Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Dene-Yenisey dilleri

| Denesey dilleri Dene-Yenisey dilleri |
| --- |
| Coğrafi dağılım | Kuzey Amerika ve Sibirya |
| Sınıflandırma | Dünyanın büyük dil ailelerinden biri. |
| Alt bölümler | * Na-Dene
* Yenisey
 |
|  |

Süre: 26 saniye.0:26Sequence Dené-Yeniseian languages
**Denesey** ya da **Dene-Yenisey dilleri**, yeni oluşturulan bir dil ailesidir. Yupik-Aleut-Inuitlarını saymazsak, Asya ile Amerika arasındaki ilk gerçek dil bağlantısı 2008 yılında Denesey dillerinin oluşturulmasıyla uzmanlarınca teyid edildi. Grubun Sibirya kolu Yenisey dilleri, Amerika kolu ise Kızılderili Na-Dene dilleridir.

## Sınıflandırma

* Yenisey dilleri
	+ Kuzey Yenisey dilleri
		- Ketçe
		- † Yuğca
	+ Güney Yenisey dilleri
		- † Kotça
		- † Asanca
		- † Arince
		- † Pumpokolca
* Na-Dene dilleri
	+ Tlingitçe
	+ Eyak-Atabask dilleri
		- † Eyakça
		- Atabask dilleri
			* Ahtnaca
			* Denağinaca
			* Değinakça
			* Holikaçukça
			* Koyukonca
			* Kuskokvimce
			* Aşağı Tananaca
			* Tanakrosça
			* Yukarı Tananaca
			* Kuzey Tuçoncası
			* Güney Tuçoncası
			* Guçince
			* Hanca
			* Tagişçe
			* Tahltanca
			* Kaskaca
			* Danezaca
			* Sekanice
			* Denetaca
			* Satuca
			* Tlınçonca
			* Denesulinece
			* Tsetsautça
			* Tsutinaca
			* Nadoten-Vetsuvetence
			* Dakelce
			* Çilkotince
			* Nikolaca
			* Oregon ve Kaliforniya Atabask dilleri
			* Hupaca
			* Ova Apaçicesi
			* Hikarilaca
			* Lipanca
			* Meskalero-Çirikavaca
			* Batı Apaçicesi
			* Navahoca

## Karşılaştırma

Sibirya'dan Ketçe ile Amerika'dan Navahoca kelime karşılaştırması:

| **Kelime** | Ketçe
 | Navahoca
 | Vajda 2010a citation
 |
| --- | --- | --- | --- |
| gün
 | iˀ
 | jį́
 |
| gece
 | sī
 | tłʼééʼ
 |
| ay
 | qīp
 | ooljééʼ
 |
| yıldız
 | qòʁ
 | sǫ́
 |
| taş
 | təˀs
 | tsé
 | cf. Vajda 2010a:83
 |
| göl
 | deˀ
 | tooh
 |
| boyun
 | kə̄qt
 | kʼos
 |
| ağız
 | qō
 | (a)zééʼ
 |
| kulak
 | ogde
 | (a)jaaʼ
 |
| el
 | laŋat
 | (á)laʼ
 |
| ayak
 | kiˀs
 | (a)keeʼ
 | cf. Vajda 2010a:88
 |
| büyük
 | qaˀ
 | tsoh
 |
| yaşlı
 | sīn
 | sání
 | cf. Vajda 2010a:84
 |
| iyi
 | aqta
 | yáʼátʼééh
 |
| ağır
 | səə
 | ndaaz
 |
| yılan
 | tìɣ
 | tłʼiish
 | cf. Vajda 2010a:93
 |
| yaprak
 | əə
 | (a)tʼąąʼ
 |
| ot
 | daan
 | tłʼoh
 |
| et
 | īs
 | (a)tsįʼ
 |
| kan
 | sūl
 | dił
 |
| yağ
 | kiˀt
 | (a)kʼah
 |
| yumurta
 | eˀj
 | (a)yęęzhii
 |
| boynuz
 | qoˀ
 | (a)deeʼ
 |
| kuyruk
 | hiˀs
 | (a)tseeʼ
 |
| kırmızı
 | sulej
 | łichííʼ
 |
| yeşil
 | qəlaj
 | dootłʼizh
 |
| beyaz
 | taɣam
 | łigaii
 |
| üç
 | doˀŋ
 | tááʼ
 |
| dört
 | sīk
 | dį́į́ʼ
 |

