Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hidrokimya

**Hidrokimya**, Dünya'nın yüzeyinde ve altında bulunan suların kimyasal özelliklerini inceleyen bilim dalı.

Hidrolojinin bir alt bölümüdür. Tuzların, kayaların aşınması ve bunların yüzey akıntıları yoluyla karadan denize ve buharlaşma, bulut oluşumu ve yağış yoluyla da denizden karaya taşınması hidrokimyanın konuları arasındadır.
# Gölet

Swarzynice, Polonya'daki bir gölet.
İzlanda'da bir gölet
**Gölet** (veya **gölek**), genelde gölden küçük olan, doğal veya yapay, durgun su birikintisidir. Göletler, tarımsal sulama, peyzaj düzenlemesi, rekreasyon, yangın söndürme suyu temini ve habitat oluşturma gibi çeşitli amaçlarla inşa edilebilir.

Doğal göletler, yağış, yeraltı suyu veya yüzey akışıyla beslenirken, yapay göletler genellikle bir set veya bent inşa edilerek suyun bir alanda biriktirilmesiyle oluşturulur. Göletler, ekosistem açısından önemli olup, sucul bitkiler ve çeşitli hayvan türleri için yaşam alanı sağlar. Ayrıca biyolojik göletler, doğal döngülerle kendi kendini temizleyebilen ve ekosistemi destekleyen çevre dostu sistemler olarak öne çıkar. Bu tür göletlerde suyun temizliği, bitkiler ve mikroorganizmalar aracılığıyla doğal yollarla sağlanır ve kimyasal arıtma gerektirmez. Göletler, sürdürülebilirlik, biyolojik çeşitlilik ve görsel estetik açısından da önemli katkılar sunar.

## Kaynakça
# Kivu Gölü

| Kivu Gölü |
| --- |
| Kivu Gölü'nün uydu görüntüsü |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| Havza |
| Ülke(ler) | Ruanda, Kongo Demokratik Cumhuriyeti |
| Koordinatlar | ﻿ / ﻿ |
| Ada(lar) | Idjwi |
| Genel bilgiler |
| Akarsu (gelen) | Kalundura |
| Akarsu (giden) | Ruzizi |
| Uzunluk | 89 km (55 mi) |
| Genişlik | 48 km (30 mi) |
| Yüzölçümü | 2.700 km2 (1.000 sq mi) |
| Ortalama derinlik | 240 m (790 ft) |
| En derin noktası | 480 m (1.570 ft) |
| Su hacmi | 500 km3 (120 cu mi) |
| Yüzey rakımı | 1.460 m (4.790 ft) |
| Wikimedia Commons |
| Kivu Gölü (Rwanda)Kivu Gölü (Afrika)Rwanda haritasında gösterAfrika haritasında gösterTümünü göster |

**Kivu Gölü**, Afrika kıtasının orta bölümünde Ruanda ve Kongo Demokratik Cumhuriyeti devletleri arasında bulunan göl.

Gölün orta kısmında bulunan Idjivi adası Demokratik Kongo Cumhuriyeti'ne bağlı bir ada olup, gölün en önemli adası konumundadır. Ruanda'ya bağlı bir konumda olan Ivava adası ise askeri bölge olarak kullanılmakta olup sivil girişlere kapalı konumdadır.

Gölü önemli yapan olaylardan biri de su sıcaklığının ve tuz oranının derinlere indikçe artıyor olmasıdır. Gölün volkanik bir bölgede bulunması göl dibinin sürekli hareket halinde olmasını sağlamaktadır. Göl yüzeyinde bulunan suyun yıl boyu sıcaklık değerlerinde pek fazla değişiklik yaşanmaması nedeniyle serinleme imkânı bulunmamaktadır. Bu sebepten dolayı soğuyan suyun ağırlaşarak gölün dibine inmesi ve böylece göl yüzeyinde devir daim gerçekleşmesini mümkün kılmamaktadır.

Gölün volkanik bölgede bulunmasından dolayı çok sayıda metan gazı oluşmakta, bu gazın tehlike yaratmaması adına kullanımı gerçekleştirilmektedir.

Göl içerisinde benzerlerine kıyasla hayvan çeşitliliği açısından zengin bir konumda bulunmamakta olup, gölde 30'a yakın balık türü yaşamaktadır.

