,000 kişilik güçlü ve donanımlı Sasani ordusuna, Çorpan Tarkan tuzak kurdu ve Sasani ordusunu imha etti.

## Kaynakça

* Peter Benjamin Golden. *Khazar Studies: An Historio-Philological Inquiry into the Origins of the Khazars.* Budapest: Akadémiai Kiadó, 1980. **(İngilizce) Lev Gumilev, *The Gokturks.* Moscow, 1967. **(İngilizce)**

## Ayrıca bakınız

* Üçüncü Göktürk-Sasani Savaşı
* Tong Yabgu Kağan
* Böri Şad
# Şirvan

Vikisözlük'te şirvan ile ilgili tanım bulabilirsiniz.

**Şirvan**, aşağıdaki anlamlara gelebilir;

* Şirvan (Azerbaycan)
* Şirvan (bölge)
* Şirvan (eyalet), Azerbaycan'da tarihi eyalet
* Şirvan, Kuzey Horasan, İran'da Kuzey Horasan Eyaleti'ne bağlı şehir
* Şirvan, Siirt, Türkiye'nin Siirt iline bağlı ilçe
* Şirvan (film, 1974), Ümit Tokcan ve Aysun Güven'in başrolde oynadıkları film