## Dış bağlantılar

* "Dene-Yeniseic in past and future perspective" by Edward J. Vajda (2008)
* "The origin of the Na-Dene"25 Nisan 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. by Merritt Ruhlen (1998)
# Eskimo dilleri

| Eskimo dilleri |
| --- |
| Coğrafi dağılım | Rusya, Alaska, Kanada, Grönland |
| Sınıflandırma | Eskimo-Aleut dilleri
Eskimo dilleri
İnuit dilleri
Yupik dilleri
Sirenik Eskimocası ? |

**Eskimo dilleri**, Rusya'da Çukçi Yarımadasının birbirinden ayrı iki kıyısında, Amerika Birleşik Devletlerine bağlı Alaska eyaletinde, Kanada'da ve Danimarka'ya bağlı Grönland'da Eskimo-Aleut dilleri ailesinden Eskimo halkları tarafından konuşulan dil ailesi. **Yupik dilleri** ile **İnuit dilleri** olmak üzere İki ana kolu vardır. Fakat, Sirenik Yupiklerinin günümüzde konuşanı kalmayan dilleri diğer Yupik dillerinden belirgin biçimde farklıdır ve bu farklılığa dayanarak Menovşçikov (*Меновщиков*) gibi kimi uzmanlar **Sirenik Yupikçesi**ni Yupik dilleri dışında tutarak **Sirenik Eskimocası** adı altında Eskimo dillerinin üçüncü ana kolu olarak sınıflandırır. Sirenik Yupikçesi 1997 yılında tükenmiştir. Alaska Yerli Dil Merkezindeki son rakamlara göre 124.000 kişilik nüfusa sahip Eskimo halklarından 85.544 kadarı anadillerini konuşabiliyor.

## Sınıflandırma

* Sirenik Eskimocası ?
* Yupik dilleri
	+ Sirenik Yupikçesi
	+ Öz Yupik dilleri
		- Sibirya Yupikçesi
		- Naukan Yupikçesi
		- Alaska Yupikçesi
			* Yupikçe
			* Çupikçe
			* Nunivak Çupikçesi
		- Supikçe
* İnuit dilleri
	+ İnyupikçe
	+ Batı Kanada İnuitçesi
	+ Doğu Kanada İnuitçesi
	+ Grönland İnuitçesi

## Nüfus

Alaska Yerli Dil Merkezine göre Yupik halklarının nüfusu ve anadillerini konuşabilen kişi sayısı:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Halk
 | Etnik nüfus
 | Anadilini konuşabilen kişi sayısı
 |
| Supikler (Alaska)
 | 3.500
 | 200
 |
| Alaska Yupikleri (Alaska)
 | 25.000
 | 10.400
 |
| Sibirya Yupikleri (Alaska)
 | 1.400
 | 1.000
 |
| Sibirya Yupikleri (Rusya)
 | 900
 | 300
 |
| İnyupikler (Alaska)
 | 15.700
 | 2.144
 |
| İnuitler (Kanada)
 | 30.500
 | 24.500
 |
| Grönland İnuitleri
 | 47.000
 | 47.000
 |

## Karşılaştırma

|  | Yupik dilleri
 | İnuit dilleri
 |
| --- | --- | --- |
| Alaska Yupikçesi
 | Sibirya Yupikçesi
 | İnyupikçe
 | Grönland İnuitçesi
 |
| su
 | miq
 | miq
 | imiq
 | imiq
 |
| dört
 | citamat
 | stamat
 | sisamat
 | sisamat
 |
| insan
 | yuk
 | yuk
 | iñuk
 | inuk
 |
| kol
 | tal̥iq
 | tal̥iq
 | talik
 | taliq
 |
| diğer
 | al̥l̥a
 | al̥a
 | alla
 | avla
 |

## Kaynakça
# İrokua dilleri

İrokua dillerinin dağılımı
**İrokua Dilleri**, aslen Kuzey Amerika'nın doğusunda yerleşmiş, İrokua birlikleri ve diğer halkların üyeleri tarafından konuşulan, akraba dillerdir.

