Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tay-Kaday dilleri

| Tay-Kaday Kra-Day |
| --- |
| Coğrafi dağılım | Güneydoğu Asya |
| Sınıflandırma | Temel dil ailelerinden biri |
| Alt bölümler | Sınıflandırma kısmına bakınız |
| ISO 639-2 / 5 | `tai` |
| Tay-Kaday dillerinin dağılımı.

|  |  |
| --- | --- |
|   Kaday dilleri
  Kam-Suy dilleri
  Be dilleri
  Hlay dilleri

 |   Kuzey Tay dilleri
  Orta Tay dilleri
  Güneybatı Tay dilleri

 |

 |

**Tay-Kaday** veya **Kra-Day dilleri,** Güney Çin, Kuzeydoğu Hindistan ve Güneydoğu Asya'da konuşulan tonlamalı bir dil ailesidir. Bu aileye ait Tayca ve Laoca, Tayland ve Laos'ta resmi dildir. Yaklaşık 93 milyon insan, %60'ı Tayca olmak üzere Kra-Day dillerini konuşmaktadır. *Ethnologue*, ailede 95 dili listeler ve bunlardan 62'sini Tay dilleri dalına atamaktadır.

Güney Çin'deki Kra-Day dillerinin çeşitliliği, bu dil ailesinin kökenilerinin bu bölge olduğuna işaret etmektedir. Ailenin Tay şubesi Güneydoğu Asya'ya MS 1000'de gelmiştir.

Genetik ve dilbilimsel analizler, Tayland'da Kra-Day konuşan insanlar arasında büyük homojenlik göstermektedir.

## Sınıflandırma

Kra-Day; Kaday, Kam–Suy, Tay, Be ve Hlay olmak üzere en az beş şubeden oluşur (Ostapirat 2005: 109).

* **Tay dilleri** (güney Çin ve Güneydoğu Asya; en geniş şubeyle)
* **Kaday dilleri** (güney Çin, kuzey Vietnam; diğer ismi Kra)
* **Kam–Suy dilleri** (Guizhou ve Guangksi, Çin)
* **Be dilleri** (Hainan)
* **Hlay dilleri** (Hainan)

### Kladogram

Edmondson ve Solnit, 1988'de Tay-Kaday dillerini şu şekilde sınıflandırmıştır:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Kra–Dai** |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Kaday

 |
|  |
|  |
Hlay

 |
|  |
|  Kam–Tay
 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Lakkia–Biao

 |
|  |
|  |
Kam–Sui

 |
|  |

 |
|  |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
|  |
Be

 |
|  |
|  |
Tay

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

 |
|  |

## Kaynakça
# Trans-Yeni Gine dilleri

| Trans-yeni Gine dilleri |
| --- |
| Coğrafi dağılım | Yeni Gine, Doğu Timor |
| Sınıflandırma | Temel dil ailelerinden biri |
| ISO 639-5 | `ngf` |
| Önerilmiş çeşitli Trans-Yeni Gine hipotezlerinin dağılımı:
  Usher'ın kabul ettiği aileler  Ross'un önerdiği diğer aileler (2005)  Diğer Papua dilleri  Avustronezya dilleri  Yerleşim yok |

**Trans-Yeni Gine dilleri,** Yeni Gine ve komşu adalarda konuşulan, dil sayısına göre dünyadaki üçüncü büyük dil ailesidir. Ailenin temellerinin belirlendiği kabul edilir, ancak sınırları ve üyeleri belirsizdir. Diller yaklaşık 3 milyon insan tarafından konuşulur.

Çoğu TYG dili yalnızca birkaç bin kişi tarafından konuşulmaktadır ve yalnızca beş tanesi (Melpa, Enga, Batı Dani, Makasae ve Ekari) 100.000'den fazla konuşura sahiptir. Anakara Yeni Gine dışındaki en kalabalık dil, Doğu Timor'un doğu kesiminde 100.000 konuşuru bulunan Makasaedir.