## Galeri

* Kivu gölü
* Kivu gölü ve arka planda Goma şehri
* Kivu gölü
* Kivu gölü
* Kivu gölü'nde kayıklar ve balıkçılar

## Ayrıca bakınız

* Oluşumlarına göre Türkiye'nin gölleri listesi
* Türkiye'deki göller

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Göller ve metan gazı14 Ocak 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (Almanca)
* Kivu Gölü'nde tehlikeli birikim (Almanca)
# Glottolog

Glottolog|  |
| Üretici | Max Planck İnsanlık Tarihi Bilimi Enstitüsü |
| Diller | İngilizce |
| Erişim |
| Ücret | Ücretsiz |
| Kapsam |
| Disiplinler | Dilbilim |

Glottolog, Leipzig, Almanya'daki Max Planck Evrimsel Antropoloji Enstitüsü'nde geliştirilmiş, daha az bilinen dilleri hedef alan bibliyografik bir veritabanıdır. 2015'ten beri Jena, Almanya'daki Max Planck İnsan Tarihi Bilimi Enstitüsü tarafından yürütülmektedir.

Glottolog, dünya dillerinin ve dil ailelerinin bir kataloğu ile dünyanın daha az konuşulan diller hakkında bir kaynakça sunar. Benzeri *Ethnologue*'dan, sadece varlığı kesin olan aileleri sınıflandırması ve kaynak sunması gibi çeşitli açılardan farklıdır:

Bibliyografik kayıtlarda kullanılan dil adları ISO 639-3 kodu veya Glottolog'un kendi kodu (Glottocode) ile tanımlanır. Glottolog, dillerin coğrafi merkezinde yer alan tek bir nokta dışında, etnografik veya demografik bilgi sağlamaz. Dış bağlantılar ise ISO, *Ethnologue* ve diğer çevrimiçi dil veritabanlarına sağlanır.

Sürüm 2.2, 2013 yılında çevrimiçi olarak yayınlanmış ve bir "Creative Commons Atıf-Benzeri Paylaşım 3.0 Aktarılmamış Lisansı" altında lisanslanmıştır. Sürüm 2.4, 2015'te, 3.0 2017'de, 3.3.2 Ağustos 2018'de, 3.4 Nisan 2019'da, 4.0 Haziran 2019'da yayınlanmıştır. En son sürüm Kasım 2019'da sürülen 4.1'dir. Son sürüm, 420 konuşma dilinin varlığını rapor etmiştir.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Resmî site
# Endangered Languages Project

Saskatchewan, Batoche'deki bir gravürde bir Michif örneği
**Endangered Languages Project** (çev. 'Tehlike Altındaki Diller Projesi' (**ELP**), tehlike altındaki dilleri güçlendirmek için yerli dil örgütleri, dilbilimciler, yükseköğretim kurumları ve kilit sektör ortakları arasında yürütülen dünya çapında bir iş birliğidir. Projenin temeli, Haziran 2012'de başlatılan bir web sitesidir.

## Kaynakça
# Filoloji

**Filoloji** (Grekçe: φιλολογία, *philología*), dillerin yapısını, tarihsel gelişimini ve birbirleri ile ilişkilerini inceleyen bilim dalıdır. Filoloji, bir dili, o dilde verilmiş ürünlere dayanarak inceler, bu yolla bir ulusun ya da uygarlığın kültürel gelişimini, kendine özgü niteliklerini araştırır.

Filoloji temelde eski metinlerin yorumlanması yöntemine dayanır. Eski metinlerin bulunup okunması, nerede, ne zaman, kim tarafından yazıldığının araştırılması, dil özelliklerinin saptanması gibi çalışmalardan sonra ilgili metin tarihsel bağlamı içinde değerlendirilir.

Eski Yunancada *philos* (sevgi) ve *logos* (söz) sözcüklerinin birleşmesi sonucunda ortaya çıkmıştır ve birebir çevirisi "kelime sevgisi"dir. Türkçede *filoloji* terimi yerine *betikbilim* terimi de kullanılmaktadır.