Tek başına bu diller Kayugaca (360 konuşmacı), Oneydaca (250 konuşmacı), Onondagaca (yaklaşık 100 konuşmacı), Senekaca, (200 konuşmacı), Susquehannock (1760'lerde yok olmuş), Tuskaroraca, Wyandot (1960'larda yok olmuş) dileri ile Laurentce veya Erie gibi nesli kuruduktan sonra haklarında bilgi sahibi olunmuş dillerdir.

En büyük diller Çerokice (12.000 ile 22.000 kadar konuşmacı) ve Mohavkçadır.
# Keçumara dilleri

| Keçumara dilleri |
| --- |
| Coğrafi dağılım | Andlar |
| Sınıflandırma | Keçumara |
| Alt bölümler | * Keçuva
* Aymara
 |

**Keçumara dilleri** (İngilizce *Quechumaran*), Keçuva ile Aymara dilleri için oluşturulan farazî dil ailesi.

## Sınıflandırma

* Keçuva dilleri
* Aymara dilleri
# Aymara dilleri

| Aymara dilleri |
| --- |
| Coğrafi dağılım | Peru, Bolivya |
| Sınıflandırma | Keçumara |
| Alt bölümler | * Aymaraca
* Hakaruca–Kavkice
 |
| ISO 639-5 | `que` |
|  |

**Aymara dilleri,** aynı zamanda **Jaqaru, Jaqi** veya **Aru dilleri,** (*Jaqi* "halk", *Aru* "dil" anlamına gelir.) Güney Amerika kıtasının And bölgesinde bugün sadece iki veya üç dilden oluşan bir dil ailesidir. (Campbell 1997, Adelaar 2004). İki milyondan fazla konuşanı ile Aymara, Amerika'da en yaygın konuşulan yerel dillerden biridir.

## Sınıflandırma

* Aymaraca
* Hakaruca (Jaqaru, Haqearu, Haqaru, Haq'aru, Aru) ile Kavkice (Kawki, Cauqui, Cachuy)

## Kaynakça
# Khoisan dilleri

| Khoisan dilleri |
| --- |
| Coğrafi dağılım | Güney Afrika ve Tanzanya |
| Sınıflandırma | Genetik olmayan bir dil grubu |
| Alt bölümler | * Khoe–Kwadi
* Kxʼa
* Tuu
* *Sandawe*
* *Hadza*
 |
| ISO 639-2 / 5 | `khi` |
|  |

**Khoisan dilleri**, ağırlıklı olarak Güney Afrika'da konuşulan şaklamalı seslere sahip dillerin oluşturduğu alansal bir dil ailesidir. 20. yüzyıl boyunca bu dil ailesinin birbirleri arasında bir soy ilişkisi olduğu düşünülmüşse de bu görüş artık kabul edilmemektedir. Khosian dillerinin çoğu yok olmak üzeredir ve çoğunun da herhangi bir yazılı verisi bulunmamaktadır.

En yaygın Khoisan dili Namibya'da 250.000 konuşana sahip Khoekhoe dilidir. İkinci sırada 40-80.000 konuşanla Tanzanya'da konuşulan Sandawe dili yer alır. Üçüncü sırayı ise Kuzey Kalahari'de yaklaşık 15.000 kişinin konuştuğu Kung dili takip eder.

Khoisan dilleri en çok da şaklamalı ünsüz seslere sahip olmaları ile bilinir. Bu sesler yazıda  **ǃ** ve **ǂ** işaretleri ile gösterilir.

## Kaynakça
# Kuzeybatı Kafkas dilleri

Kuzeybatı Kafkas Dillerinin konuşulduğu bölgeler:   Çerkes dilleri   Abhaz-Abaza dilleri   Ubıhça (ölü dil)

**Kuzeybatı Kafkas dilleri** ya da **Abhaz-Adige dilleri**, Kafkasya'ya özgü bir dil ailesidir ve asıl olarak Kafkasya'nın kuzeybatı bölümünde ve dünyanın birçok ülkesine dağılmış diaspora ülkelerinde konuşulur. Kuzey Kafkas dillerini oluşturan iki gruptan biridir. Kafkasya'ya özgü iki dil ailesi daha bulunmaktadır ve bunlar Kuzeydoğu Kafkas dilleri ve Güney Kafkas dilleridir. Bu üç dil ailesi arasında kanıtlanmış bir köken bağı bulunmamaktadır.

