Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Belencer

Belencer'i başkenti yapmış Hazarların sınırlarını gösteren harita
**Belencer** (ya da **Balancar**), Kuzey Kafkasya'nın Dağıstan bölgesinde, Derbent ile Semender şehirleri arasında yer alan yer alan ve Sulak Nehri'nin aşağısında bulunan Orta Çağ şehri ve boyu. 8. yüzyıla kadar Hazar Kağanlığı'na başkentlik yapan şehir, Arap saldırılarından sonra önemini kaybetti. En son 10. yüzyılda İdil Bulgar Hanlığını oluşturan boylardan biriydi.

10. yüzyılda Belencer ismini Barancar/Berencer olarak İdil Bulgar boylarının arasında görmekteyiz. Barancarlar henüz Bulgar Emirliği Müslümanlığı kabul etmeden önce müslümandı. İbn Fadlan seyahatnamesinde şöyle der:

> “Bulgarlar arasında 5000 kadın ve erkekten müteşekkil Barancer diye tanınan büyük bir aile gördük. Hepsi de müslüman olmuşlar ve namaz kılacak ahşap bir cami yapmışlardı. Fakat, Kur'ân okumayı bilmiyorlardı. İçlerinden bir kısmına namaz kılacak kadar Kur'ân öğrettim.”
>
>

Barancar 10. yüzyıldan sonra tarih sahnesinden kaybolurken yerini iki büyük İdil Bulgar şehri Bulgar ve Suvar kavim isimlerine bıraktı.

## Etimoloji

Belencer adının *Bala* (Büyük) ve *Enzher* (Dağıstan'da yaşayan bir Hazar klanının adı) sözcüklerinden türediği bilinmektedir. Şehir, 16.000 metrekarelik bir alan üzerine kurulmuştu. Oldukça gelişmiş bir kültürün merkezi olan Belencer'de çok sayıda çanak çömlek atölyesi ve demir tasfiyehanesi vardı. 721-723 yılları arasında Ermenistan'ın Arap valisi, Hazar ülkesinde büyük başarılar kazanmış ve Derbent'i ele geçirmiştir. Hazar ile Arap orduları, Derbent'in 6 fersah kuzeyindeki Narvan mevkiinde karşılaşmışlar ve bu savaşta Hazarlar ağır bir yenilgiye uğramışlardır.

## Ayrıca bakınız

* Hazarlar
* Hazar Kağanlığı
* Belencer Muharebesi (7.yy.)
* Belencer Muharebesi (723)

## Kaynakça

* Bálint, Csánad (1981). "Archaeological Addenda to P. Golden's Khazar Studies", Acta Orientalia Academiae Sciendarun Hungaricae, 35:2-3
* Brutzkus, Julius (1944). "The Khazar Origin of Ancient Kiev", Slavonic and East European Review, 22
* Dunlop, Douglas Morton (1997). "Balanjar". *Encyclopedia Judaica* (CD-ROM Edition Version 1.0). Ed. Cecil Roth. Keter Publishing House. ISBN 965-07-0665-8

### Dipnotlar
# Dinyeper

| Dinyeper
 |
| --- |
|  Dinyeper nehrinin Kiev'den görünümü.
 |
| Konum
 |
| **Ülke(ler)** |  Rusya  Belarus  Ukrayna
 |
| Genel bilgiler
 |
| **Kaynak** | Valday Dağları, Rusya
 |
| **Kaynak rakımı** | 220 m
 |
| **Ağız** | Karadeniz
 |
| **Uzunluk** | 2.290 km
 |
| **Havza alanı** | 516.300 km²
 |
| **Debi** | 1.670 m³/s
 |

**Dinyeper** veya **Özi** (Rusça: *Днепр*, *Dnyeper*; Beyaz Rusça: *Дняпро*, *Dniapro*, [dnʲa'pro]; Ukraynaca: *Днiпро*, *Dnipro*, [dnʲi'pro]; Türkçe: *Özi*; Kırım Türkçesi: *Özü*), Rusya ile Ukrayna topraklarının bir kısmını sulayan bir nehir. İdil ve Tuna'dan sonra Avrupa'nın üçüncü uzun nehridir. 2290 km uzunluğundaki bu nehir, Valday Dağları yaylasının güneyinden doğar, Smolensk'e ulaşır, Belarus'a girer, bu cumhuriyetin doğu kısmından geçerek Ukrayna'ya ulaşır. Soldan Desna Irmağı ile birleşen nehir, Kiev'e geçer. Daha sonra Dinyeper Yaylası'nı bir eğri çizerek dolaşır ve kıyı dilinin kısmen kapattığı bir haliç meydana getirerek Odessa'nın doğusundan Karadeniz'e dökülür. Dinyeper, Volhıya kütlesinin sert kayalıklardan meydana gelmiş bir bölgesini aşar.

