# Dânişmendliler Beyliği

| Dânişmendliler Beyliği |
| --- |
| 1071/1075-1178 |
| 1097'deki Nikea Kuşatması öncesi Anadolu haritası, 1071 Malazgirt Meydan Savaşı'nın yerini de göstermektedir. |
| Başkent | Sivas Niksar |
| Yaygın dil(ler) | * Eski Anadolu Türkçesi
* Orta Çağ Yunancası
 |
| Resmî din  | İslam |
| Hükûmet | Monarşi |
| Bey, Gazi |  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • 1071/1075-1084  | Dânişmend Gazi (ilk) |
| • 1175-1178  | Nasreddin Muhammed (son) |

 |
| Tarihî dönem | Yüksek Orta Çağ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • Kuruluşu  | 1071/1075 |
| • Dağılışı  | 1178 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Öncüller** | **Ardıllar** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Büyük Selçuklu İmparatorluğu
 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Anadolu Selçuklu Devleti
 |  |

 |

 |

**Dânişmendliler Beyliği**, 1071/1075–1178 yılları arasında Sivas merkez olmak üzere; Çorum, Tokat, Niksar, Amasya, Malatya, Elazığ, Kayseri şehirleri civarında kurulmuş bir Anadolu beyliğidir. II. Kılıç Arslan tarafından yıkılmıştır. İlk başkenti Niksar olup sonraki başkenti Sivas'tır. Anadolu Selçuklu Devleti'ne katılan ilk Türk beyliğidir.

Danişmendliler'in kurucuları, yönetici sınıfı ve halkın büyük çoğunluğu Oğuzlar'ın Çepni boyundan gelmektedir. Kızılırmak havzasında ve Sivas'ta, Oğuz boylarından Çepniler’e ait yer isimlerinin fazlalılığı buna delil olarak gösterilmektedir. Danişmendliler yıkılınca Çepniler'in büyük kısmı Orta Karadeniz'e göçmüştür ve Hacıemiroğulları Beyliğini kurmuştur. Batıya göç eden Çepniler ise Karesioğulları'nı kurmuştur. Tokat Müzesi'nde yer alan kitabede Karesioğulları ile Danişmendoğulları arasındaki bağlantı görülebilmektedir. Yusuf Halaçoğlu, Karesi döneminde Balıkesir Hisariçi Mahallesi, İvrindi ve Savaştepe yöresine yerleşen Manavlar'ın Çepni boyundan olduğunu belgelemiştir. Kızılırmak havzasında kalan Çepni boyları, Harezmşahlar Devleti'nin yıkılmasıyla Batı Türkistan'dan gelen Beydili boyundan olan Türkmenlerle karışarak günümüz Sıraç Türkmenlerini meydana getirmiştir. Günümüz Kızılırmak havzasında bulunan Alevi kimliğinin temelinde, Danişmendliler vardır. Ayrıca Danişmend bölgesinde Danişmendli Türkmenleri olarak adlandırılan konar-göçer gruplar vardı. Romanya-Dobruca bölgesini yurt tutmaya çalışan Sarı Saltuk Türkmenleri de Çepni kökenli olup Danişmend ülkesi çıkışlıdır.

## Adı

Dânişmend'in kelime anlamı Farsçada "bilgili adam" olup, İbnü'l-Esîr gerçek adı Taylu olan gazinin Türklere muallimlik yaptığı için dânişmend unvanı alıp melikliğe dek yükseltildiğini bildirmiştir. Dönemin kaynaklarında tam adı *"Melik-i Muazzam Dânişmend Ahmed Gazi bin Ali et-Türkmâni"* şeklinde zikredilmektedir. Kaynaklarda beyliğin kurucusu Dânişmend Gazi'nin Azerbaycan'da Arrân ve civarında yaşayan bir Türkmen ailesine mensup olduğu belirtilmektedir. Birinci Haçlı Seferi tarihi hakkında kendi dönemiyle ilgili bilgi veren en önemli tarihçilerinden Albertus Aquensis ve 12. yüzyıl tarihçilerinden Sur başpiskoposu Willelmus Tyrensis de Dânişmendlilerin Türk asıllı bir hanedan olduğunu belirtmektedirler. İbn Hamdun ve İzzeddin İbn Şeddad, Dânişmend Gazi'nin Türkiye Selçuklu Devleti'nin kurucusu Süleyman Şah'ın dayısı olduğunu söylemektedir. Beyliği Edessalı Mateos "Tanismanios", Bizanslı tarihçi Nikitas Honiatis ise "Persarmen Taismanios" olarak anmıştır. Khoanites'İn verdiği "İran Ermenileri" tanımlamasının beyliğin kökenine dair tartışmaları beraberinde getirmiş beyliğin adının Dânişmendlilerin kısmen hüküm sürdüğü eski Armeniakon Themasına mı, aşiret ya da hanedanın soyuna mı vurgu yaptığı kesinlik kazanmamıştır.