## Ayrıca bakınız

* Proto-Trans-Yeni Gine rekonstrüksiyonlarının listesi (Vikisözlük)

## Kaynakça
# Tupi-Guarani dilleri

**Tupi-Guarani dilleri**, Güney Amerika'daki Tupi dillerinin en önemli alt ailesidir. 11 gruptaki 53 dili kapsar.

Tupí-Guaraní dillerinin en bilinen dil grupları Guarani ve Tupí'dir. Diğer örnekler Guarayu, Kamayurá, Kawahib, Kuzey şivesi, Teneteharan ve Xingu'dur. Carioca ve Jaguar kelimelerinin kökeni Tupí Guarani dilleridir. Yine birçok Brezilya şehir ve yer adının kökenleri Tupi-Guarani dillerine dayanır.

## Kaynakça
# Tupi dilleri

**Tupí** veya **Tupinambá** dilleri ( **Tupi-Guarani III** olarak da bilinir), Tupi-Guarani dil ailesinin bir alt grubudur.

## Diller

Tupi dilleri şunlardır:

* Tupinambá (lehçeler: Nheengatu ve Potiguára)
	+ Eski Tupi (lingua franca lehçesi Tupí Austral)
	+ Tupinikin
* Cocama – Omagua

## Kaynakça
# Vakaş dilleri

| Vakaş dilleri |
| --- |
| Coğrafi dağılım | Kuzey Amerika |
| Sınıflandırma | Mos dilleri |
| Alt bölümler | * Kuzey Vakaş
* Güney Vakaş
 |
| ISO 639-5 | `wak` |
|  |

**Vakaş dilleri** (İngilizce: Wakashan languages), Kuzey Amerika'nın Pasifik Kuzeybatısı bölgesinde Kanada'ya bağlı Britanya Kolumbiyası eyaletindeki Vancouver Adasında, ABD'ye bağlı Washington eyaletlerindeki Olympic Yarımadasının kuzeybatı köşesinde ve Kanada-ABD sınırındaki Juan de Fuca Boğazının güney kıyısında konuşulan Algonkin–Vakaş dilleri üst grubunun Mos dilleri filumundan Kızılderili dil ailesidir. Tipik olarak karmaşık ünsüz yığılmaları görülür.

## Adlandırma

**Wakashan** ile **Wakash**/**Wakesh**/**Waukash** adı Nutkaca (Nuu-chah-nulth) «iyi» anlamına gelen kelimeye İngilizcede dil ailesi yapım eki olarak sık kullanılan *-an* sıfatı getirilerek oluşturulmuştur.

## Sınıflandırma

I. **Kuzey Vakaş (Kwakiutl) dilleri**

1. Haislaca (Xaʼislak’ala, X̌àh̓isl̩ak̓ala): Yaklaşık 200 kişilik Haislalar (Kuzey Kwakiutlları)) tarafından konuşulur.
*X̄a’islak̓ala*
*X̄enaksialak̓ala*
2. Kwak'wala dili (Kwakiutl and Lekwiltok (Liq̓ʷala): 235 kişilik Laich-kwil-tach (Güney Kwakiutlları) ile Kwakwaka'wakw halkları tarafından konuşulur.
A. Heiltsuk-Oowekyala (Bella Bella): Yaklaşık 200 kişi tarafından konuşulur.
3. Heiltsuk (Haiɫzaqvla): Heiltsuklar (Kuzey Kwakiutlları)) tarafından konuşulur.
4. Oowekyala (’Uwik̓ala): Wuikinuxv (Kuzey Kwakiutlları)) tarafından konuşulur.
II. **Güney Vakaş (Nutka) dilleri**

5. Makah (Qʷi·qʷi·diččaq, Q'widishch'a:'tx): Makahlar ile soyu tükenen Ozette halkı ('Osi:l-'a:'tx) tarafından kunuşulmuştur ve son konuşanı 2002 yılında ölünce de soyu tükenmiştir.
6. Nitinaht (Diidiitidq, Diitiidʔaatx̣, Nitinat, Ditidaht, Güney Nutka), spoken by the Ditidaht (Güney Nutkaları) tarafından konuşulur. Konuşanı 30 kişidir.
7. Nuu-chah-nulth (Nuučaan̓uł, Nootka, Nutka, Aht, West Coast, T’aat’aaqsapa): Nuu-chah-nulth halkı) tarafından konuşulur. Konuşanı 510 kişidir.
## Kaynakça
# Uto-Aztek dilleri

| Uto-Aztek dilleri |
| --- |
| Coğrafi dağılım | ABD, Meksika |
| Sınıflandırma | Uto-Aztek* **Uto-Aztek dilleri**
 |
| Alt bölümler | * Hopice
* Tübatulabalca
* Numi
* Taki
* Pima
* Tarakahita
* Corachol
* Aztek
 |
| ISO 639-5 | `azc` |
|  |

**Uto-Aztek dilleri**, Kuzey Amerika'da konuşulan Amerind Kızılderili dil ailesidir. Kimilerine göre Aztek-Tano dilleri üst grubuna dahildir.