Nehrin rejimi Doğu Avrupa akarsularının rejimindendir. Kışın don sebebiyle suları azalır, ilkbaharda büyük bir artış gösterir. Yazın ise yoğun buharlaşma sebebiyle suları azalır. Önemli bir hidroelektrik kaynağıdır. En önemli kolları Brezine (585 km), Pripyat (Pripet 790 km), Teterev (365 km), Ingulets (550 km), Desna (1180 km), Psel (800 km)'dir.

Dinyeper (eski ismi Danapris'tir) sözcüğünün kökeni Türk Dınporis sözcüğünden gelir. Türk "tın" (yavaş) ve "boris" (dolambaçlı).

Dinyeper havzası ve çevre bölgeleri
Dinyeper nehrinin uydu görüntüsü.
## Ayrıca bakınız

* Antalar
* Dünyanın en uzun nehirleri
* Dinyeper Akanakları

## Dış bağlantılar

* Dnyeper Nehrinin Türkçedeki Adı ve İzahı Gereken 2500 Yıl, Doç.Dr. Osman Karatay [1]19 Ocak 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

## Kaynakça

Wikimedia Commons'ta Dinyeper ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.
# Gözleve

| Gözleve |
| --- |
| Євпаторія (Ukraynaca) Евпатория (Rusça) Kezlev (Kırım Tatarcası) Кезлев (Kırım Tatarcası) |
|  Bayrak Arma
 |
| GözleveGözleve'nin Kırım'daki konumu |
| Ülke | Rusya (de facto) Ukrayna (de jure) |
| Bölge | Kırım |
| Yüzölçümü |
|  • Toplam | 120 km² |
| Rakım | 10 m |
| Nüfus (2014) |
|  • Toplam | 105.719 |
|  • Yoğunluk | 1618.37/km² |
| Zaman dilimi | UTC+03.00 (MSK) |
| Posta kodu | 97400 - 97490 |
| Alan kodu | +7-36569 |
| İklim | Cfa |
| **Resmî site** kalamit.info |

**Gözleve**, Ukrayna'nın Kırım Özerk Cumhuriyeti'nde yer alan bir şehirdir.

## Toponim

Yakın tarihte Kırım, Osmanlı, Ukrayna ve Rusya hâkimiyet sınırları içerisinde kalan şehre bu medeniyetler farklı adlar vermiş olup hepsi de günümüzde hâlen kullanılmaktadır. Şehrin Türkçede yaygın olan ve kullanılagelen adı Gözleve olup Gezleve şeklinde kullanıma da rastlanmaktadır. Kırım Tatarcası adı ise Kezlev (Kırım Tatarcası: Кезлев) şeklindedir. Bu ad aynı zamanda Türkçede de kullanılmaktadır. Ukraynaca ve Rusçanın ikisinde ise kullanılan ad Yevpatoriya (Ukraynaca: Євпаторія, Rusça: Евпатория) iken bu ad zaman zaman bozularak Evpatorya, Evpatoriya yahut Yevpatorya şekillerinde de Türkçeye aktarılabilmektedir.

## Tarihçe

Bir Antik Yunan kolonisi olan ve geçmişte **Kerkinitis** (Κερκινίτης) adıyla anılan Evpatorya'ya ilk kez MÖ 500 yıllarında yerleşime açıldı. Pontus Kralı VI. Mithridates'in Kırım'ı ele geçirmesinden sonra şehrin adı, *Eupator* olarak değiştirildi. Kabaca 7. yüzyıldan 10. yüzyıla kadar Hazar Kağanlığı'nın egemenliğinde kalan şehir, *Güsliev* (Güzel ev) olarak anılmaktaydı.

Evpatorya, daha sonra Kıpçakların, Moğol İmparatorluğu'nun ve Kırım Hanlığı'nın bir şehri olmuştur. Kırım Hanlığı döneminde Kırım Tatarları tarafından *Kezlev* olarak adlandırılan şehri Osmanlılar *Gözleve* olarak tanımlamaktaydı.