## Kuruluş yılları

Kaynaklarda adı "Melik-i Muazzam Dânişmendli Ahmed Gazi bin Ali et-Türkmâni" şeklinde geçen Dânişmend Ahmed Gazi, Sultan Alparslan'ın 1064 yılında çıktığı Kafkasya seferi sırasında orduya katılmış ve bu tarihten itibaren Alparslan'ın hizmetine girmiştir. Malazgirt Savaşı'na da katılan Dânişmend Gazi, zaferin kazanılmasında önemli rol oynadı. 1080 yılında Bizanslılardan Sivas'ı aldı ve Dânişmendli Hanedanını kurdu.

Sivas'ı bir üs olarak kullanan Dânişmend Gazi; Çavuldur, Tursan, Kara Doğan, Osmancık, İltekin ve Karatekin adlı emirleriyle Amasya, Tokat, Niksar, Kayseri, Zamantı, Develi ve Çorum'u fethederek, beyliğine kattı. Birinci Haçlı Seferi'nde başkenti İznik'i kaybederek Anadolu içlerine çekilen I. Kılıçarslan'ın yardımına koştu. I. Kılıçarslan'a Haçlılarla yaptığı Eskişehir Savaşı'nda destek sağladı. Haçlılar bu savaşı kazanarak Anadolu içlerine ilerlemeye devam ettiler. Ancak Dânişmendlilerin ve Anadolu'daki diğer Türk birliklerinin saldırıları sonucu Haçlı orduları kuvvetlerinin büyük bir bölümünü kaybettiler.

Dânişmentliler 1100 yılında Bizans Devletinden bağımsız olarak hüküm süren Malatya'yı kuşattılar. Antakya'yı ele geçirerek Antakya Prensliği'ni kurmuş olan Haçlı hükümdarı Boemondo, Malatya'nın yardımına koştu. Ancak yenilerek, Dânişmendlilerin eline tutsak düştü. Malatya 1103 yılında Dânişmendlilerin eline geçti. Dânişmend Gazi, elinde esir bulunan Boemondo'yu iki yüz altmış bin dinar karşılığı serbest bıraktı. Ancak bu hareketi, I. Kılıçarslan'la arasını açtı. Maraş civarında yapılan savaşta yenilen Dânişment Gazi, 1104 yılında öldü. Beyliğin başına oğlu Melik Gazi geçti.

## Dânişmendli mimari eserleri

* Kayseri Ulu Camii (1143)
* Niksar Ulu Camii (1145)
* Kayseri Gülük Camii ve Medreseleri
* Amasya Halife Gazi Türbesi
* Melik Gazi Türbesi (1164)
* Tokat Yağıbasan Medresesi (1152)
* Niksar Yağıbasan Medresesi (1158)

## Dânişmendlilerin listesi ve soyağacı

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   | Dânişmend Gazi (ö. 1084) |   |   |   |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   | İsmail |   | Gümüştekin Gazi (ö. 1104) |   | İbrahim |   | Yağısıyan |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   | Melik Emir Gazi (ö. 1134) |   |   |   |   |   | Sungur |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   | Melik Muhammed (ö. 1143) |   | Nizameddin Yağıbasan (ö. 1164) |   |   | Yağan |   | Aynüddevle |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   | Zünnun |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | Zülkarneyn |   |   |
|

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Dânişmendoğlu Aynüddevle'nin bakır sikkesi
* Bosworth, Clifford Edmund (2004) *The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual*, Edinburgh University Press, s.215, Online31 Aralık 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)