Kuzeybatı Kafkas dilleri içinde Abazaca, Abhazca, Adigece, Kabardeyce ve şu an ölü dil statüsünde olan Ubıhça yer alır. Bu dillerin özelliklerinden biri, çok sayıda ünsüze karşın az sayıda ünlü içermesidir.

## Sınıflandırma

Kuzeybatı Kafkas dilleri esasen üç kola ayrılır:

* **Abhaz-Abaza**
	+ Abhazca
	+ Abazaca
* **Ubıh**
	+ Ubıhça
* Çerkes
	+ Adigece (Batı Çerkesçesi)
	+ Kabardeyce (Doğu Çerkesçesi)

## Kaynakça
# Kuzeydoğu Kafkas dilleri

| Kuzeydoğu Kafkas dilleri Nah-Dağıstan dilleri Kaspi |
| --- |
| Coğrafi dağılım | Kafkasya |
| Sınıflandırma | Kuzey Kafkas* Alarodyan Diller
	+ **Kuzeydoğu Kafkas dilleri**
 |
| Alt bölümler | * Avarca
* Tsez dili
* *Lakça*
* Dargince
* Nah dilleri
* *Kınalıkça*
* Lezgice
 |
|   Nah Dilleri
  Avarca
  Tsez dili
  Dargince
  Lakça
  Lezgice
  Kınalıkça |

**Kuzeydoğu Kafkas dilleri** veya **Nah - Dağıstan dilleri**. Kafkasya'nın doğu kesiminde konuşulan dil ailesi. İki ana kola ayrılır. Nah kolu (Nah dilleri) Çeçence, İnguşça ve Batsça dilinden oluşur. Dağıstan kolu (Dağıstan dilleri) ise daha fazla çeşitlilik gösterir ve alt öbeklere ayrılır. Bunlar Avar - Andi - Dido, Lak - Dargin ile Lezgi öbekleridir. Bu öbeklerin başta gelen dilleri Avarca, Lakça, Lezgice ve Dargice'dir.

Geleneksel Sınıflandırma (Nichols (2003))
Modern Sınıflandırma (Schulze (2009))
Kronolojik olmayan Sınıflandırma (Schulze (2009))
**Kuzey Kafkas Dilleri**’nin Soy Ağacı (Nikolayev & Starostin 1994)
# Makro-Çipça dilleri

| Makro-Çipça dilleri |
| --- |
| Coğrafi dağılım | Orta Amerika ve Kolombiya |
| Sınıflandırma | Makro-Çipça |
| Alt bölümler | * Çipça
* Lenka
 |
|  |

**Makro-Çipça dilleri** (İngilizce *Macro-Chibchan, Lenmichí, Lencan–Misumalpan–Chibchan*), Kosta Rika, Nikaragua, Panama ve Kolombiya'da konuşulan farazî Kızılderili dil grubu.

## Sınıflandırma

1. Çipça dilleri
2. Misumalpa dilleri
3. Lenkaca

## Kaynakça
# Çipça dilleri

| Çipça dilleri |
| --- |
| Coğrafi dağılım | Kosta Rika, Panama, Kolombiya |
| Sınıflandırma | Makro-Çipça |
| Alt bölümler | * Batı Oto-Mange
* Oto-Pame–Çinantek
 |
| ISO 639-5 | `cba` |
|  |

**Çipça dilleri** (İngilizce *Chibchan, Chíbchan, Chibchano*), Kosta Rika, Panama ve Kolombiya'da Çipçalar tarafından konuşulan Kızılderili dil grubu