Filoloji; yazılı belgelerin geçerliliğini, gerçek olup olmadıklarını araştıran tarihsel bir bilimdir. Filoloji çalışmalarında, metinlerde üretildikleri dönemin etkileri, metnin kaynakları araştırılır, özgün metinler çözülmeye ve yeniden oluşturulmaya, bu arada taklitleri saptanmaya ve değerleri ölçülmeye çalışılır. TDK güncel sözlüğünde karşılığı, "dili ve yazılı belgeleri dil ve tarih açısından inceleme" olarak verilmiştir.

Tarihî anıtlarda, alfabelerde kullanılan dilleri çözümlemede de kullanılır. Daha çok o dilin edebiyat ve kültürle olan ilişkisi üzerinedir. Dünyada var olmuş ve var olan dilleri inceler, diller arasındaki akrabalık bağlarını, sözcük alışverişlerini araştırır.

## Ayrıca bakınız

* Dilbilim

## Kaynakça
# Yunanistan'da konuşulan diller

| Yunanistan'da konuşulan diller |
| --- |
| Resmi | Yunanca (ulusal ve devlet dili) |
| Ana | Yunanca |
| Yerli | Yunanca'nın lisanları |
| Azınlık | Arnavutça,Türkçe,Rusça,Romanca,Bulgarca,Makedonca,Ermenice |
| Yabancı | İngilizce,Almanca,İtalyanca,Fransızca |

Yunanistan'da resmi dil nüfusun %99'u tarafından konuşulan Yunancadır. Ayrıca bazı resmi olmayan azınlık dilleri ve bazı Yunan lehçeleri de konuşulmaktadır. Yunanlar tarafından en yaygın olarak öğrenilen yabancı diller İngilizce, Almanca, Fransızca ve İtalyancadır.

## Modern Yunanca

Modern Yunanca (Νεοελληνική γλώσσα) Yunanistan Cumhuriyeti'nin tek resmi dilidir ve nüfusun yaklaşık %99,5'i tarafından konuşulmaktadır. (Yaklaşık 11.100.000 kişi)

### Kapadokya Yunancası

Kapadokya Yunancası (Καππαδοκικά) aslen Kapadokya'da konuşulan ve 1920'lerden beri Yunanistan'da konuşulan bir Helen dilidir. Çok az konuşmacıya sahip ve daha önce neslinin tükendiği düşünülüyordu. Kapadokyalılar hızla Standart Modern Yunancaya geçtiler ve dillerinin 1960'lardan beri yok olduğu düşünülüyordu.

### Girit Yunancası

Girit Yunancası, Girit adasında ve Yunan diasporasında 500.000'den fazla kişi tarafından konuşulmaktadır. Yazılı dilde nadiren kullanılır ve Standart Yunancadan diğer çeşitlerden çok daha az farklıdır. Girit lehçesi, Girit adasındaki Girit Rumlarının çoğunluğu tarafından ve ayrıca başta Atina olmak üzere büyük Yunan şehirlerine ve Osmanlı dönemindeki Giritli Rum Müslümanların yerleştiği bölgelere yerleşmiş birkaç bin Giritli tarafından konuşulmaktadır.

### Kıbrıs dili

Kıbrıs Rumcası (Κυπριακή διάλεκτος) Kıbrıslı Rumlar tarafından konuşulur, Kıbrıs'ta yaklaşık 659.115 (2011'de) ve birçoğu birçok Yunan şehrine yerleşmiştir ve Avustralya, Kanada ve Amerika dahil dünyanın birçok yerinde toplam 1.20 milyon konuşmacıya sahiptir.

## Yunan İşaret Dili

Yunan İşaret Dili (Ελληνική Νοηματική Γλώσσα), Yunan sağır topluluğunun işaret dilidir. Yasal olarak Yunanistan'daki Sağır Topluluğunun resmi dili olarak kabul edilmiştir ve 1986'da yaklaşık 42.000 imza sahibi (12.000 çocuk ve 30.000 aktif yetişkin kullanıcı) tarafından kullanıldığı tahmin edilmektedir.

