# Kıpçak grubu

**Kıpçak dilleri** (Kuzeybatı Türk dilleri olarak da bilinir), Ukrayna'dan Çin'e kadar uzanan Orta Asya ve Doğu Avrupa'nın çoğunda yaklaşık 28 milyon kişi tarafından konuşulan Türk dil ailesinin bir alt koludur. Bu grupta en çok konuşulan dillerden bazıları Kazakça, Kırgızca ve Tatarcadır.

| Kıpçak Kuzeybatı Türkçesi |
| --- |
| Etnisite | Kıpçaklar |
| Coğrafi dağılım | Orta Asya, Rusya, Kuzey Kafkasya, Ukrayna |
| Sınıflandırma | Türk dilleri* Şaz Türkçesi
	+ **Kıpçak**
 |
| Alt bölümler | * Kıpçak-Bulgar
* Kıpçak-Kuman
* Kıpçak-Nogay
* Kırgız-Kıpçak
 |
|  |

## Sınıflandırma

### Eski Kıpçakça

13-17 yüzyıllarda üç kolda ilerleyen Eski Kıpçakça geriye dönük Kıpçak dilleri sınıflandırmasında *Kıpçak-Kuman* kolunda ele alınır:

1. Kumanca ya da Altın Orda Kıpçakçası veya Bozkır Kıpçakçası
2. Memlûk Kıpçakçası ya da Arap harfli Kıpçak Türkçesi
3. Ermeni Kıpçakçası ya da Ermeni harfli Kıpçak Türkçesi
### Yeni Kıpçakça

Yeni Kıpçakça dönemi çağdaş Kıpçak dilleri üç ana kolda sınıflandırılır:

* **Kıpçak–Bulgar** (Kuzey Kıpçak, Ural-Hazar): Başkurtça, Tatarca
* **Kıpçak–Kuman** (Batı Kıpçak, Karadeniz-Hazar): Karaçay-Balkarca, Kumukça, Karaimce, Kırımçakça; Oğuz dilleri ile karışık: Urumca, Kırım Tatarcası
* **Kıpçak–Nogay** (Doğu Kıpçak, Aral-Hazar): Kazakça, Karakalpakça, Nogayca, Sibirce
* **Kırgız–Kıpçak**: Kırgızca, Altayca

### Tasnif tarihi

Türk dillerinin sınıflandırması (tasnifi) henüz tam olarak yerine oturmuş değildir. Çok çeşitli lehçe ve şivelere ayrılan, yeryüzünde yaklaşık 200 milyondan fazla bir nüfusa sahip Türk boyları tarafından konuşulmakta olan Türkçenin ses bilgisel ve biçimbilimsel özelliklere göre tam bir sınıflandırmasının yapılabilmesi için karşılaştırmalı dil araştırmalarının derinleştirilmesi, her lehçe ve şivenin özelliklerinin tam olarak ortaya konulması gerekmektedir.

Türk dili araştırmaları tarihinde Kıpçak dillerinin sınıflandırılması:

* Wilhelm Radloff (1882), Kırgız, Kazak, Karakalpak, Tatar, Başkurt dillerini *Batı diyalektleri*; Karaçay, Balkar, Kumuk, Karaim dilleri ise Oğuz dilleri ile birlikte *Güney diyalektleri* adı altında sınıflandırır.
* Aleksandr Samoyloviç (1922), *Tav grubu (Kıpçak-Kuzeybatı)* adı altında ele alır.
* Lajos Ligeti, *Kıpçak dilleri* olarak sınıflandırır.
* Nikolay Baskakov, *Batı Hun* kolunun *Kıpçak grubu* içinde Tatar, Başkurt, Kuman, Karaim, Kumuk, Nogay, Kazak, Karakalpak dillerini, *Doğu Hun* kolunun *Kırgız-Kıpçak grubu* içinde ise Kırgız ve Altay dillerini ele alır.
* Reşid Rahmeti Arat, *tav-grubu* içinde sınıflandırır.
* Johannes Benzing ve Karl Heinrich Menges, *Batı Türkçesi (Kıpçak-Kuman dilleri)* olarak sınıflandırır.

## Karakteristik özellikleri

Kıpçak Türkçesinin karakteristik özelliklerinden biri de ünlüler arasında bulunan /-t-/ seslerinin tonlulaşmamasıdır. (yani tonlulaşıp /-d-/ sesine dönüşmemesidir). Kıpçak Türkçesinin başlıca dil özellikleri şöylece sıralanabilir: **1.** Bilinen sekiz ünlünün yanında bérmek / birmek “vermek”, éşitmek / işitmek, béy / biy “bey” gibi sözcüklerde görülen ikili şekiller kapalı “e”nin varlığına işaret eder. **2.** İç ve son sesteki “ġ / g”ler v olur: aġır > avur, baġlamak > bavlamak, tögmek > tövmek “dövmek”. **3.** İç ve son sesteki “d / ḏ”ler y olur: aḏak > ayak, keḏmek > kéymek (kiymek) “giymek”. **4.** Birden çok heceli sözcüklerin sonundaki “ġ / g”ler çoğunlukla düşer: bitig > biti “kitap, yazı”, katıġ > katı. **5.** Olumsuzluk için “ermez / ermes” yerine daha çok “degül” kullanılır. **6.** İlgi hali eki daima -nın͡g / -nin͡g (zamirlerde -ın͡g / -in͡g) şeklindedir.

## Konuşanların sayısı

| Dil | Konuşanların sayısı | Konuşulduğu ülkeler ve konuşan sayısı
 |
| --- | --- | --- |
| Karaimce | ölmek üzere † |  Litvanya 100
 Ukrayna <10
 Polonya <10

 |
| Kumukça | 450.000 |  Rusya (Dağıstan)
 |
| Karaçay-Balkarca | 400.000 |  Rusya (Karaçay-Çerkesya, Kabardey-Balkarya)
 |
| Kırım-Tatarcası | 600.000 |  Ukrayna 200.000
 Özbekistan 190.000
 Kırgızistan 40.000

 |
| Tatarca | 6,5 milyon |  Rusya 5.500.000
 Özbekistan 470.000
 Kazakistan 330.000
 Kırgızistan 70.000  Tacikistan 80.000
 Türkmenistan 50.000
 Ukrayna 90.000
 Azerbaycan 30.000 Etnik olarak Tatarlar: 6,6 milyon

 |
| Başkurtça | 2.2 milyon |  Rusya 1,7 milyon
 Özbekistan 35.000
 Kazakistan 20.000

 |
| Nogayca | 100.000 |  Rusya (Kuzeykafkas)
 |
| Karakalpakça | 650.000 |  Özbekistan |
| Kazakça | 14-16 milyon |  Kazakistan 8 milyon
 Çin 1 milyon
 Özbekistan 800.000
 Rusya 650.000
 Moğolistan 100.000

 |
| Kırgızca | 5 milyon |  Kırgızistan 3,3 milyon
 Özbekistan 200.000
 Çin 200.000

 |
| Sıbırca | 150.000 |  Rusya (Tümen, Omsk ve Novosibirsk oblastları)
 |

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Sinan, Ahmet Turan (2000). "Kıpçak Türkçesi Bibliyoğrafyası", F.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi Prof. Dr. Şaban Kuzgun Armağanı, S. 5, Elazığ, sayfa: 421-435.