Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# İli Türkleri

**İli Türkleri**, Çin'in Kuzey Sincan'ındaki İli Kazak Özerk İli ve Kazakistan'a özgü, Çin'de tanınmayan bir Türk etnik grubudur. Kendilerine "Türk" veya "Zhonghua Minzu" diyorlar. Sözlü tarihleri, Özbekistan'ın Fergana Vadisi'nden geldiklerini söylüyor. Farklı İli Türki dili, Karluk dillerine aittir, ancak Çinli yetkililer tarafından Özbekçe olarak listelenmiştir.

İli Türkleri göçebe ve hayvancılıkta iyidir. Dillerinde birçok benzersiz hayvancılık kelimesi vardır.

## Kaynakça
# Kimekler

Yemek bozkırlarında bulunan Ertiş Irmağı
**Kimekler** (Çince: 基马克), Kimeklerin eski tarihi "İyanmo" kavimi ile alakalıdır. Bu kavimin adı Çin kaynaklarında, VII. yüzyıl Batı Türk yurdunda vuku bulan olaylarla ilgili olarak geçer. Sinologlar İyanmo kavminin Yemek ya da İmek kavimi olduğunu sanmaktadırlar. Birçok araştırmacının da dediği gibi kelimenin ses değişikliği Kimek olabilir. Araştırmacıların Kimek ve Kıpçakların tamamen aynı kavim olduğu hakkındaki fikirleri yanlıştır. Çünkü Orta Çağ yazılı kaynaklara bakarak bunların köken akraba ama ayrı ayrı kavim olduklarını kabul etmeliyiz. İyanmo, topluluğu kuzey-batı Moğolistan'ın Kobdo bölgesinde VII. yüzyılda yaşamıştır. Onların doğusunda Oğuzlar, güneyinde Türkeşler ile Karluklar yaşamakta idi. VII. yüzyılın ortalarında İymekler (Kimekler) kuzey Altay dağlarına ve İrtiş ırmağı civarına doğru göç etmişlerdir. Bu kavimin güçlenmesi 656 senesinde Batı Göktürk devletinin yıkılışından sonradır. Asıl bu zaman Kimek kavim birliğinin esası oluşmuştur.

## Kimekler'in Divân-ı Lügati't-Türk'te adının geçmesi

Orta Çağa özgü Çin coğrafyacılardan *Yemek* (Kimek), ayrıca *Chumuhun* ve *Üeban* (*Yūēban*) gibi etnik grupların kim oldukları bilinmiyordu, Arap ve Fars coğrafyacıları; bütün bu adların Yemek (*Kimek*) boyu olduğunu yazmışlardır. Uygur döneminde, Çu boylarının içinde çekirdek boyu oluşturan Yemekleri (*Kimek*) Arap ve Fars kaynaklarından tanınmışlardır. Yemek boy adından erken İslâm kaynakları da bahsetmektedir. Yemek asıllı kimseler Abbasî Halifesinin gulâmları (memlûk) arasında bulunmuştur.

Kâşgarlı Mahmud, Divân-ı Lügati't-Türk'te;

"*Rûm ülkesine en yakın olan boy Beçenek'dir; sonra Kıpçak, Oğuz, Yemek, Başgırt, Basmıl, Kay(Kayı), Yabaku, Tatar, Kırkız (Kırgız) gelir. Kırgızlar Çin ülkesine yakındırlar.*". tüm Türk boy ve oymakların yaşam alanları tanımlanır.

Ayrıca;

"*Çomul boyunun kendilerinden bulunduğu çöl halkı ayrı bir dile sahiptir, Türkçeyi iyi bilirler. Kay, Yabaku, Tatar, Basmıl boyları da böyledir. Her boyun ayrı bir ağzı vardır; bununla beraber Türkçeyi de iyi konuşurlar. Kırgız, Kıpçak, Oğuz, Toxsı (Tukhs), Yağma, Çiğil, Uğrak, Çaruk boylarının öztürkçe olarak yalnız bir dilleri vardır. Yemeklerle Başgırtların dilleri bunlara yakındır. .... Dillerin en yeğnisi Oğuzların, en doğrusu da Toxsi ile Yağmaların dilidir.*"

"**آرتِس** Ertiş" "*Yemek" kırlarında bulunan bir ırmağın adı.......*." ve "*.... Bunun gibi Çiğiller ve başka Türklerce **د** (Dhāl) olarak söylenen bu harfi "Rus" ve "Rum" ülkelerine kadar uzanan Bulgar, Suvar, Yemek, Kıfçak boyları, hep birden (**ز** z) olarak söylerler. Öbür Türkler "ayak"a "**اَذَق** adhak ", bunlar "**اَزَق** azak " derler.*" gibi Türk boy ve oymakların dilleri hakkında bilgi verilir.