Kuzey Amerika'da Komançiler tarafından konuşulurken, öte yandan Orta Amerika'da ileri bir uygarlığa sahip olmuş Aztekler tarafından da konuşulmakta idi.

Bugün hâlen Arizona (ABD) yaşamakta olan Hopiler Uto-Aztek dillerinin Shoshonean dalına ait lehçe ile konuşmaktadırlar. Bu dilde zaman kavramına denk gelen herhangi bir kelime olmadığını Benjamin Lee Whorf 1936 yılında iddia etmiştir. Ancak Ekkehart Malotki bu iddiayı çürütmüştür. Nahuatl dili bu ailenin en yaygın dillerinden biridir.

## Diller

### Kuzey Uto-Aztek dilleri

* Hopice
* Tübatulabal
* Numi dilleri
	+ Merkezî Numi dilleri
		- Komançıce
		- Tümpisa
		- Şoşonice
	+ Güney Numi dilleri
		- Kawaiisu Dili
		- Ute Dili
		- Mono Dili
		- Kuzey Paiute Dili
* Taki dilleri
	+ Tongvaca

### Güney Uto-Aztek dilleri

* Pima dilleri
* Tarakahita dilleri
* Corachol
* Tarahumaraca
* Nahuatl
# Yuki-Vapo dilleri

| Yuki-Vapo dilleri |
| --- |
| Coğrafi dağılım | ABD (Kaliforniya) |
| Sınıflandırma | - |
| Alt bölümler | * Yukice
* Vapoca
 |
|  |

**Yuki-Vapo dilleri** ya da **Yuki dilleri** (İngilizce *Yuki-Wappo, Yukian*), Amerika Birleşik Devletleri'nin kuzeybatı Kaliforniya eyaletinde yaşayan Yukiler ve Vapolar tarafından konuşulmuş Amerind Kızılderili dil ailesi. Her ikisi de 20. yüzyılda tükenen iki dilden oluşur: Yukice ile Vapoca.

## Sınıflandırma

* **Yukice**
	+ Asıl Yukice (*Yuki proper*)
	+ Huchnom Yukice
	+ Kıyı Yukicesi (*Coast Yuki*)
* **Vapoca** (son akıcı konuşanı Laura Fish Somersal 1990 yılında ölünce dil de tükenmiş oldu)
	+ Clear Gölü Vapocası (*Clear Lake Wappo*)
	+ Rus Nehri Vapocası ya da Batı Vapocası (*Russian River Wappo, Western Wappo*)
	+ Kuzey Vapocası (*Northern Wappo*)
	+ Merkezî Vapoca (*Central Wappo*)
	+ Güney Vapocası (*Southern Wappo*)

## Yakın diller

Yuki-Vapo dillerinin akrabaları yoktur. Önceleri hipotetik olarak değişik gruplarda ele alınırdı:

* Penuti dilleri içinde Yokuts dilleri ve hatta *Kaliforniya Penuti dilleri* alt grubunda
* Hoka dilleri dilleri içinde (Edward Sapir'in *Hoka-Siyu dilleri* dahilinde)
* Siyu dilleri
* Morris Swadesh'in *Hokogian* ailesinde Hoka, Maskoke dilleri ve diğer Körfez dilleri, Coahuiltecan ve Chitimacha ile birlikte

## Kaynakça

## Bibliyografya

* Campbell, Lyle. (1997). *American Indian languages: The historical linguistics of Native America*. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-509427-1.
* Goddard, Ives (Ed.). (1996). *Languages*. Handbook of North American Indians (W. C. Sturtevant, General Ed.) (Vol. 17). Washington, D. C.: Smithsonian Institution. ISBN 0-16-048774-9.
* Golla, Victor. (2011). *California Indian Languages*. Berkeley: University of California Press. ISBN 978-0-5202-6667-4
* Heizer, Robert F. (Ed.). (1978). *California*. Handbook of North American Indians (W. C. Sturtevant, General Ed.) (Vol. 8). Washington, D. C.: Smithsonian Institution.
* Mithun, Marianne. (1999). *The languages of Native North America*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-23228-7 (hbk); ISBN 0-521-29875-X.
# Yuma-Koçimi dilleri

| Yuma–Koçimi dilleri |
| --- |
| Coğrafi dağılım | Colorado Nehri havzası ve Baja California |
| Sınıflandırma | Hoka ? |
| Alt bölümler | * Koçimice
* Kilivaca
* Delta–California
* River
* Pai
 |
|  |

