# Latin-Faliskan dilleri

| Latin-Faliskan Latin-Falisk |
| --- |
| Coğrafi dağılım | Aslen İtalya'daki Latium'da, sonrasında Roma İmparatorluğu topraklarında, şu anda Latin Amerika, Doğu Kanada ve Afrika'daki birçok ülkede |
| Sınıflandırma | Hint-Avrupa* İtalik
	+ **Latin-Faliskan**
 |
| Alt bölümler | * Latince (Latin dilleri)
* Faliskçe †
* Lanuvyanca †
* Prenestince †
 |
| Latin-Falisk dilleri ve lehçeleri mavinin farklı tonlarında gösterilmiştir. |

Antik İtalya'da diller
**Latin-Faliskan** veya **Latin-Falisk** dilleri, Hint-Avrupa dil ailesinin İtalik koluna ait bir dil grubudur. MÖ 1. milenyumun başlarında İtalya'da yaşayan Latin-Falisk halkları tarafından konuşulmuştur.

Latince, Faliskçe ve sıklıkla Eski Latincenin lehçeleri olarak görülen Lanuvyanca ve Prenestince bu gruba dahildir.

Antik Roma'nın gücü arttıkça Latince, diğer dillerden unsurları özümsedi ve Faliskçenin yerini aldı. Latince baskın halde geldikçe diğer iki dil de yok oldu. Latince ise Halk Latincesi aracılığıyla - çoğunlukla İspanyol, Fransız ve Portekiz İmparatorluklarının etkilerinin bir sonucu olarak - bugün 800 milyondan fazla insanın konuştuğu Romen (Latin) dillerine dönüştü.

## Lanuvyanca

**Lanuvca** veya **Lanuvyanca** eski bir Latin-Falisk diliydi. Roma'nın yakınında yaşayan Latinler tarafından konuşulmuştu be muhtemelen Latincenin bir lehçesiydi.

## Prenestince

**Prenestince** veya **Praenestinyanca** eski bir Latin-Falisk diliydi. Günümüzde Lazio olan Eski Latium'un doğusunda konuşulmuştu.

## Dilbilimsel tanım

Latince ve Faliskçenin diğer İtalik dillerle bazı ortak özellikleri vardır:

* Geç Hint-Avrupaca /\*ə, \*eu/ dizileri *a, ou* şekline evrildi.
* Hint-Avrupa hecesel akıcılarından önce *o* türedi: /\*l̥, \*r̥/ > *ol, or*.
* Hint-Avrupa hecesel genizsillerinden önce *e* türedi: /\*m̥, \*n̥/ > *em, en*.
* Hint-Avrupa kelime başı soluklu ötümlü patlamalılar sürtünmelileşti: /\*bʰ, \*dʰ, \*gʰ/ > *f, f, h.*
* /\*p...kʷ/ dizileri benzeşme yoluyla *kʷ...kʷ* dizilerine dönüştü (Ön-Hint-Avrupaca \*penkʷe 'beş' > Latince *quinque* 'beş').

Latince ve Faliskçenin bazı özellikleri de diğer İtalik dillerle ortak değildir. Hint-Avrupa /\*kʷ, \*gʷ/ dudaksıl patlamalıları, Osko-Umbriya'da dudaksıl *p, b* olurken Latin-Falisk'te *qu-, gu-* olarak korundular (daha sonradan artdamaksıl ve yarı-ünlü oldular). Latin-Falisk *-d* ayrılma ekini kullanırken (ör. *med* 'benden') bu ek Osko-Umbriya'da görülmez. Ek olarak Latincede *ou* > *ū* evrimi görülür ancak bu Latin-Falisk döneminden sonra, yaklaşık MÖ 2. yy.'da yaşanmaktadır (ÖHA \*lówksneh₂ 'ay' > Ön-İtalik \**louksnā* > Latince *lūna*).

### Fonoloji

Ön-Latin-Faliskçenin ünsüz envanterinin basitçe Eski Latinceninkiyle aynı olması muhtemel görünüyor. Praeneste fibulasında (Praeneste fibula) olmayan ünsüzler yıldızla gösterildi.

|  | Dudaksıl
 | Dişyuvasıl
 | Öndamaksıl
 | Artdamaksıl
 | Dudaksıllaşmış Artdamaksıl
 | Gırtlaksıl
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Patlamalı
 | Ötümsüz
 | \*p
 | \*t
 |  | k
 | \*kʷ
 |  |
| Ötümlü
 | \*b
 | d
 |  | \*g
 | \*gʷ
 |  |
| Sürtünmeli
 | f
 | s
 |  |  |  | \*h
 |
| Titreşimli
 |  | \*r, \*l
 | j
 |  | \*w
 |  |
| Genizsil
 | m
 | n
 |  |  |  |  |

/kʷ/ sesi Latin alfabesi oluşturulduğunda Eski Latincede hala vardı çünkü minimum çiftlere sebep oluyordu: *quī* /kʷī/ (kim) > *cuī* /ku.ī/ (kime). Diğer konumlarda ikili ünlüler ve ünlü boşlukları arasında bir ayrım yoktur, örneğin *pers**uā**dere* (ikna etmek) kelimesinde ikili ünlü ama *s**ua (onun) kelimesinde ünlü boşluğu vardır. Simetri gereği Eski Latincedeki *gu* dizelerinin birçoğunun aslında ötümlü dudaksıllaşmış artdamaksıl /gʷ/ sesini göstermesi oldukça olasıdır.

## Ayrıca bakınız

* İtalikler

## Kaynakça

### Diğer kaynaklar

* Villar, Francisco (1997). *Gli Indoeuropei e le origini dell'Europa* [*Indo-Europeans and the origins of Europe*] (İtalyanca). Bologna, Il Mulino. ISBN 88-15-05708-0.
* Vineis, Edoardo (1995). "X. Latin". Giacolone Ramat, Anna; Ramat, Paolo (Ed.). *Las lenguas indoeuropeas* [*The Indo-European languages*] (İspanyolca). Madrid: Cátedra. ss. 349-421. ISBN 84-376-1348-5.
* Bakkum, Gabriël C. L. M. 2009. *The Latin Dialect of the Ager Faliscus: 150 Years of Scholarship.* Part 1. Amsterdam: Amsterdam University Press.
* Baldi, Philip. 2002. *The foundations of Latin.* Berlin: de Gruyter.
* Clackson, James, and Geoffrey Horrocks. 2007. *The Blackwell history of the Latin language.* Malden, MA: Blackwell.
* Giacomelli, Roberto. 1979. "Written and spoken language in latin-faliscan and greek-messapic." *Journal of Indo-European Studies* 7 no. 3–4: 149–75.
* Mercado, Angelo. 2012. *Italic Verse: A Study of the Poetic Remains of Old Latin, Faliscan, and Sabellic.* Innsbruck: Institut für Sprachen und Literaturen der Universität Innsbruck.
* Palmer, Leonard R. 1961. *The Latin language.* London: Faber and Faber.
* Joseph, Brian D., and Rex E. Wallace. 1991. "Is faliscan a local latin patois?" *Diachronica: International Journal for Historical Linguistics/Revue Internationale Pour La Linguistique Historiqu* 8, no. 2: 159–86.
* Rigobianco, Luca. 2019. Faliscan. Language, Writing, Epigraphy. Aelaw Booklet 7. Zaragoza.
* Rigobianco, Luca. 2020. «Falisco», Palaeohispanica 20: 299–333.

## Dış bağlantılar

* "Languages and Cultures of Ancient Italy. Historical Linguistics and Digital Models", Project fund by the Italian Ministry of University and Research (P.R.I.N. 2017)