## Kaynakça

* Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2
* Sercan Ahincanov - Kıpçaklar & Türk Halklarının Katalizör Boyu, Selenge Yayınları, 2014, s.150
# Kalmak Tatarları

Kalmak Tatarları| Kalmaktar, калмактар |
| --- |
|  |
| Toplam nüfus |
| 500  |
|  |
| Önemli nüfusa sahip bölgeler |
|  Rusya |
| Diller |
| Sibircenin Tom lehçesi, Rusça |
| Din |
| Sünni İslam |

**Kalmak Tatarları** (Sibirce: калмактар) - Sibirya Tatarlarının Tom Tatar grubunun üç alt grubundan biridir. Geleneksel yerleşim alanları, Yurga kasabasına yakın Kemerovo Oblastının kuzeydoğu kısımlarıdır.

Kalmaklar'ın kökeni, Kemerovo Oblast'ın orta kesimlerinden bir grup Teleüt'ün kuzeye göç ettiği 17. yüzyıla dayanmaktadır. Kalmaklar, 18. yüzyılın sonlarında Volga Tatarları ve Sibirya Buharanlarının etkisi altında İslam'ı kabul etmişler ve bu sayede Kalmaklar ile Ruslar arasında içsel bir bariyer oluşturmuşlar, bu da Kalmakların kendilerini korumalarına yardımcı olmuştur.

## Kaynakça
# Çat Tatarları

Çatlar|  |
|  |
| Önemli nüfusa sahip bölgeler |
| Rusya | 2100 |
| Diller |
| Sibirya Tatarcası Tom diyalekti, Rusça |
| Din |
| Sunni İslam |
| İlgili etnik gruplar |
| Diğer Sibirya Tatarları |

**Çatlar** (Tatarca: Чат татарлары, Sibirya Tatarcası: цат татарлар, цаттыр) — Sibirya Tatarlarının Tom Tatar grubunun üç alt grubundan biridir. Geleneksel yerleşim alanları, Kojevnikovski Bölgesi, Tomsk Oblastı'ndaki Ob, Çik, Uen' ve Çaus nehirleri kıyısı; 8. yüzyıldan itibaren Novosibirsk Oblastı, Kolivanski ve Moşkovski bölgeleri, daha sonra ise Şegarski, Tomski, Koçenyovski, Bolotninski, Novosibirski, Toguçinski, İskitimski, Ordinski ilçeleri ve Tomsk, Novosibirsk ve Berdsk şehirleridir.

## Kaynaklar

* *Sibirya Halklarının Tarihi* s. 25
# Telengitler

Telengitler| Pavel Mihayloviç Kosharov - "Telengitler", 1889 |
|  |
|  |
| Önemli nüfusa sahip bölgeler |
|  Rusya | 3.712 |
| Diller |
| Telengitçe, Altayca |
| Din |
| Tengricilik |

**Telengitler** (bazen **Telesler** — bk. Teles gölü) (Rusça: Теленги́ты ve телесы — Rusya'nın denetimindeki bir Türk ülkesi Altay Cumhuriyeti'nde yaşayan bir Güney Sibiryalı Türk halkıdır. Altay Türklerini oluşturan topluluklar arasında geçer. Dilleri Altayca'nın bir lehçesidir.

## Tarih

Soyca, görünümce ve dilce bir Türk topluluğudur.

## Dil

Telengit dili — Altay Türkçesinin (Telengit şivesi)dir. Türkçenin Kırgız-Kıpçak dilleri hususiyetlerini içinde barındırır.

## Yerleşim ve Nüfus

Telengit toplumu günümüzde Altay Cumhuriyetinin güney bölgelerinde yaşarlar — Ulagan bölgesi, (Teles göl güneyinde yöredeki akarsulardan Çulışman ve onun kolu Başkaus) ve Koş ağaç bölgesi (Çuy) dolayında yaşarlar.