## Sınıflandırma

* A
	+ Waimí (Guaymi)
		- Ngäbere (Movere), Kosta Rika ve Panama
		- Buglere (Bogotá), Panama
	+ Boruca (Brunca), Kosta Rika, tükendi
	+ Talamanka dilleri
		- Huetar (Güetar), Kosta Rika, tükendi
		- Bribri (Talamanca), Kosta Rika ve Panama
		- Cabécar (Talamanca), Kosta Rika
		- Teribe (Norteño), Panama ve Kosta Rika
* B
	+ Pech (Paya) northeastern Honduras, endangered
	+ Dorasque Panama, tükendi
	+ Votic
		- Ramaca güneydoğu Nikaragua, tükendi
		- Votoca Kosta Rika, tükendi
		- Maléku (Guatuso) kuzey-orta Kosta Rika, tehlikede
		- Corobicí kuzeybatı Kosta Rika, tükendi
	+ Kuna–Kolombiya
		- Kunaca (Cuña, San Blás Kuna), Panama ve Kolombiya
		- Çipça–Motilon
			* Barí (Motilón), Kolombiya ve Venezuela
			* Çipça–Tunebo
				+ Çipçaca and Duitçe (Muisca) Kolombiya, tükendi
				+ Tunebo (U'wa) Kolombiya
				+ Guane, Kolombiya, tükendi
		- Arwako–Chimila
			* Chimila Kolombiya
			* Arwako
				+ Wiwa (Malayo, Guamaca) Kolombiya
				+ Kankuamo Kolombiya, tükendi
				+ Arhuaco (Ika) Kolombiya
				+ Kogice (Cogui) Kolombiya

## Kaynakça
# Misumalpa dilleri

| Misumalpa dilleri |
| --- |
| Coğrafi dağılım | Nikaragua |
| Sınıflandırma | Makro-Çipça ? |
| Alt bölümler | * Miskito
* Sumalpa
 |
|  |

**Misumalpa dilleri** (İngilizce *Misumalpan, Misumalpa, Misuluan*), Nikaragua, Honduras ve El Salvador'da konuşulan Kızılderili dil grubu.

## Sınıflandırma

* Miskitoca – çoğu Nikaragua birazı da Honduras'ta 200.000 kişi tarafından konuşulur.
* Sumalpa dilleri
	+ Sumoca – çoğu Nikaragua birazı da Honduras'ta 7,000 kişi tarafından konuşulur. Mayanga ve Ulwa varyeteleri bağımsız diller olarak görülür.
	+ Matagalpa dilleri
		- Cacaopera – El Salvador'da tükenmiştir.
		- Matagalpaca – Nikaragua ve Honduras'ta tükenmiştir.

## Kaynakça
# Mande dilleri

**Mande dilleri**, Batı Afrika'daki çeşitli ülkelerdeki Mandéler tarafından konuşulan bir dil ailesidir. Bunlar arasında Maninka (Malinke), Mandinka, Soninke, Bambara, Kpelle, Jula (Dioula), Bozo, Mende, Susu ve Vai bulunur. 30 ila 40 milyon insan tarafından konuşulan yaklaşık 60 ila 75 dil bulunmaktadır.

## Kaynakça
# Maskoke dilleri

| Maskoke dilleri |
| --- |
| Coğrafi dağılım | Kuzey Amerika |
| Sınıflandırma | Maskoke |
|  |

**Maskoke dilleri** (İngilizce *Muskogean*), Kuzey Amerika'nn güneydoğusunda Amerika Birleşik Devletlerinde konuşulan Kızılderili dilleri ailesidir.

## Sınıflandırma

**A** — Mary Haas (1910 - 1996) tarafından yapılan sınıflandırma

* **Batı Maskoke dilleri** (*Western Muskogean*)
	+ **Çikasovca**
	+ **Çoktavca **Doğu Maskoke dilleri** (*Eastern Muskogean*)
	+ **Krikçe** (Maskokece)
	+ **Mikasukice**
	+ Apalaçi–Alabama–Koasati
		- **Apalaçice** (*tükendi*)
		- **Alabamaca**
		- **KoasaticeB** — Pamela Munro (1947 -) tarafından yapılan sınıflandırma

* **Kuzey Maskoke dilleri** (*Northern Muskogean*)
	+ **Krikçe** (Maskokece)
* **Güney Maskoke dilleri** (*Southern Muskogean*)
	+ **Mikasukice**
	+ Güneybatı Maskoke dilleri (*Southwestern Muskogean*)
		- **Apalaçice** (*tükendi*)
		- *Alabama–Koasati*
			* **Alabamaca **Koasatice**
		- *Batı Maskoke dilleri* (*Western Muskogean*)
			* **Çikasovca **Çoktavca**