**Yuma–Koçimi dilleri** (İspanyolca *yumano-cochimíes, cochimí-yumana* ; İngilizce *Yuman–Cochimí*), Kuzey Amerika'da Meksika'da Baja California'da ve kuzey Sonora'da, Amerika Birleşik Devletlerinde güney Kaliforniya ve batı Arizona'da konuşulan Kızılderili dilleri grubu.

Meksika'da Instituto Nacional de Lenguas Indígenas tarafından korunup kollanan 68 dil grubu (*agrupaciones lingüísticas*) ve 364 yerli dil/lehçe (*variantes lingüísticas*) arasında yer alır.

## Sınıflandırma

* Koçimice *(tükendi)*
* Kilivaca
* Core Yuman ?
	+ Delta–Kaliforniya Yuma dilleri
		- İpayca
		- Kumeyayca
		- Tipayca
		- Kukapaca
	+ Irmak Yuma dilleri
		- Kveçanca (Yumaca)
		- Marikopaca
		- Mohavece
	+ Pay dilleri
		- Yavapayca
		- Yayla Yumacası (Kuzey Yumacası)
			* Valapayca
			* Havasupayca
		- Paypayca

## Kaynakça
# Yukagir dilleri

| Yukagir |
| --- |
| Coğrafi dağılım | Kuzeydoğu Sibirya |
| Sınıflandırma | Ural-Yukagir dilleri? |
| Yukagir dillerinin yayılımı. **Çizgi**: 18. yüzyıl sonunda. **Kırmızı**: 20. yüzyıl sonunda. **Mor**: Çuvanların şimdiki yayılımı. |

**Yukagir dilleri**, Sibirya'daki Kolıma nehri havzasının yakında yaşayan Yukagir halkları tarafından konuşulan iki dilden oluşan dil ailesidir. 2002 Rusya genel nüfus sayımına göre konuşan kişi sayısı 604.

## Sınıflandırma

Diğer dillerle akrabalığı tam olarak bilinmiyor. Bazı dilbilimcilerin ileri sürdüğü varsayımlara göre, Ural dilleriyle uzak ilgili olarak Ural-Yukagir dil ailesi oluşturuyorlar.

## Ailesinin içeriği

Günümüze kadar iki dil canlı kalıyor:

* Kuzey Yukagirce, Tundra Yukagircesi olarak da bilinen
* Güney Yukagirce, Kolıma Yukagircesi olarak da bilinen

Geçmişte daha 2 dil oldu:

* Omokça
* Çuvança

Omokça ve Çuvanca 18. yüzyılda öldüler. Günümüz Çuvanlar Çukçice ve Rusça gibi diller konuşuyorlar.

## Kaynakça
# Buruşaski

| Buruşaski |
| --- |
|  |
| Bölge | Pakistan'ın Gilgit-Baltistan özerk bölgesi |
| Etnisite | Buruşolar |
| Konuşan sayısı | 112,000  (2016) |
| Dil ailesi | İzole dil
* **Buruşaski**
 |
| Dil kodları |
| ISO 639-3 | bsk |
| ELP | Burushaski |

**Buruşaski** (Buruşaski: *burū́šaskī,* بُرُشَسکݵ‎), Pakistan'ın Gilgit-Baltistan özerk bölgesinin kuzeyinde yaşayan Buruşolar (Hunzalar) tarafından konuşulan izole bir dildir.
# Elamca

Şutruk-Nahunte'nin yazıtı, y. MÖ 1150
**Elamca**, Elamlılar tarafından Antik İran'da MÖ 2600 ile 330 yılları arasında konuşulmuş eklemeli bir izole dildir. Dil ve edebiyatı, Elam Kralı Şilhak-İnşuşinak'ın gayretleriyle çok gelişmiştir. Elamca, MÖ 522-486 döneminde Ahameniş İmparatorluğu'nun hakimiyeti altında önemli bir gelişme göstermiş ve Ahameniş krallarının yazıtlarında kullanılan üç dilden biri olmuştur. Elamcanın ölü bir dil haline gelmesi, İskender'in Ahamenişleri fethettiği devre tekabül eder.