Rusya Federasyonu 2002 nüfus sayımında Altay Cumhuriyetinde Telengit Türklerinin nüfusu 2.400 olarak geçer. Fakat Rusya topraklarında bütün Telengitlerin nüfusunun 15.000 kişi olduğu söylenir.

**2002 yılında Telengit Türklerinin yerleşime göre nüfusu.**

Altay Cumhuriyeti:

Ulagan köyü 510

Balıktuyul köyü 394

Balıkça köyü 305

Saratan köyü 232

Koo köyü 191

Yazula köyü 105

## Kaynakça

## Ayrıca bakınız

* Teleütler

## Kaynakça

* Halemba, Agnieszka E. “The Altai, the Altaians, and the Telengits.” The Telengits of Southern Siberia: landscape, religion and knowledge in motion. New York: Routledge, 2006 (İngilizce)
# Teleütler

Teleütler
(Тадар, Байат-пачат)
|  |
|  |
| Önemli nüfusa sahip bölgeler |
|  Rusya (Kemerovo Oblastı) | 2520 (2010); 2534 (2002) |
|  Rusya (Altay Cumhuriyeti) | 32 (2002) |
|  Rusya (Yakutistan) | 20 (2002) |
|  Rusya (Altay Krayı) | 15 (2002) |
| Diller |
| Teleütçe (Altaycanın lehçesi) |
| Din |
| Ortodoksluk, Tengricilik, Burhancılık, |

**Teleütler**, **Televütler** ya da **Teleutlar** (kendilerince: Тадар *Tadar*, Байат-пачат *Bayat-paçat*, Тэлэңэт *Teleñet*, Тэлэңут *Teleñut*; Rusça Телеуты *Teleutı*), Rusya'nın orta güney bölgesindeki Kemerovo Oblastında yaşayan Türk halklarından Altayların yaklaşık 2700 kişilik kabilesi. UNESCO'ya göre dilleri ve kültürleri yok olma tehlikesindedir.

## Dil

Teleütlerin dilleri Teleütçe (MultiTree *alt-tet*), Altaycanın *Güney Altaycası* denen lehçe grubuna girer ve bu gruptaki Altay-kiji ve Telengitlerin lehçelerine benzer.

1989 sayımında 2500 kişilik Teleüt nüfustan ancak çok ufak bir kısmı akıcı biçimde anadillerini konuşabilmekteydi.

## Ayrıca bakınız

* Telengitler

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Teleut Halkı Derneği (Rusça)
# Torklar

Not: Torklar ve Berendiler, 11.–12. yüzyıllarda Doğu Avrupa'da yaşayan göçebe Türk boylarıdır. Eser, Torklar ve Berendiler'in Ruslardan kaçışını anlatıyor, 1121.**Torklar** (Kiril alfabesiyle: торки, kelimenin tam anlamıyla "Türkler", ayrıca **Torkiller** olarak da bilinir), Oğuz ve/veya Kıpçak kökenli bir Orta Çağ Türk halkıdır. Torklar, Kıpçaklar (örneğin Berendiler) ve Uliçler, Peçenekler vb. gibi diğer halklarla birlikte, Kiev Knezliği'nin çeşitli prensleri için sınır muhafızı olarak savaşan yarı göçebe halklar olan Karabörklüler'i ("Siyah Şapkalılar", Türk Karakalpakları) oluşturdular.

## Kaynakça
# Yağma

Yağma, Toxsı ve Çiğil'lerden bir bölüğün İla (İli) nehrine inerlerdi.
**Yağma** (Çince: 样磨/樣磨, pinyin: Yàngmó), Orta Çağ'daki bir Türk boyudur, bu boy günümüz Uygurlar'ın ve Özbekler'in atalarıdır. Bu boy bir kolu olan ve Üç Oğuzlar denilen birlik, Yağma, Karluk ve Çiğil boylarından oluşmuştur. 7. yüzyıldan itibaren Karahanlılar dönemi boyunca Yağma boyu Müslüman Araplar ve Çinliler tarafından kuvvetli ve kudretli siyasi varlıklar olarak Tarım Havzası, Cungarya havzası (kuzeybatı Çin'i ve batı Moğolistanı içine alan bir bölge) ve Yedinehir (*Yedisu*) bölgesinde göze çarpmışlardır.