## Resimler

* Moynaki Gölü
* Odun-Bazar-Kapusu
* 1522 yılında Mimar Sinan tarafından yapılan Cuma-Cami Juma-Jami
* Karadeniz kıyısı
* Şehir limanı
* Tatar şair Omer Gezlevi anıtı
* Karadeniz kıyısı
* Moynaki Gölü
* Moynaki Gölü
* Moynaki Gölü
* Fatih Sultan Mehmet rölyefi

## Ayrıca bakınız

Wikimedia Commons'ta Gözleve ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

* Gözleve Muharebesi

## Notlar
# Kefe

| Kefe Феодо́сія (Ukraynaca) Феодосия (Rusça) |
| --- |
|  Bayrak Arma
 |
| Kefe |
| Ülke | Rusya (de facto) Ukrayna (de jure) |
| Özerk cumhuriyet | Kırım Özerk Cumhuriyeti |
| Rakım | 50 m |
| Nüfus (2015) |
|  • Toplam | 69.145 |
| Zaman dilimi | UTC+03.00 (MSK) |
| Posta kodu | 298100-298175 |
| Alan kodu | +7-36562 |
| İklim | Cfa |
| **Resmî site** feo.rk.gov.ru |

**Kefe** veya **Feodosya** (Kırım Tatarcası: *Kefe*, Ukraynaca: Феодосія *Feodosiya*, Rusça: Феодосия, 1784'e kadar *Kaffa*), Ukrayna’nın Kırım yarımadasının güneydoğu kıyısında yer alan bir liman şehridir.

## Tarihçe

Kefe aslında Milet şehrinden gelen göçmenlerin MÖ 6. yüzyılda kurduğu Yunan kolonisi Theodosia idi. 1266'dan 1475'e kadar Ceneviz Cumhuriyeti'nin egemenliğinde kalan şehrin adı, *Cafa* ya da *Caffa* olarak değiştirilmiştir. Şehir, 1475'te ise Osmanlı Devleti'nin eline geçmiştir. Osmanlı Dönemi’nde “Kiçik İstanbul” (Küçük İstanbul) olarak adlandırılmıştır. Hızla genişleyen ve güçlenen Rus İmparatorluğu, 1783'te Kırım'ı ele geçirirken Feodosya'ya da sahip olmuştur. Şehir, 1802'de tekrar *Feodosiya* olarak adlandırılmıştır. Şehir, II. Dünya Savaşı sırasında Nazi Almanyası tarafından iki kez ele geçirilmiştir. Bu süreçte şehirde tespit edilen 3,248 Yahudi Einsatzgruppen tarafından katledilmiştir. Şehir, 1954'te diğer Kırım şehirleriyle birlikte Ukrayna Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne bağlanmıştır.

## İdari Merkezler

### Kentler

* Kefe

"Tepe Oba" dağından Kefe'nin panoramik görünümü.
### Kasaba ve köyler

* Beregovoye köy şurası
	+ Koran Eli (Beregovoye)
	+ Stepnoye
* Köktöbel kasaba şurası
	+ Köktöbel
	+ Barak Göl (Nanikovo)
* Krasnokamenka köy şurası
	+ Kızıltaş (Krasmokamenka)
* Nasıpnoye köy şurası
	+ Nasipköy (Nasıpnoye)
	+ Baybuga (Blijneye)
	+ Kürey Başı (Vinogradnoye)
	+ Gertsenberg (Pionerskoye)
	+ Podgornoye
	+ Solneçnoye
	+ Sultan Sala (Yujnoye)
* Ordjonikidze kasaba şurası
	+ Kaydagor (Ordjonikidze)
* Primorskiy kasaba şurası
	+ Hafuz (Primorskiy)
* Şçebetovka kasaba şurası
	+ Otuz (Şçebetovka)
	+ Aşagı Otuz (Kurortnoye)