## Azınlık Dilleri

## Kaynakça
# Arvanitçe

| Arvanitçe |
| --- |
| αρbε̰ρίσ̈τ arbërisht |
| Ana dili olanlar | Yunanistan |
| Konuşan sayısı | 50.000  (2007) |
| Dil ailesi | Hint-Avrupa dilleri
* Arnavutça
	+ Toskça
		- **Arvanitçe**
 |
| Dil kodları |
| ISO 639-3 | aat |
| Glottolog | `arva1236` |
| ELP | Arvanitika |

**Arvanitçe** (αρbε̰ρίσ̈τ *arbërisht*), Yunanistan'da Arvanitler tarafından konuşulan Arnavutça lehçesidir. Dil günümüzde Yunancanın yaygınlaşması ve topluluğun çoğu genç üyesi artık konuşmaması nedeniyle tehlike altındadır.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* UNESCO 15 Haziran 1997 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.'s entry on *Arvanitika Albanian*
* Arvanitic dialogues 1 Kasım 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. – Arvanite League of Greece (in Arvanitika and in Greek)
* *Study on the third person pronoun of Arvanitika* by Panayotis D. Kupitoris, 24 March 1989
* Noctes Pelasgicae vel Symbolae ad cognoscendas dialectos Graeciae Pelasgicas collatae / Cura Dr. Caroli Heinrici Theodori Reinhold; in \*.pdf format 22 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Die Nutzpflanzen Griechenlands by Theodor von Heldreich
* "Musings of a Terminal Speaker" 6 Mayıs 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. – an article by Peter Constantine in Words Without Borders.
# Çingenece

Avrupa'da Romanca'nın azınlık dili olarak kabul edildiği ülkeler
**Çingenece** ya da **Romanca**, Çingenelerin yaşadığı tüm ülkelerde konuşulur, ancak bölgeden bölgeye çok fazla değişkenlik gösterir ve birçok Çingene bu dili unutup yaşadıkları ülkenin dilini konuşmaya başlamıştır. Bu dil Hint-Aryan dillerine mensuptur ve Çingeneler Hindistan kökenli oldukları için Hint dilleriyle yakından akrabadır.

Çingenece Küçük Prens kitabı
Çingenecenin en büyük özelliği, bulunduğu muhitin yaygın dilleri Türkçe, Sırpça ve Arnavutçadan yoğun bir şekilde etkilenmiş olmasıdır. Özellikle Yugoslavya devrinde Sırp-Hırvatçadan söz varlığı bakımından oldukça büyük etki yaşanmıştır. Bu etki sözdiziminde de kısmen görülür.

## Bazı sözcükler ve deyimler

|  |  |
| --- | --- |
| **Çingenece** | **Türkçe** |
| Laço Dives | Merhaba
 |
| Sokerdan? | Nasılsın?
 |
| Laço | İyiyim.
 |
| Paçave tut | Teşekkür ederim
 |
| Nay pala soste! | Bir şey değil
 |
| Katar isinan? | Neredensin?
 |
| Sar buçhos tuke? / toro alav so? | Adınız ne?
 |
| Miro Lav si o/e... | Benim adım...
 |
| Ava | Evet
 |
| Na | Hayır
 |
| Toro familyas tusa? | Aileniz sizinle birlikte mi?
 |
| Kate casa? | Nereye gidiyorsunuz?
 |
| tumen na axaylava. | Sizi anlamıyorum.
 |
| Haçeres man? | Anladınız mı beni?
 |
| Taves mansa. | Gel benimle.
 |
| Avel kay. | Buraya gel.
 |
| Tu katar isinan? | Nerelisin?
 |
| Sobor pala isinanız? | Kaç kardeşsiniz?
 |
| Ti day cundi isi? | Annen hayatta mı?
 |
| Te dayako alav so? | Annenin adı ne?
 |

## Ayrıca bakınız

* Romlar

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Çingenece Vikipedi5 Temmuz 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
# Kağanlık

**Kağanlık** kelime olarak Kağan yönetiminin Türk-Moğol olarak karşılığıdır. Bu sistem hanlık ile aynı anlama gelmekle beraber monarşi ile denk tutulabilir ve Orta Asya toplumlarında benimsenmiştir.