## İsim kökeni

Kazak Çin tarihcisi Yury Zuev (Rusça: Юрий Алексеевич Зуев)'e göre, Yağma(*yaγgma*) eski Türkçede, "saldır, yayıl, yağmala" demektir.".

**نهبواَ** Yağma: "Türklerden bir bölüğün adı. Bunlara " **كاَراَ نهبواَ** Kara Yağma" da denir. **نهبواَ** Yağma Taraz yakınında bir köyün adı.". *Tartuk*, Yağma ilinde bir şehir.

Dokuzoğuz ve Yağmalar (*khargah*: "keçeden yapılma yurt, keçe kulübe") kalırlar.

Kâşgarlı Mahmud'dan Türklerden Yağma, Toxsı ve Çiğil'lerden bir bölüğün İla(İli) nehrine indiğini öğreniyoruz. 10. yüzyıllarda Yağma boyu, Kaşgar'da ve kuzeybatısında yaşarlardı.

Abu Saīd Gardēzī, ünlü eseri *Zayn al-akhbār* da şöyle bahsediyor, Yağma "*zengin insanlar büyük at sürüleri ile*", "*bir ay süren seyahat*" bir ülkede yaşarlar. Yağma boyu, sürekli Karluk ve Türklerden bir bölük olan Yemek'lerle Batı Göktürk Kağanlığı'nın bitimine kadar savaşırlarmış.

Kâşgarlı Mahmud Yağma, Toxsı (Tukhs), Kıpçak, Yabaku, Tatar, Kay (Kayı), Çomul ve Oğuz'lar, biribirlerine uygun olarak, (**ذ** Dhāl; dh) harfini her zaman (**ى**‎‎ Yā; y) ye çevirirler ve hiçbir zaman Dhāl (**ذ**‎) lı söylemezler. Kayın ağacı"na bunlardan başkası "*kadhıng*", bunlar "*kayınğ*" derler.

*nahiyat-i Yaghmiya* denilen bölgede Yağmalar, Kaşgar'ın etrafında ve kuzeyindeki Artuç isminde iki köyde ve Khırmkı(Khıraklı) denilen büyük bir köyden, oluşan bir bölgede yaşarlardı.

Kâşgarlı Mahmud, Türk Dili'nin en eski ve değerli sözlüklerinden Divân-ı Lügati't-Türk'te;

"*Rûm ülkesine en yakın olan boy Beçenek'tir; sonra Kıpçak, Oğuz, Yemek, Başgırt, Basmıl, Kay (*Kayı*), Yabaku, Tatar, Kırkız (*Kırgız*) gelir. Kırgızlar Çin ülkesine yakındırlar.*". Ayrıca "*Çomul boyunun kendilerinden bulunduğu çöl halkı ayrı bir dile sahiptir, Türkçeyi iyi bilirler. Kay, Yabaku, Tatar, Basmıl boyları da böyledir. Her boyun ayrı bir ağzı vardır; bununla beraber Türkçeyi de iyi konuşurlar. Kırgız, Kıpçak, Oğuz, Toxsı, Yağma, Çiğil, Oğrak, Çaruk boylarının öz Türkçe olarak yalnız bir dilleri vardır. Yemeklerle Başgırtların dilleri bunlara yakındır. .... Dillerin en yeğnisi Oğuzların, en doğrusu da Toxsi ile Yağmaların dilidir.*" şeklinde tanımlanmıştır.

## Notlar

## Kaynakça

* Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2
* Hudud ul-'alam min al-mashriq ila al-maghrib

## Dış bağlantılar

* Yağma tarihi ve Şehirleri 25 Aralık 2005 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (Rusça)
# Pax Khazarica

Pax Khazarica (Türkçe: **Hazar Barışı**), Hazarların hâkimiyetleri altına almış oldukları milletlere karşı anlayışlı tavırlar ve dini müsamahalar göstermek suretiyle (kabaca M.S. 700-950 yıllarında) topraklarının geniş bir bölümünde güven ve asayişi sağladığı döneme verilen ad. Bu "mutedil" (ılımlı) siyaset anlamını beraberinde getiren ve yaratıcısı bilinmeyen bu terim, 19. yüzyıldan beri akademisyenler tarafından kullanılmaktadır.