## Kardeş şehirler

* Azak, Rusya
* Kołobrzeg, Polonya

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

Wikimedia Commons'ta Kefe ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

Wikimedia Commons'ta Kefe ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

* WorldStatesmen - Ukraine5 Kasım 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Ancient Theodosia and its Coinage 27 Kasım 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
# Kerç

| Kerç * Керч
* Керчь

 Keriç |
| --- |
|  Bayrak Arma
 |
| Kerç |
| Ülke | Rusya (de facto) Ukrayna (de jure) |
| Özerk cumhuriyet | Kırım Özerk Cumhuriyeti |
| Yüzölçümü |
|  • Toplam | 108 km² |
| Rakım | 10 m |
| Nüfus (2017) |
|  • Toplam | 149.566 |
|  • Yoğunluk | 1.464.49/km² |
| Zaman dilimi | UTC+03.00 (MSK) |
| Posta kodu | 298300-298399 |
| Alan kodu | +7-36561 |
| İklim | Cfa |
| **Resmî site** горсовет-керчь.рф |

**Kerç** (Kırım Tatarcası: Keriç, Ukraynaca: Керч, Rusça: Керчь, Osmanlıca: کرش), Kırım Özerk Cumhuriyeti'nin doğusundaki Kerç Yarımadası'nda yer alan bir şehir. Kuzey Kafkasya'dan Kerç Boğazı ile ayrılır.

## Tarih

Kerç, yerleşimin antik dönemlere uzandığı kentlerden biridir. Bugünkü kentin yakınlarındaki Mayak köyündeki arkeolojik bulgular, buranın MÖ 17-15. yüzyıllarda yerleşme merkezi olduğunu göstermiştir.

Bir kentsel yerleşme olarak Kerç'in tarihi MÖ 7. yüzyıldan başladı. Miletoslu Yunan koloniciler Kerç Boğazı kıyısında bir kent devleti olan Pantikapaeumos'u kurdular. Bugünkü Kerç kenti bu antik kentin temelleri üzerinde yükseldi. Kent, MÖ 480 yılında Bosporos Krallığı'nın başkenti oldu.

Pantikapaeumos kenti, Asya ve Avrupa ticaret yolu üzerinde olduğu için kısa sürede gelişti. Tahıl ve balık ihracı merkezi olmasının yanında şarapçılık da önemliydi. Kentin zamanla nüfusunun önemli kısım İskitler, Sarmatlar gibi halklardan oluşmaya başladı.

Pantikapaeumos, MS 1. yüzyılda Ostrogotların, 375 yılında da Hunların saldırılarına uğradı ve önemli ölçüde zarar gördü.

## Galeri

Kerç.
Kerç görüntüsü 1839, Ivan Aivazovsky.

Wikimedia Commons'ta Kerç ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

## Kaynakça
# Samandar

**Samandar** (ya da *Semender*), eskiden Hazar Denizi'nin batı kıyısında ve İtil'in güneyinde yer aldığı sanılan Kuzey Kafkasya şehri. Şehrin kesin olarak belli olmasa da, Terek Irmağı'nın kıyısında, bugünkü Kizlyar şehri civarlarında olduğu düşünülmektedir. Bilim insanları Samandar'ı kimin kurduğu hakkında ortak bir kanıya sahip değillerdir. George Gubaroff, şehri Hazar idarecilerin kurduğunu öne sürdü;. çünkü Hazarların Samandar'da beyaz kalenin dışına bir istihkam inşa ettikleri bilinmektedir. Buna karşılık, Svetlana Pletnyova Samandar'ın Farsçada "en uzak kapı" anlamına geldiğini ve dolayısıyla şehrin 6. yüzyılda İranlılar tarafından kurulduğunu yazmıştır.

El İstahrî, yerel olarak bir Yahudi tarafından yönetilen Samandar'da sayısız bağ bahçe olduğunu ve çok sayıda Müslümanın yaşadığı şehirde birçok camii bulunduğunu ifade etmiştir. İstahri, ayrıca, şehir halkının evlerini "Ağaçtan yapılan evleri birbirine çapraz olacak şekilde dizilmişti ve damları kubbe şeklindeydi." diyerek tanımlar.