## Türk Kağanlıkları

* Göktürk Kağanlığı
* Batı Göktürk Kağanlığı
* Doğu Göktürk Kağanlığı
* İkinci Doğu Göktürk Kağanlığı
* Avar Kağanlığı
* Uygur Kağanlığı
* Kırgız Kağanlığı
* Karahanlılar
* Hazar Kağanlığı
* Kırım Hanlığı
* Kazan Hanlığı
* Çağatay Hanlığı
* Altın Orda Devleti
* Kırım Hanlığı
* Kazan Hanlığı
* Sibir Hanlığı
# Nahçıvan kültürü

**Nahçıvan kültürü**, **Kızılveng kültürü** veya **Boyalı Çömlek kültürü** olarak da bilinir, Orta Tunç Çağı'nda MÖ 3. ve 2. binyıllarda Azerbaycan'da ortaya çıkan kültürdür. Boyalı çömleklerin ana merkezleri arasında Anadolu'daki Nahçıvan ve Arpaçay Vadisi, Urmiye Gölü havzası ve Güney Kafkasya yer almaktadır. Azerbaycan'da bu kültür, I. Kültepe, II. Kültepe, Şahtahtı, Gizilburun, Nahcir, Şortepe, Garaçuk, II. Kazancı Kale ve diğer bölgelerden elde edilen arkeolojik materyaller temelinde incelenmiştir. Boyalı çömlek kültürü, O. Habibullayev, V. Bakhshaliyev, V. Aliyev ve A. Akbarov gibi Azerbaycanlı arkeologlar tarafından incelenmiştir. V. Bakhshaliyev'e göre, Nahçıvan'da bu kültüre ait seramik formlarının gelişimi, şehir devletlerinin ortaya çıkışıyla bağlantılıydı.

Son dönem araştırmalarında, Nahçıvan boyalı çömlek kültürünün Karaz kültürünün doğal ve aşamalı gelişiminin bir sonucu olduğu görüşü öne sürülmüştür.

## Tarihi

Azerbaycan'da boyalı çömlek kültürüne ait örneklerin ilk kez keşfedildiği yer, 1895 yılında Nahçıvan bölgesi olmuştur. Bu keşif, 18. yüzyılda yer alan Kızılveng mezarlığı çevresindeki arazi çalışmaları sırasında gerçekleştirilmiştirr. Nahçıvan'a 18 km uzaklıkta, Tazekent'in 3 km güneyinde, Aras Nehri'nin sol kıyısında, taş kutu mezarlardan basit ve boyalı kaplar da dahil olmak üzere çeşitli tarihi eşyalar ortaya çıkarılmıştır. Yüzbaşı N. Fyodorov, Arkeoloji Komisyonu adına Nahçıvan'da yürüttüğü kazılarda, M.Ö. 2. binyılın sonlarına tarihlenen boyalı çömleklerle donatılmış mezarlar tespit etmiştir.

Azerbaycan'daki boyalı kültürün nispeten kapsamlı bir şekilde incelenmesi Sovyet döneminde mümkün olmuştur. 1926'da, Kızılvenk mezarlığı, Nahçıvan'da A. Miller'in liderliğindeki Trans-Kafkas Bilimler Birliği tarafından araştırılmıştır. 1934'te, Şarur'daki Şortepe yerleşimi yakınlarında boyalı kaplara ait örnekler bulunmuş, 1960'lı yıllarda ise kazı çalışmaları genişletilerek II. Kültepe başta olmak üzere Kuruçay ve Kondelençay nehir havzaları araştırılmıştır. Ayrıca Karaköpektepe'de de boyalı çömlek parçaları ele geçirilmiştir.

## Kaynakça

Boyalı kap. Şahtahtı.
# Hocalı-Gedebey kültürü

**Hocalı-Gedebey kültürü** (Azerice: Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti), **Gence-Karabağ kültürü** olarak da bilinir (Azerice: Gəncə-Qarabağ mədəniyyəti), Transkafkasya'nın Karabağ bölgesinde Geç Tunç Çağı'ndan Erken Demir Çağı'na (kabaca MÖ 13. ila 7. yüzyıllar) kadar süren bir arkeolojik kültürdür. Kültüre adını veren yerleşimler Azerbaycan'daki Hocalı, Gedebey ve Gence'dir .

1920'lerden başlayarak Sovyet arkeologları tarafından araştırılmıştır.

1930'lardan 1970'lere kadar Transkafkasya'nın tarihöncesinde uzmanlaşmış Boris Piotrovsky ve diğer arkeologlar tarafından tanımlandı.