## Kaynakça

* Barthold, W. (1996). "Khazar". *Encyclopaedia of Islam* (Brill Online). Eds.: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill.
* Blind, Karl. "A Forgotten Turkish Nation in Europe". *The Gentleman's Quarterly*. Vol. CCXLI, No. 19. London: Chatto & Windus, 1877. pp. 439–460.
* Kevin Alan Brook. *The Jews of Khazaria.* 3rd ed. Rowman & Littlefield Publishers, 2018.
* Douglas M. Dunlop. *The History of the Jewish Khazars,* Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1954.
* Douglas M. Dunlop. "The Khazars." *The Dark Ages: Jews in Christian Europe, 711-1096*. 1966.
* Peter B. Golden. *Khazar Studies: An Historio-Philological Inquiry into the Origins of the Khazars.* Budapest: Akadémiai Kiadó, 1980.
* Peter B. Golden. "Khazar Turkic Ghulâms in Caliphal Service" (Journal Article in *Journal Asiatique*, 2004.)
* Peter B. Golden. "Khazar Turkic Ghulâms in Caliphal Service: Onomastic Notes" (Journal Article in *Archivum Eurasiae Medii Aevi*, 1993.)
* Peter B. Golden. "Khazars" (Book Chapter in *Turkish-Jewish Encounters: Studies on Turkish-Jewish Relations through the Ages*, 2001.)
* Norman Golb and Omeljan Pritsak, *Khazarian Hebrew Documents of the Tenth Century.* Ithaca: Cornell University Press, 1982.
* Thomas S. Noonan. "Khazaria as an Intermediary between Islam and Eastern Europe in the Second Half of the Ninth Century: The Numismatic Perspective." *Archivum Eurasiae Medii Aevi* 5 (1985): 179-204.
* Thomas S. Noonan. "Byzantium and the Khazars: a special relationship?" *Byzantine Diplomacy: Papers from the Twenty-fourth Spring Symposium of Byzantine Studies*, Cambridge, March 1990, ed. Jonathan Shepard and Simon Franklin, pp. 109–132. Aldershot, England: Variorium, 1992.
* Omeljan Pritsak. "The Khazar Kingdom's Conversion to Judaism." (Journal Article in *Harvard Ukrainian Studies*, 1978)
* Omeljan Pritsak. "The Pre-Ashkenazic Jews of Eastern Europe in Relation to the Khazars, the Rus', and the Lithuanians". *Ukrainian-Jewish Relations in HIstorical Perspective*, ed. Howard Aster and Peter J. Potichnyj. Edmonton, Alberta: Canadian Institute of Ukrainian Studies Press, 1990. p. 7.
# Radhanitler

Radhanitlerin Hint Okyanusu ticaretinin büyük kısmı bu dhov gibi kıyı kargo gemileri aracılığıyla yapılıyordu.
**Radhanitler** (İbranice tek. **רדהניRadhani*, çoğ. **רדהניםRadhanim*; Arapça **الرذنيةar-Raðaniyya*), Orta Çağ'da etkin olmuş Yahudi gezgin tüccar kabileleri. Orta Avrupa'yla Rusya ile Hazarya'yı sosyal, kültürel ve ticari açıdan çeşitli bağlar kurmaktaydı.

Radhanitlerin ticari faaliyetleri özellikle 750-830 yılları arasında çok gelişmişti. Radhaniter, Doğu Asya'dan Avrupa'ya kılıç, ipek, kürk, köle ve baharat ihraç ediyorlardı. Arap coğrafyacı ve seyyah İbn Hurdâzbih, 9. yüzyıl ortalarında yazdığı *Kitâbü'l-mesâlik ve'l-memâlik'i* (Yollar ve İmparatorluklar Kitabı) adlı kitabında, Radhanitlerin Fransızca, Slavca, İspanyolca, Yunanca ve Arapça dillerini konuştuklarını yazar. Bu kadar çok dili konuşarak birçok farklı kültürle ticari ilişkiler kuran Radhanitler, Avrupa ile İran arasında sık sık seyahat eder hatta Çin'e bile giderlerdi.

Rusların 960'larda Atil'i ele geçirmeleri ve ardından Hazar Kağanlığı'nın parçalanmasıyla Hazar Denizi'nin kuzeybatısı Yahudi tüccarların merkezi olmaktan çıktı.