## Bibliyografya

* Dunlop, Douglas Morton (1997). "Samandar." *Encyclopaedia Judaica* (CD-ROM Edition Version 1.0). Ed. Cecil Roth. Keter Publishing House. ISBN 965-07-0665-8
* Fedorov, Ya. A., & Fedorov, G. S. *Rannye tyurki na Severnom Kavkaze.* Moskova, 1978.
* Gadlo, Aleksandr Vilyamoviç. *Etnicheskaya istoriya Severnogo Kavkaza IV-X* vv. Leningrad: Izd-vo Leningradskogo universiteta, 1979.
* Gumilev, Lev Nikolayeviç. "Gde zhe togda Semender?" *Voprosy istorii* (1969) No. 3: 242-243.
* Kotoviç, V. G. "O mestopolozhenii rannesrednevekovyh gorodov Varachana, Belendzhera, i Targu," Materialy po Arkheologii Dagestana 5 (Mahaçkale, Rusya): 194-197.
* Kotoviç, V. G. "Arkheologicheskie dannye o mestonahozhdenii Semendera," In Drevnosti Dagestana, s. 232-255. Mahaçkale, Rusya, 1974.
* Magomedov, Murad Gadgiyeviç. "Khazarskie poseleniya v Dagestane," Sovietskaya arkheologiya (1975) No. 2: 202-216.
* Magomedov, Murad Gadgiyeviç. "Pogrebal'nye sooruzheniya khazar," Materiali po Arkheologii i Drevney Istorii Severnoy Osetii 3 (1975): s. 64.

## Kaynakça
# Sakşın

**Sakşın** (*Sakşin* ya da *Saksin*), 11. yüzyıldan 13. yüzyıla kadar gelişen Orta Çağ kenti. Şehir, Volga Deltası'nda (günümüzdeki Astrahan Oblastı'nda) ya da Aşağı Volga'da yer almaktaydı.

11. yüzyılda ticarette Semender'i geçen Şakşın şehrinin çevresi 6 fersah kadardı.

## Ayrıca bakınız

* Hazarlar
* Kıpçaklar
* Hazar Kağanlığı

## Kaynakça

* Artamonov, Mikhail İllarionoviç. *Hazar Tarihi* (çev. A. Batur), İstanbul, 2004
* Д. Васильев, Итиль-мечта (на раскопках древнего центра Хазарского каганата)26 Temmuz 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (Rusça)
# Sarkel

Hazar kalesi olan Sarkel'in havadan görünüşü. Kazılar, 1930'larda Mikhail Artamonov tarafından yürütülmüştür.
**Sarkel** (**Şarkel** ya da **Sharkil**, Hazarca'da *beyaz kale* anlamına gelmektedir) 830'lu yıllar boyunca Bizanslılar ve Hazarlar, Hazarya'daki Aşağı Don Nehri üzerinde (günümüzde Rostov Oblastı'ndaki Tsimlyanskaya şehri yakınlarında) bir sınır karakolu (kale) inşa etmek için işbirliği yapmışlardır. Kazılar sonucu, şehrin 400 m2'lik bir uzunlukta ve dörtgen şeklinde olduğu saptanmıştır.

## Kuruluşu

Jonathan Shepard'a göre, bu sınır karakolunun veya kalenin inşa edilme nedeni; Hazarların, Macarları ya da Peçenekleri gözetim ve denetim altında tutarak kuzeybatı sınırını korumak istemesidir. 833'te Hazarlar Sarkel Kalesi'nin inşasında Bizanslı mühendislerin yardımını istemek üzere Konstantinopolis'e İmparator Theofilos'e (h. 829-842) elçi gönderdiler ve imparator da teklifi kabul etti. Sarkel'in inşasında hem Türkler hem de Yunanlar beraber çalışmışlardır. Ancak tuğlaların üzerindeki Türk damgalarından ve Orta Asya havalisine ait ziraat ve savaş aletlerinden, çalışmada Türklerin rolünün daha baskın olduğu görülmektedir. Sarkel'in genel görünümü dikdörtgendi; dört kulesi, iki kapısı ve bir sığınağı vardı. Bu sınır kalesinin inşaatı 835 ile 838 yılları arasında sona erdi.

## Ayrıca bakınız

* Hazarlar
* Hazar Kağanlığı

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Khazaria.com'da Sarkel3 Ağustos 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
# Rostov

| Rostov Ростов |
| --- |
|  |
|  Bayrak Arma
 |
|  Rusya haritasında Rostov |
| Ülke | Rusya |
| Eyalet | Yaroslavl Oblastı |
| İdare |
|  • Vali | Yury Boyko |
| Nüfus (2010) |
|  • Toplam | 31.791 |
| Posta kodu | 152150 |
| Alan kodu | +7 +7 48536 |
| **Resmî site** admrostov.ru/ |

**Rostov** (Rusça: Ростов) Rusya'daki en eski ve turistik şehirlerden biridir. Yaroslavl Oblastı'da Nero Gölü'nün kıyısında bulunur. 2010 nüfus sayımına göre nüfusu 31.791'dir.