## Galeri

* Hocalı Mezarlığı'ndan elde edilen bulgular 1895 yılında E. Resler tarafından keşfedilmiştir. Ermitaj Müzesi
* Kase (kil, yeşil ve sarıya boyanmış) ve kuş şeklinde kolye (bronz)
* Kolye (akik, carnelian, macun)
* Boncuk (akik). Asur Kralı II. Adad- nirari'nin (MÖ 911-891) çiviyazılı yazıtı: "Dünyanın kralı Adadnirari Sarayı".

## Kaynakça
# Müslümanların İran'ı fethi

| Müslümanların İran'ı fethi |
| --- |
| İslam'ın yayılışı |
|  7. yüzyılda Ortadoğu |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Tarih | 633-654 |
| Bölge | Mezopotamya, Kafkasya, İran, Horasan |
| Sonuç |
Râşidîn Halifeliği zaferi |

 |
| Taraflar |
|  Sasani İmparatorluğu |
Râşidîn Halifeliği |
| Komutanlar ve liderler |
|  III. Yezdigirt |
Ebu Bekir Ömer Halid bin Velid |

**Müslümanların İran'ı fethi** veya **Arapların İran'ı fethi**, İran'ın MS 7. yüzyılda Müslümanlar tarafından fethedilmesidir. Bunun sonucunda Sasani İmparatorluğu yıkıldı ve İran İslamlaşmaya başladı.

Müslümanların yükselişi İran'da önemli bir siyasi, sosyal, ekonomik ve askeri zafiyat ile çakıştı. Büyük bir güç olan Sasani İmparatorluğu, onlarca yıldır Bizans İmparatorluğu'na karşı savaşın ardından insani ve maddi kaynaklarını tüketmişti. MS 628 yılında II. Hüsrev'in öldürülmesinden sonra iç siyasi durum hızla kötüye gitti. Ardından sonraki dört yıl içinde 10 kişi tahtta hak talebinde bulunuldu. Pers ve Part fraksiyonları arasında çatışma patlak verdiğinde, imparatorluk artık bazı bölgelerde hakimiyetini kaybetti.

Arap Müslümanlar ilk önce MS 633'te Halid bin Velid komutasında Sasani İmparatorluğu'nun siyasi ve ekonomik merkezi olan Mezopotamya'yı işgal etti. Halid'in Levant'daki Bizans cephesine geçmesinden sonra, Müslümanlar nihayetinde Sasani'nin karşı saldırılarını püskürttüler. 636'da Sa'd bin Ebû Vakkās tarafından ikinci bir istila başladı ve Kadisiye Muharebesi'ndeki önemli bir zafer, İran'ın batısındaki Sasani kontrolünün sona ermesine yol açtı. Zagros Dağları daha sonra Râşidîn Halifeliği ve Sasani İmparatorluğu arasında doğal sınır haline geldi. Halife Ömer, Persler tarafından bölgede kesintisiz baskınlar yapılması nedeniyle 642'de Sasani İmparatorluğu'nun tamamen istila edilmesini emretti ve 651 dolaylarında Sasani İmparatorluğu tamamen fethedildi. İran'ın savaş meydanlarından birkaç bin kilometre uzaktaki Medine'den Halife Ömer'in iyi koordine edilmiş çok yönlü saldırılar dizisiyle İran'ı hızlı bir şekilde ele geçirmesi, büyük bir askeri ve politik stratejist olarak itibarına katkıda bulunan en büyük zaferi haline geldi.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* History of Iran: Islamic Conquest5 Ekim 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. from the Iran Chamber Society.
* The Arab conquests28 Ağustos 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. at History World.
* Muslim Conquest of Persia at Mecca Books.
# Şirvanşah