## Kaynakça

Özel
Genel
* Adler, Elkan. *Jewish Travellers in the Middle Ages*. New York: Dover Publications, 1987
* Bendiner, Elmer. *The Rise and Fall of Paradise*. New York: Putnam Books, 1983.
* Bareket, Elinoar. "Rādhānites". *Jewish Civilization: An Encyclopedia*. Norman Roth, ed. Routledge, 2002. sf. 558–561.
* Brook, Kevin. *The Jews of Khazaria.* 3rd ed. Rowman & Littlefield Publishers, 2018. 978-1-5381-0343-2
* Dunlop, Douglas M. *The History of the Jewish Khazars,* Princeton, NJ: Princeton University Press, 1954.
* Fossier, Robert, ed. *The Cambridge Illustrated History of the Middle Ages,* vol. 1: 350–950. Cambridge Univ. Press, 1997.
* Gottheil, Richard, *et al.* "Commerce".18 Eylül 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. *Jewish Encyclopedia*. Funk and Wagnalls, 1901-1906.
* Gil, Moshe. "The Radhanite Merchants and the Land of Radhan." *Journal of the Economic and Social History of the Orient* 17:3 (1976). 299–328.
* Gregory of Tours. *De Gloria Martyrorum*.
* Rabinowitz, Louis. *Jewish Merchant Adventurers: A Study of the Radanites*. Londra: Edward Goldston, 1948.
* Pritsak, Omeljan. "The Khazar Kingdom's Conversion to Judaism." *Harvard Ukrainian Studies* 3:2 (Eylül 1978).
* Schipper, Itzhak. "Dzieje Gospodarcze Żydów Korony i Litwy w Czasach Przedrozbiorowych." *Żydzi w Polsce Odrodzonej, ed. A. Hafftka et al. Varşova, 1936.*
# Volga ticaret yolu

Vareglerden Yunanlara uzanan ticaret yolu(mor) ve Volga ticaret yolunu(kırmızı) gösteren harita. 8-11. yüzyılın diğer ticaret yolları turuncu renkte gösterilmiştir.
**Volga ticaret yolu**, Kuzey Avrupa ve Kuzeybatı Rusya'yı, Volga Nehri üzerinden Hazar Denizi ve Sasani İmparatorluğu ile birleştirdi. Ruslar bu yolu, Hazar Denizi'nin güney kıyılarında Müslüman ülkelerle ticaret yapmak için kullandı ve bazen Bağdat'a kadar nüfuz etti. Volga Bulgarları bir göçebe konfederasyonu oluşturdu ve Volga nehri üzerinden Ruslar, Viking halkları (İsveçliler, Danimarkalılar, Norveçliler) ve Doğu Roma İmparatorluğu ile ticaret yaptı. Satranç, Pers ve Arap topraklarından Hazar-Volga ticaret yollarıyla Eski Rusya'ya tanıtıldı.

Yol, Vareglerden Yunanlara uzanan ticaret yolu olarak bilinen Dinyeper ticaret rotası ile aynı anda işlev gördü ve 11. yüzyılda önemini kaybetti.

## Kaynakça
# Böri (Göktürk Hanedan Üyesi)

**Böri Şad** (Eski Türkçe:  , böri šad, Çince (basitleştirilmiş): 步利设; Çince (geleneksel): 步利設; pinyin: *bùlì shè*; Wade–Giles: *pu-li she*, "Kurt valisi"), Batı Göktürk Kağanlığı'nın Tong Yabgu Kağan döneminde ülkenin en batı bölgesini (Kafkasya) komuta etmiş olan tudun. Tong Yabgu'nun yeğeni olan Böri Şad Hazar birliklerinin başında bulunmuş ve Kariye kuşatmasında yer almıştır.
# İrbiş

**İrbiş** (650 ya da 652), bir dizi Rus kaynağına göre Hazar Kağanlığı'nın kurucusudur. Hazarlar, kökenlerini Aşina soyuna dayandırmaktadır.

Yaklaşık olarak 650 yılında Kuzey Karadeniz bozkırı. Hazarların ve komşularının erken dönemdeki sınırlarını göstermektedir.
Peter Golden, Çince ve Arapça kaynakların neredeyse aynı olduğunu ve bunun bağlantıyı güçlü kıldığını belirterek Hazar liderinin iktidarını kaybeden veya 651 civarında öldürülen Ériş Kül Kağan olabileceği tahmininde bulunuyor.