## Kaynakça
# Moğol dilleri

| Moğol dilleri ailesi |
| --- |
| Coğrafi dağılım | Moğolistan, Çin, Rusya |
| Sınıflandırma | Kendi içinde bağımsız bir dil grubu |
| Alt bölümler | * Orta Moğol dilleri
* Güney Moğol dilleri
* Moghol dili
* Dahurca
* Bao'anca
 |
| ISO 639-3 | `xgn` |
| [[Dosya:Linguistic map of the Mongolic languages.png Moğol dillerinin coğrafi dağılımı.|300px]] |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| dil | konuşan sayısı | konuşulan yerler |
| **Halha Moğolcası** | 5-6 milyon | Moğolistan, Çin (İç Moğolistan)
 |
| **Buryatça** | 450.000 | Rusya, Moğolistan, Çin
 |
| **Oyratça** | 350.000 | Moğolistan, Çin
 |
| **Dongxiangca** (Santaca) | 250.000 | Çin
 |
| **Kalmıkça** | 180.000 | Rusya
 |
| **Monguorca** | 150.000 | Çin
 |
| **Dahurca** | 100.000 | Çin
 |
| **Ordosça** | 100.000 | Çin
 |
| **Doğu Yugurca** | 4.000 | Çin
 |
| **Moghol Dili** | Bilinmiyor
 | Afganistan
 |
| **Bao'anca** | Bilinmiyor
 | Çin
 |

**Moğol dilleri**, Orta Asya'da konuşulan on üç dilin oluşturduğu dil öbeği. Moğolca (Halha Moğolcası), Buryatça gibi diller bu gruba girer. Altay dil ailesinin bir koludur fakat bazı dilbilimcileri tarafından Altay dil ailesi artık destek görmemektedir.

## Türk dilleriyle etkileşimi

Türk dillerinde r>z dönüşümleri vardır. Oğur dillerinde ve Ön Türkçede bulunan "r" harflerinin bir kısmı, Şaz Türkçesinde "z" harfine dönüşmüştür. Bu durum, Moğol dillerinde ise dönüşüm geçirmeden "r" olarak kalmıştır.

| Mongol dilleri
 | Ön Bulgar Türkçesi
 | Şaz Türkçesi
 | Türkiye Türkçesi
 |
| --- | --- | --- | --- |
| ikere
 | ikir
 | ekiz
 | ikiz
 |
| hüker
 | hekür
 | öküz
 | öküz
 |
| jer
 | jer
 | yäz
 | silah
 |
| biragu
 |  | buzagu
 | buzağı
 |
| siri-
 |  | siz-
 | (maden) eritmek
 |

## Ayrıca Bakınız

Moğol halkları

## Kaynakça
# Nijer-Kongo dilleri

| Nijer-Kongo dilleri |
| --- |
| Coğrafi dağılım | Sahra Altı Afrika |
| Sınıflandırma | Dünyadaki temel dil ailelerinden biri. |
| Alt bölümler | * Dogon dilleri (tartışmalı)
* İco dilleri
* Mande dilleri (tartışmalı)
* Katla dilleri
* Raşat dilleri
* Atlantik-Kongo dilleri
 |
| ISO 639-2 / 5 | `nic` |
| Önemli Nijer-Kongo dillerinin dağılımını gösteren harita. Bantu dilleri pembe olarak gösterilmiştir. |

**Nijer-Kongo dilleri,** Afrika'nın konuşur, coğrafî yayılım ve dil sayısı bakımından en büyük dil ailesidir. Ethnologue'a göre yaklaşık 1500 dili barındıran ve 700 milyon konuşuru olan aile; dünyada dil sayısı bakımından en büyük, konuşur sayısı bakımından ise 3. en büyük aile olarak sınıflandırılır.

Sahraaltı Afrika'nın en çok konuşulan yerli dillerinin çoğu bu gruptadır. Sadece Bantu dilleri alt grubunun yaklaşık 350 milyon konuşuru vardır. En çok konuşulan Nijer-Kongo dili Swahilidir ve bu dili Fula, Igbo, Shona ve Yoruba izlemektedir. Bu gruba ait belli başlı diğer diller; Dogonca, Fangca, Gbece, Kruca, Kwaca (Akanca dahil), Senufoca, Zulucadır.