Kentin adı Rostov olmasına rağmen Ruslar tarafından *Büyük Rostov* anlamına gelen **Rostov Veliky'**nin kullanımı daha yaygındır. Bu isim onu Don Nehri kıyısında bulunan ve Rostov Oblastı'nın merkezi Rostov-na-Donu'dan ayırmak ve ondan daha geniş olduğunu ifade etmek için kullanılmıştır. Rostov'da bir demiryolu istasyonu vardır ve adı Rostov Yaroslavski'dir.

Rostov, 13. yüzyıldan önce de önemli bir şehir olmasına rağmen asıl önemini 13. yüzyılda Rusların önde gelen beyliklerinden birinin başkenti olmasıyla kazandı. Daha sonra 1474 yılında Moskova Knezliği hakimiyetine girdi. Rostov, bu tarihten sonra da önemli bir din adamı merkezi olarak önemini korudu. Ayrıca bu yüzyıl içerisinde Moğol işgaline uğrayan Rostov, büyük şehir olmaktan çıkıp ortalama bir şehir haline geldi. Rusya'nın birçok şehrinde olduğu gibi burada da çok fazla sayıda kilise bulunmaktadır.

## Kaynakça
# Taman Yarımadası

Aşağı-yukarı 1870'te bir harita.
**Taman Yarımadası** (Adigece: Темэн; Темэнык1э), Rusya'da Krasnodar Kray'da bataklıklı yarımada. Azak Denizi'nin (Adigece: Хы Мыут1э) güneydoğusunu kapatır. Karşısındaki Kerç Yarımadasından Kerç Boğazı (Adigece: Хы Т1уалэ) ile ayrılır.

Taman Yarımadası bir Adige bölgesi iken Kırım Hanlığı'na bağlanmış, 1783'te Kırım Hanlığı'nın Rusya'ya ilhak edilmesi üzerine, Ruslar tarafından etnik temizlik yoluyla Adige ve Nogaylar'dan temizlenmiştir.
# Sudak

| Sudak |
| --- |
|  Bayrak Arma
 |
| Sudak |
| Ülke | Ukrayna Rusya (de facto) |
| Özerk cumhuriyet | Kırım Özerk Cumhuriyeti |
| Yüzölçümü |
|  • Toplam | 15 km² |
| Rakım | 50 m |
| Nüfus (2014) |
|  • Toplam | 16.492 |
|  • Yoğunluk | 1.086.6/km² |
| Zaman dilimi | UTC+03.00 (MSK) |
| Posta kodu | 98000-98015 |
| Alan kodu | +7-36566 |
| İklim | Cfa |

**Sudak** (Kırım Tatarcası: Sudaq, Ukraynaca: Судак, Rusça: Судак); Ukrayna'ya bağlı Kırım Özerk Cumhuriyeti'nde Yalta'nın 120 km kuzeydoğusunda, Karadeniz kıyısında tarihi bir sahil kasabasıdır.

## Tarihçe

Sudak, Kırım
7. yüzyılda Hazar Kağanlığı tarafından ele geçirilen şehre *Suğdaq* adı verildi. Hazarlar şehri, 800'lü yılların başından 1016'daki Doğu Roma İmparatorluğu ordularının Hazar hakanı Georgius Tzul'u şehirden kovana kadar ellerinde tutmuşlardır. Sonraları Bizans'a bağlı özerk bir şehir olarak kalan Sudak, 9. yüzyıldan 12. yüzyıla kadar Kiev Knezliği ile yoğun ticaret ilişkileri geliştirmiştir. 12. ve 13. yüzyıllarda İpek Yolu üzerinde önemli bir konuma sahip olan şehir, Kıpçakların ve daha sonra da Tatarların saldırılarına maruz kaldı. Bir süre Venediklilerin de egemenliği altında kalan şehir, sahip olduğu *Soldaia* Kalesi'yle adlandırılmaya başlandı. Sultan Alaeddin, Selçuklu tüccarlarının şikayetleri üzerine Kastamonu emiri Hüsameddin Çoban'ı Karadeniz donanmasıyla Kırım Seferine memur etti. Emir Çoban önemli bir ticaret şehri olan Sudak'ı fethetti. Şehirde bir cami inşa ettirdi ve askerlerini yerleştirdiği bir garnizon kurdu. Ruslar 1224 yılında Sudak'ın Selçuklu hakimiyeti altına girmesini tanımak zorunda kaldılar.