## Kaynakça
# Busir

**Busir** ya da **İbuzir Gliavan** (Yunanca: *Ibousiros Gliabanos*), 7. yüzyılın sonundan 8. yüzyılın başlarına kadar Hazar Kağanlığı'nın kağanı.

695 yılında askeri bir darbeyle tahttan indirilen II. Justinianos, Kırım'daki Gotların yanına kaçmış, Gotlar da onu Kırım'ın o zamanki hakimi olan Hazar hakanı Busir'e teslim etmişlerdir. 704'te Busir, kızkardeşini II. Justinianos ile evlendirmiştir. Tarihçi Günah Çıkartıcı Theofanis'e göre; Bizans'ın yeni imparatoru III. Tiberius, 705'te II. Justinianos'un ölü ya da diri yakalanıp kendisine teslim edilmesi karşılığında büyük bir armağan teklif etmesi üzerine Busir, Tmutarakan temsilcisine II. Justinianos'un ölüm talimatını verdiyse de II. Justinianos, karısının yardımıyla kurtularak Konstantinopol'e döndü ve Bulgar hükümdarı Tervel Han'ın yardımıyla tekrar tahta geçti.

## Kaynakça

## Kaynakça

* Иванов С. А. *Древнеармянское житие Стефана Сурожского и хазары* // Хазары . — М. — Иерусалим, 2005. ISBN 5-93273-196-6
* Kevin Alan Brook. *The Jews of Khazaria*. 2nd ed. Rowman & Littlefield Publishers, Inc, 2006.
# Bihar (Hazar)

**Bihar**, 730'lu yıllar boyunca Hazar Kağanlığı'nın kağanı. Ermeni kaynaklarında *Viharos* veya *Virhor* adlarıyla yer almaktadır.

Araplar karşısında Hazarlar ve Bizanslıların beraber hareket etmesi III. Leon zamanında da devam etmiş ve 732'de III. Leon, oğlu V. Konstantinos'u Hazar kağanı Bihar'ın kızı (sonradan İrini adıyla vaftiz edilecek olan) Çiçek ile evlendirmiştir. Torunu olan IV. Leon ise, *IV. Leon Hazar* olarak çağrılmıştır.

## Kaynakça

* Иванов С. А. *Древнеармянское житие Стефана Сурожского и хазары* // Хазары . — М. — Иерусалим, 2005. ISBN 5-93273-196-6
# Zekeriya (Hazar)

**Zekeriya**, Hazar Kağanlığı'nın kağanı. Kiril ve Metodius'un Hazar ülkesine yaptıkları 861 yılındaki misyonerlik seferi boyunca Hazarların kağanı olarak bilinmiştir. Kiril ve Metodius'un ülkesini ziyaret ettiği süre zarfında Musevilik inancına geçtiği iddia edilir.

## Kaynakça

* Иванов С. А. *Древнеармянское житие Стефана Сурожского и хазары* // Хазары . — М. — Иерусалим, 2005. ISBN 5-93273-196-6
* Kevin Alan Brook. *The Jews of Khazaria*. 2nd ed. Rowman & Littlefield Publishers, Inc, 2006.
# Prisbit

**Prisbit** ya da **Parsbit**, 730'lu yıllar boyunca Hazar Kağanlığı'nın kadın kağanı (hatun veya katun). Prisbit, Müslüman kaynaklarında "Hazarlar kağanının annesi" olarak geçmektedir. Bazı kaynaklarda ise *Barsbek* adıyla geçmektedir.

## Kaynakça

* Golden, Peter B. *Khazar Studies: An Historico-Philological Inquiry into the Origins of the Khazars.* Budapest: Akadémiai Kiadó, 1980.
# Bulan (Hazar)

**Bulan** (ya da **Bulan Sabriel**), 700'lü yılların ortalarında hüküm süren Hazar kağanı. Adı Göktürkçede sığın geyiği anlamına gelmektedir. Yahudiliğe geçiş tarihi tartışmalıdır. Sabriel adı Yahudi olduktan sonra verilmiştir.