## Galeri

* Dağılım haritası.
* Nijerya ve Kamerun'da diller.
* Konuşur sayısına göre Nijer-Kongo dilleri

## Kaynakça
# Pama-Nyungan dilleri

| Pama-Nyungan dilleri |
| --- |
| Coğrafi dağılım | Avustralya'nın iç kesimleri |
| Sınıflandırma | Makro-Pama–Nyungan dilleri* **Pama-Nyungan dilleri**
 |
| Makro-Pama–Nyungan dilleri içinde Pama–Nyungan dilleri (sarı) |

**Pama-Nyungan dilleri**, 300 dili içeren en büyük Avustralya Aborjin dilleri ailesidir. "Pama-Nyungan" ismi kuzeydoğudaki Pama dillerinin ve güneybatıdaki Nyungan dillerinin isimlerinden türetilmiştir. *Pama* ve *nyunga* kelimeleri kendi dillerinde "insan" anlamına gelir.

Pama-Nyungan ailesi, coğrafi yayılmanın çoğunu, Aborijin nüfusunun çoğunu ve en fazla dili temsil eder. Pama-Nyungan dillerinin çoğu, birkaç yüz veya daha az kişiye sahip küçük etnik gruplar tarafından konuşulmaktadır. Konuşurların ortadan kalkması nedeniyle dillerin büyük çoğunluğunun nesli tükenmiştir ve kalanların hemen hepsi bir şekilde tehlike altındadır. Pama-Nyungan dilleri sadece kıtanın iç kesimlerindeki topluluklar tarafından önemli oranda konuşulur.

Pama-Nyungan ailesi, yerli Avustralya dillerinin sınıflandırılması çalışmaları sonucunda Kenneth L. Hale tarafından tanımlanmış ve isimlendirilmiştir. Hale'in araştırması, Aborijin Avustralya dillerinin, nispeten yakın ilişkide olan bir ailenin kıtanın çoğuna yayıldığı ve çoğaldığı, yaklaşık bir düzine diğer ailenin ise Kuzey sahilinde yoğunlaştığı sonucuna vardı.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Chirila - Yale Pama-Nyungan Lab 3 Mayıs 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Avustralya dillerinin AIATSIS haritası1 Mayıs 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
# Çinuk dilleri

| Çinuk dilleri |
| --- |
| Coğrafi dağılım | Kolumbiya Nehri Vadisi |
| Sınıflandırma | Penuti |
| Alt bölümler | * Aşağı Çinukça
* Katlametçe
* Yukarı Çinukça
 |
|  |

**Çinuk dilleri** ya da **Şinuk dilleri** (İngilizce: Chinookan languages), Kuzey Amerika'nın batısında ABD'ye bağlı Washington ileOregon eyaletlerinde Kolumbiya Nehri Vadisinde Çinuklar (Şinuklar) tarafından konuşulan üç dilden oluşan Kızılderili dil ailesi.

## Sınıflandırma

* **Aşağı Çinukça** (Lower Chinook, Chinook-proper, Coastal Chinook) — tükenmek üzere
* **Katlametçe** (Kathlamet, Katlamat, Cathlamet) — tükendi
* **Yukarı Çinukça** (Upper Chinook, Kiksht, Columbia Chinook) — 1990 yılında 69 konuşan vardı

Çinuk Jargonu denen karma dil deniz kürk ticareti sırasında oluşmuştur.

## Kaynakça
# Penuti dilleri

| Penuti dilleri |
| --- |
| Coğrafi dağılım | Kuzey Amerika |
| Sınıflandırma | Penuti |
| Alt bölümler | * Çinuk
* Plato Penuti
* Takelmaca
* Kalapuya
* Alsea
* Siuslavca
* Kus
* Vintu
* Maydu
* Uti
* Yokuts
* Çimşiyan
 |
|  |

**Penuti dilleri** (İngilizce: Penutian languages), Kuzey Amerika'nın batısında Kanada'ya bağlı Britanya Kolumbiyası ile ABD'ye bağlı Washington, Oregon ve Kaliforniya eyaletlerinde konuşulan Kızılderili dil ailesi.

## Adlandırma

**Penutian** adı bu dillerdeki Pen ile Uti «iki, 2» rakam adlarına İngilizcede dil ailesi yapım eki olarak sık kullanılan *-an* sıfatı getirilerek oluşturulmuştur.