**Şirvanşah**, Şirvanşahlar Devleti hükümdarlarına verilen unvandır. Ayrıca, Mezyediler (799-1027), Kesraniler (1027-1382) ve Derdendiler (1382-1538) hanedanlarının hükümdarlarına şirvanşah unvanını vermişlerdir.
# Sâcoğulları

| Sâcoğullarıساجیان |
| --- |
| 889-929 |
| Sajid hanedanlığının en geniş halinin haritası. |
| Başkent | Meraga (889-901) Erdebil (901-929) |
| Yaygın dil(ler) | Farsça |
| Resmî din  | Sünnilik |
| Hükûmet | Monarşi |
| Afşin |  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • 889-901  | Muhammed bin Ebü’s-Sâc (ilk) |
| • 928-929  | Ebu'l-Musafir el-Feth (son) |

 |
| Tarihî dönem | Orta Çağ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • Kuruluşu  | 889 |
| • Dağılışı  | 929 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Öncüller** | **Ardıllar** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Abbâsîler
 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Müsâfirîler
 |  |

 |

 |

**Sâciler** veya **Sâcoğulları**, Azerbaycan'da hüküm sürmüş bir hanedandır. Sâcoğulları hanedanı, Azerbaycan'daki bir halife hükümdar soyu idi. Sâciler, Orta Asya'daki Uşrusana kentinden göç etmiş, İrani (Soğd) kökenli bir topluluk ya da Abbasi hizmetindeki Türk kökenli bir komutan olan Ebü’s-Sâc Dîvdâd'ın ailesindendir.

## Tarihi

### Azerbaycan hakimiyeti öncesi

Ebü's-Sâc muhtemelen 822–823 yıllarında, Ahmed b. Ebî Hâlid'in Uşrûsana'yı fethi üzerine ülkesini terk etmiştir.

Ebü's-Sâc'ın 879 yılında vefatı üzerine geride iki oğlu kalmıştı. Bunlar; Muhammed ve Yusuf idi.

Muhammed bin Ebü's-Sâc'a babasının ölümü üzerine 880'de Mekke valiliği ve Haremeyn verilmiştir. 878 yılından beri Mekke'nin kontrolünü elinde bulunduran Muhammed el-Mahzumi'yi 880 yılında yaptığı savaşla bu şehirden çıkarttı ve onun hâkimiyetinde bulunan Cidde şehrini aldı.

## Sâcoğulları hükümdarları

| Hükümdar
 | Portre
 | Tahta çıkışı
 | Tahttan inmesi
 | Ölüm
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Muhammed bin Ebü’s-Sâc** 889/890-901
 |  | 889'ta Maraga'da
 | 901
 | 901 Berde, Azerbaycan
 |
| **Dîvdâd bin Muhammed** 901
 |  |  |  |  |
| **Yusuf bin Ebü’s-Sâc** 901–919 922-928
 |  | 901 yılının Ağustos ayı Erdebil'de
 | 927
 | 927 yılının Aralık ayının 27'si Kufe, Irak
 |
| **Sebuk** 919-922
 |  | 919'da Erdebil'de
 | 922
 |  |
| **Feth b. Afşin** 928–929
 |  | 928'de Erdebil'de
 | 929
 | 929 Erdebil, Azerbaycan
 |
| **Muflih es-Saci** 928–935
 |  | 929'da Erdebil'de
 | 935
 | 935
 |
| **Deysem** 935–942
 |  | 929'da Erdebil'de
 | 942
 |  |

## Not listesi

## Kaynakça
# Çobanoğulları

**Çobanoğulları**, İlhanlılar'ın yıkılış döneminde bağımsız olarak merkezleri Tebriz olmak üzere tüm Azerbaycan'ı 1317-1355 yılları arasında elinde tutan hanedanlık devleti.

Kurucusu Emir Çoban Noyan Suldus olan devlet 1344 yılında İlhanlıların tarih sahnesinde çekilmesiyle başlangıçta bu devletin doğal halefi olarak görünse de, Celayirli Devleti karşısında başarılı olamadılar. 1357'te Altınordu Hanı Canibeg'in Tebriz'i fethetmesi ile bağımsızlıklarını yitirdiler.

Çobanoğulları hukumdarlari listesi şöyle verilir:

| Tarihler | İsim | Baba ismi | Notlar
 |
| --- | --- | --- | --- |
|     -1327 | Emir Çoban Noyan | Melik | Çobanoğulları atası, hükümdarlık yapmamıştır.
 |
| 1338-1343 | Hasan Kûçek | Timurtaş Noyan | Timurtaş, Emir Çoban Noyan'ın büyük oğlu idi. Hasan Tebriz'de hükümdarlık ilan etmiştir.
 |
| 1343-1357 | Melik Eşref | Timurtaş Noyan |  |
| 1357 | *Tebriz Altın Orda Devleti Hanı Canibeg tarafından ele geçirildi.*.
 |