Bulan Kağan ve Obadiah Kağan zamanlarında halk arasında yayılma hızı artan Yahudilik inancının yayılması için herhangi özel bir gayret içerisinde olmayan hakanlar halkın dini inancına karışmamışlardır.

## Kaynakça

* Kevin Alan Brook. *The Jews of Khazaria.* 2nd ed. Rowman & Littlefield Publishers, Inc, 2006.
* Douglas M. Dunlop, *The History of the Jewish Khazars,* Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1954.
* Norman Golb ve Omeljan Pritsak, *Khazarian Hebrew Documents of the Tenth Century.* Ithaca: Cornell Univ. Press, 1982.
# Obadiah (Hazar)

**Obadiah** (İbranice **עבדיה**), 8. yüzyılın sonu ile 9. yüzyılın başlarında hüküm süren Hazar kağanı. Tarihçiler tarafından Bulan Kağan'ın torunu olarak tanımlanır. Yerine oğlu Hizkiya (Hezekiah) geçmiştir.

Bulan Kağan ve Obadiah Kağan zamanlarında halk arasında yayılma hızı artan Yahudilik inancının yayılması için herhangi özel bir gayret içerisinde olmayan hakanlar halkın dini inancına karışmamışlardır.

Obadiah aynı zamanda Yahudileri Hazar ülkesine yerleşmeye çağırmıştır.

## Kaynakça

* Kevin Alan Brook. *The Jews of Khazaria.* 2nd ed. Rowman & Littlefield Publishers, Inc, 2006.
* Douglas M. Dunlop, *The History of the Jewish Khazars,* Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1954.
* Norman Golb ve Omeljan Pritsak, *Khazarian Hebrew Documents of the Tenth Century.* Ithaca: Cornell Univ. Press, 1982.
# Hizkiya

**Hizkiya**, muhtemelen MS dokuzuncu yüzyılın ortalarında yaşamış bir Hazar hükümdarıydı. Hahamları Hazaristan'a getiren ve orada bir yeşiva inşa eden Bulan'ın soyundan gelen Obadiah'ın oğluydu. Hizkiya'nın hükümdarlığı hakkında hiçbir şey bilinmemektedir ve onun adının geçtiği tek belgenin tarihsel gerçekliği ve doğruluğu sorgulanmaktadır. Diğer Bulan hanedanı hükümdarları gibi Hizkiya'nın da Kağan mı yoksa Kağan Beyi mi olduğu belirsizdir, ancak ikincisi daha olasıdır.

Hizkiya'nın yerine oğlu I. Menaşşe geçti.

## Kaynakça

## Kaynaklar

* Kevin Alan Brook . *Hazarya Yahudileri.* 2. baskı. Rowman ve Littlefield Publishers, Inc, 2006.
* Douglas M. Dunlop, *Yahudi Hazarların Tarihi,* Princeton, NJ: Princeton University Press, 1954.
* Norman Golb ve Omeljan Pritsak, *Onuncu Yüzyılın Hazar İbranice Belgeleri.* Ithaca: Cornell Üniv. Basın, 1982.
# I. Menaşe

**Menaşe ben Hizkiya,** Hazar Yazışmalarında adı geçen, Türk Hazar hükümdarıydı. Muhtemelen MS dokuzuncu yüzyılın ortalarından sonlarına kadar hüküm sürdü. Obadiah oğlu Hizkiya'nın oğluydu. Onun saltanatı hakkında çok az şey bilinmektedir. Adının geçtiği tek belgenin tarihsel gerçekliği ve doğruluğu sorgulanmaktadır. Diğer Bulan hanedanı hükümdarlarında olduğu gibi, onun da Kağan mı yoksa Kağan Beyi mi olduğu belirsizdir, ancak ikincisi daha olasıdır.

Menasse'nin yerine amcası Hanuka geçti.

## Kaynakça

## Kaynaklar

* Kevin Alan Brook . *Hazarya Yahudileri.* 2. baskı. Rowman ve Littlefield Publishers, Inc, 2006.
* Douglas M. Dunlop, *Yahudi Hazarların Tarihi,* Princeton, NJ: Princeton University Press, 1954.
* Norman Golb ve Omeljan Pritsak, *Onuncu Yüzyılın Hazar İbranice Belgeleri.* Ithaca: Cornell Üniv. Basın, 1982.