* **Pen dilleri**
	+ Maydu dillerinde iki (2) sayısı:
		- **pen** Nisen
		- **pene** Maydu, Konkov
	+ Yokuts dillerinde iki (2) sayısı:
		- **ponoi** Main Valley
		- **punoi** Northern Valley, Kings River
		- **pongoi** Tule-Kaweah, Buena Vista
		- **pungi** Pelewyami
	+ Vintu dillerinde iki (2) sayısı:
		- **pale-t** Vintu, Nomlaki
		- **pampa-ta** Patvin
* **Uti dilleri**
	+ Ohlone dillerinde iki (2) sayısı:
		- **uti-s** Rumsen
		- **utsi-n, uti-n** Tamyen
		- **uthin** Awaswas
		- **uṭxi-n** Mutsun
	+ Mivok dillerinde iki (2) sayısı:
		- **oti-ko** Sierra Miwok
		- **oyo-ke** Plains Miwok
		- **otta** Lake Miwok
		- **ossa** Coast Miwok

## Sınıflandırma

Penuti coğrafyası
* **Kıyı Penuti dilleri**
	+ Çimşiyan dilleri
	+ Çinuk dilleri
	+ Oregon Kıyı Penuti dilleri
		- Alsea dilleri
		- Siuslavca
		- Kus
* **İçbölge Penuti dilleri**
	+ Yok-Uti dilleri
		- Utian
		- Yokuts dilleri
	+ Maydu dilleri
	+ Plato Penuti dilleri
		- Sahaptin dilleri
		- Molalaca
		- Klamatça

## Kaynakça
# Çimmesyan dilleri

| Çimmesyan dilleri |
| --- |
| Coğrafi dağılım | Kanada (Britanya Kolumbiyası), ABD (Alaska |
| Sınıflandırma | Penuti dilleri |
| Alt bölümler | * Kıyı Çimmesyan dilleri
* İç Çimmesyan dilleri
 |
|  |

**Çimmesyan dilleri** (İngilizce: Tsimshianic), Kanada'nın Britanya kolumbiyası ile Amerika Birleşik Devletleri'nnin Alaska eyaletinde yaşayan Çimmesyanlar tarafından konuşulan Penuti dil ailesinden Kızılderili dilleri grubu. Alaska Yerli Dil Merkezine göre Alaska'daki 1.500 kişilik nüfustan 30 kadarı, Kanada'daki 8.600 kişilik nüfustan ise 1.400 kadarı anadillerini konuşabiliyor.

## Sınıflandırma

1. **Kıyı Çimmesyan dilleri** (İng. *Maritime Tsimshianic, Lower Tsimshian*)
	* Kıyı Çimmesyancası (İng. *Coast Tsimshian, Tsimshian proper, Northern Tsimshian, Sm’algyax̣, Sm’algax*)
	* Güney Çimmesyancası (İng. *Southern Tsimshian, Sgüüx̣s*)
2. **İç Çimmesyan dilleri** (İng. *Nass–Gitksan, Interior Tsimshianic, Inland Tsimshianic)*
	* Nisgağaca (İng. *Nisga'a, Nisqa'a, Nisg̱a'a, Nishga, Nisgha, Niska, Nass, Nishka)*
	* Gitksanca (İng. *Gitksan, Gitxsan, Gitksanimx̣)*

Güney Çimmesyancası 1970 lerde tükenmiştir ve her iki Kıyı Çimmesyan dili arasında karşılıklı anlaşma olmaz iken, İç Çimmesyan dilleri arasında karşılıklı anlaşma olur.

## Kaynakça
# Siyu dilleri

| Siyu dilleri |
| --- |
| Coğrafi dağılım | Kuzey Amerika |
| Sınıflandırma | Siyu |
| Alt bölümler | * Katavba (Doğu)
* Asıl Siyu (Batı)
 |
|  |

**Siyu dilleri** ya da **Siyu–Katavba dilleri**, Kuzey Amerika'da ABD ile Kanada'da Büyük Düzlüklerde konuşulan Kızılderili dilleri ailesidir. Konuşanı 40.000 kişiden azdır. ABD ve Kanada'da konuşanı en fazla olan Amerika yerli dilleri içinde Na-Dene dilleri, Algonkin dilleri ve Eskimo - Aleut dillerinden sonra dördüncü sıradadır.

## Sınıflandırma

* **Katavba dilleri** ya da **Doğu Siyu dilleri **Batı Siyu dilleri** ya da **Asıl Siyu dilleri**

## Kaynakça