1475'te Osmanlı Devleti tarafından ele geçirilen şehir, Osmanlı'da özerk bir yönetime sahip olan Kırım Hanlığı'na bağlandı.

1771'de şehir, Rumyantsev'in orduları tarafından ele geçirildi ve 1783'te Kırım Yarımadası'nın diğer kısımları gibi Rus İmparatorluğu'na bağlandı. 1778'de büyük bölümü tahliye edilen şehir, küçük bir köy görünümüne büründü. Şehrin nüfusu 1805 sayımlarına göre 33 kişi olarak tespit edildi. Şehir, şu anki statüsünü 1982 yılında aldı.

## İdari Merkezler

### Kentler

* Sudak

### Kasabalar

* Novıy Svet

### Köyler

* Vesyoloye köy şurası
	+ Kutlak (Vesyoloye)
* Gruşevka köy şurası
	+ Salı (Gruşevka)
	+ El Buzlu (Perevalovka)
	+ Osmançık (Holodovka)
* Daçnoye köy şurası
	+ Tarak Taş (Daçnoye)
	+ Suvuk Suv (Lesnoye)
* Mejdureçye köy şurası
	+ Ay Serez (Mejdureçye)
	+ Voron
* Morskoye köy şurası
	+ Kapsihor (Morskoye)
	+ Şelen (Gromovka)
* Solneçnaya Dolina köy şurası
	+ Koz (Solneçnaya Dolina)
	+ Tokluk (Bogatovka)
	+ Arka Deresi (Mindalnoye)
	+ Pribrejnoye

## Kardeş şehirler

* Eskişehir, Türkiye

## Kaynakça

* Albayrak, M. Akif, Yeşil Ada Kırım, Türk Dünyası Kült
# Tmutarakan

Tmutarakan
**Tmutarakan** (Rusça: Тмутаракань; Adigece: Тэмтэркъэй), Kerç Boğazı tarafından kontrol edilen ve Azak Denizi koridorundaki Taman Yarımadası'nda yer alan antik şehir. Şu anda Rusya'nın Krasnodar Krayı federal bölgesinde bulunmaktadır.

Orta Çağ öncesinde "Hermonassa" ve "Phanagoria" adlarıyla tanınan şehir, Phanagoria bölgesi üzerine kurulmuş önemli bir ticaret merkeziydi. Tmutarakan, 704 yılında Hazar Kağanlığı'na dahil edilmiştir. Araplar ise şehre, "Samkarsh al-Yahud" (Yahudilerin Samkarş'ı ya da Samkarç'ı) adını vermişlerdi. Arapların bu ismi şehre vermelerinde, şehirde Musevilerin çoğunlukta olmasının etkisi vardı. Bizanslı tarihçi Teophanes'e göre, 671 yılında şehirde Museviler çoğunluğu olşturuyordu. Şehir, 988'de Mstislav tarafından ele geçirildi ve 1094 yılına kadar Kiev Knezliği'ne bağlı kaldı.

## Kaynakça

* Brook, Kevin Alan. *The Jews of Khazaria.* 2nd ed. Rowman & Littlefield Publishers, Inc, 2006.
* Chekin, Leonid S. *Samarcha city of Khazaria*, Central Asiatic Journal: 1-2, 1989. sf. 29
* Ivanov, V.V. and V.N. Toporov, 1992. Pchela. In: S.A. Tokarev (ed.) Mify narodov mira. Vol. 2. Moscow: Sovetskaya Entsiklopediya, sf. 354-6.
* Christian, David. *A History of Russia, Central Asia and Mongolia.* Vol. 1. Blackwell, 1999. sf. 298-397.
* Dimnik, Martin. *The Dynasty of Chernigov, 1146-1246*. Cambridge University Press, 2003. ISBN 0-521-82442-7
* Room, Adrian. *Placenames Of The World: Origins and Meanings of the Names for 6,600 Countries, Cities, Territories, Natural Features and Historic Sites*. 2. baskı. McFarland, 2005. ISBN 0-7864-2248-3
* Tikhomirov, M. *The Towns of Ancient Rus*. Moskova: Foreign Languages Publishing House, 1959.
* Zand, Michael and Kharuv, Dan (1997). "Krimchaks". *Encyclopedia Judaica* (CD-ROM Edition Version 1.0). Ed. Cecil Roth. Keter Publishing House. ISBN 965-07-0665-8
# Burtaşlar

**Burtaşlar** (Rusça: Буртасы, *Burtasy*; Çuvaşça: Пăртассем, *Părtassem*; Tatarca: Бортаслар), Orta Çağ'da Hazar Denizi'nin kuzeyindeki bozkır bölgesinde (Rusya Federasyonu'nun modern Penza Oblastı, Ulyanovsk Oblastı ve Saratov Oblastı) yaşayan belirsiz etnik-dilsel bağlılığa sahip bir kabileydi. Hazarlara tabi idiler.