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Online "Encyclopedia Iranica" websitesi "Chobanids" maddesi17 Mayıs 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
* Öztuna, Yılmaz, (1996) *Hanedanlar ve Devletler Cilt: 1*, Ankara:Kültür Bakanlığı, s.556-567.
# Şirvan (eyalet)

**Şirvan Eyaleti**, Azerbaycan'da tarihi bir eyalet, kaynaklarda ülke olarak da geçer. Eski zamanlarda Kura Nehri ve Şabran, Hazar denizi ve Kebele arasındaki toprakları kapsamaktaydı. Şirvanşahlar Devleti'nın güçlenmesi ile daha geniş araziler Şirvan olarak adlandırıldı..

## Tarih

1538'de Şirvanşahların yönetimini sona erdiren I. Tahmasb, Şirvan'ı imparatorluğun idari bir birimi olarak kurmuştur. 16. yüzyılın sonlarında, Osmanlı Lala Mustafa Paşa, Osmanlı-Safevî Savaşı (1578-1590) sırasında Şirvan'ı kısa süreliğine ele geçirmiş ve Özdemiroğlu Osman Paşa'yı vali olarak atamıştır. 1607'de Şah I. Abbas, Şirvan'ı tekrar işgal etmiş ve vilayet üzerinde Kızılbaş yönetimini kurmuştur. Birkaç devletlerarası savaştan sonra, Şirvan nihayet 1734'te Nadir Şah tarafından ele geçirilmiş ve eyalet üzerinde tekrar Safevi yönetimi kurulmuştur.

## Kaynakça
# Azerbaycan hanlıkları

Azerbaycan hanlıklar, XVIII - XIX
Kafkasya, XVIII - XIX.
Güney Kafkasya'daki hanlıklar
1747-1844 yılları arasında Ermenistan-Azerbaycan bölgesindeki hanlıkları gösteren bir harita
**Azerbaycan hanlıkları**, Güney Kafkasya'da 1747-1844 yılları arasında fiilen bağımsız olan ve çoğunlukla Türk (Azerbaycanlı) kökenli hanedanlarca yönetilen hanlıklardır.

Bu hanlıklar önce İran'ı yöneten Safevi Hanedanı, Afşar Hanedanı ve Kaçar Hanedanı'nın egemenliğinde kalmıştır. 1813'te imzalanan Gülistan Antlaşması ile Rus İmparatorluğu'nun egemenliği altına girmiştir.

Kuzey Azerbaycan hanlıkları, Nadir Şah'ın ölümünü müteakip bağımsız olduktan sonra, bir daha İran hakimiyetine girmediler. Kendi aralarında sıkça yaşanan egemenlik mücadeleleri sonucunda zaman zaman birbirlerine boyun eğseler de, bağımsızlıklarını 19. yüzyılın başlarında uğradıkları Rus istilasına kadar sürdürdüler. Güney Azerbaycan hanlıkları ise zaman zaman İran egemenliğinden çıksa da, genel olarak hakimiyetleri döneminde sürekli İran'ın desteğini alma gereği duymuşlardır.

## Gülistan Antlaşması ile Rusya'ya geçenler

* Bakü Hanlığı
* Şirvan Hanlığı
* Derbent Hanlığı
* Karabağ Hanlığı
* Gence Hanlığı
* Şeki Hanlığı
* Kuba Hanlığı
* Talış Hanlığı'nın bir kısmı
* İlisu Hanlığı

## Türkmençay Antlaşması

### Rusya'ya geçenler

* Talış Hanlığı (Tamamen)
* Nahçıvan Hanlığı
* Revan Hanlığı

### İran'da kalanlar

* Urmiye Hanlığı
* Erdebil Hanlığı
* Maku Hanlığı
* Marağa Hanlığı
* Karadağ Hanlığı
* Halhal Hanlığı
* Zencan Hanlığı
* Merend Hanlığı

## Osmanlı Azerbaycan'ında Cemaâtler

Azerbaycan hanlıklar, XVIII - XIX
* Car-Balaken Cemaati
* Şuragel Cemaati

## Kaynakça

## Not

* *Tarih Atlası*, Saygı Yayınları, Sayfa 23