## Tarihi

Burtaşlar, Hazarlar döneminde Yahudiliğe geçmişti ve 13. yüzyılda Yahudiliğe bağlılıklarını sürdürüyorlardı.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| “
 | Yahudi olduğu söylenen Burtaşlar her yerde başlarını tıraş ediyorlar.
 | „
 |
| —Plano Carpini |

1380'de Don Nehri yakınlarındaki büyük bir Moğol-Rus savaşında Moğolların safında yer aldılar. 1380'lerde veya daha önce en azından bir kısmı Temnikov Hanlığı'na yerleşti. *Burtaş* etnik grubunun Tatarca konuştuğu da tartışmalıdır.

## Etnik kimlik

Burtaşların etnik kimliği tartışmalıdır. Bir görüşte, Burtaşların Ural kabile konfederasyonu olan ve bu nedenle belki de modern Mokşa halkının ataları olduğuna dair teorileri içermektedir.

Bazı bilim adamları, Burtaşların Türkçe konuştuklarını ve Volga Bulgarlarıyla etnik olarak akraba olduklarını iddia etmektedir. Bunun yanında Arap tarihçi ve coğrafyacı Mesûdî Burtaşların bir Türk kavmi olduğundan söz eder.

A. E. Alikhova ve Gren gibi bazı Sovyet ve modern Rus tarihçileri, Burtaşları Çeçenlerle ilişkilendirir ve komşuları Avarların onlara "Burti" diye adlandırdığını kaydeder.

## Sosyal Yaşam ve Kültür

Arap-İran coğrafyacıları Burtaşların kültürü hakkında fazlasıyla bilgi verir.

İranlı coğrafyacı İbn Rusteh "el-A 'Jak el-nefise" adlı kitabında Burtaşlar hakkında şunları yazdı:

"Cesur ve kahraman kişilerdir. Dinleri Oğuzların dinine benzer. Parlak, güzel manzaralı ve cüsselidirler. İçlerinden biri diğerine haksızlık, zulm eder veya yaralarsa yaralanan veya haksızlığa uğrayan intikamını almadıkça aralarında sulh üzerine anlaşma ve birlik sağlanamaz. Aralarından bir kız buluğa erince babasının emri altından çıkar (ona itaati bırakır), istediği erkeği seçer, gelip babasından kendisini istemesini sağlar. Bu erkek gelip onu babasından ister. Babası da kızını onunla evlendirir. Burtaşlar deve ve sığır yetiştirirler, çok miktarda bal üretirler. Mallarının (paralarının) çoğu sincap derisidir. Burtaşlar iki sınıftır: Bir kısmı ölülerini yakarlar, bir kısmı ise gömerler; Onlar ovada otururlar. Ormanlarının çoğu Kayın Ağacıdır. Tarlaları vardır. Mallarının çoğu bal, sincap derisi ve yün (kürk) dür."

Fars asıllı Gerdizi ise "Zeyn el-alıbar" adlı eserinde:

"Burtaşlar iki sınıftır. Bir kısmı ölülerini yakarlar, diğer kısmı ise mezara gömerler. Bunların ziraat sahaları vardır Malları boldur. Elbiseleri kakum derisindendir. Başlarına külah giyip etrafına sarık sararlar."

## Ayrıca bakınız

* Temnikov Hanlığı - Orta Çağ Türk ve Fin devleti.

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar

* Kevin Alan Brook. The Jews of Khazaria. 2nd ed. Rowman & Littlefield Publishers, Inc, 2010.978-0-7425-4981-4ISBN 978-0-7425-4981-4
* "Бортаслар". *Tatar Ansiklopedisi* (Tatarca). Kazan: Tataristan Cumhuriyeti Bilimler Akademisi.. Tatar Ansiklopedisi Enstitüsü. 2002.