I. Darius'dan I. Artaserhas'a kadar dönemi içeren Persepolis İdari Arşivleri'nde bulunan iki grup kil idari arşivinde Elam dilinde birkaç bin tablet bulunmuştur. Bu belgelerin okunmasıyla ve hatta nerede olduğuyla ilgili bugüne kadar hiçbir haber yoktur. Chicago Üniversitesinde bulunan 10.000'den fazla yazıt, bugüne kadar okunamamıştır.

## Örnek metin

Metin, Van'da yer alan I. Serhas'ın yazıtından alınmadır.
**Transliterasyon**

(01) dna-ap ir-šá-ir-ra du-ra-mas-da ak-ka4 AŠmu-ru-un

(02) hi pè-iš-tá ak-ka4 dki-ik hu-ip-pè pè-iš-tá ak-ka4 DIŠ

(03) LÚ.MEŠ-ir-ra ir pè-iš-tá ak-ka4 ši-ia-ti-iš pè-iš-tá DIŠ

(04) LÚ.MEŠ-ra-na ak-ka4 DIŠik-še-ir-iš-šá DIŠEŠŠANA ir hu-ut-taš-

(05) tá ki-ir ir-še-ki-ip-in-na DIŠEŠŠANA ki-ir ir-še-ki-ip-

(06) in-na pír-ra-ma-ut-tá-ra-na-um

**TranskripsiyonNap irša-rra Uramasda, akka muru-n hi pe-š-ta, akka kik hupe pe-š-ta, akka ruh(?)-irra ir pe-š-ta, akka šiatiš pe-š-ta ruh(?)-ra-na, akka Ikšerša sunki(?) ir hutta-š-ta kir iršeki-pi-na sunki(?), kir iršeki-pi-na piramataram.*

**Çeviri**

Ahura Mazda büyük bir tanrıdır, o ki dünyayı yaratan, o ki gökyüzünü yaratan, o ki insanı yaratan, o ki insanın mutluluğunu yaratan, o ki Serhas'ı kral yapan, pek çokların tek kralı, pek çokların tek efendisi.

## Kaynakça
# Nivihçe

| Gilyakça (Nivkçe) |
| --- |
| Нивхгу |
| Ana dili olanlar | Rusya (Amur) |
| Konuşan sayısı | 198 (2010 sayımı)  (*tarih gerekli*) |
| Dil ailesi | İzole diller
* **Gilyakça (Nivkçe)**
 |
| Yazı sistemi | Kiril |
| Dil kodları |
| ISO 639-3 | niv |
| ELP | Sakhalin Nivkh |

Nivkh dili (ya da Нивхгу / Nivhgu), bir İzole dildir. "Gilyakça" olarak da bilinir. Amgun Havzası'nda, Amur'un alt kısımlarında ve Sahalin'de konuşulur. 2010'da bu dili konuşan sadece 198 kişi kalmıştır. Bu dilin atası olan Proto-Nivkhçe, günümüz dillerinin atası sayılır.

## Alfabe

Kiril alfabesindeki Ё, Щ ve Ь'yi içermez. Kendine ait Ӷ,Ғ,Ӻ,К',Қ,Қ',Ң,П',Р̌,Ӽ,Ӿ ve Ч' harflerini içerir.
# Hattice

| Hattice |
| --- |
|  |
| Bölge | Anadolu |
| Etnisite | Hattiler |
| Dönem | M.Ö. 3. ve 2. binyıl |
| Dil ailesi | İzole dil
* **Hattice**
 |
| Dil kodları |
| ISO 639-3 | xht |

 **Hattice** veya **Hatti dili,** M.Ö. 3. ve 2. binyılda Küçük Asya'da Hattiler tarafından konuşulmuş, Hint-Avrupa kökenli olmayan eklemeli bir dildir.

Anadolu'un kaydedilmiş en eski dili olan Hatticenin merkezi, Hitit işgallerinden önce Hattuşa'dan (*Hattus*) kuzeye doğru Nerik'e kadar bir alanı kaplıyordu. Hattice kaydedilmiş diğer şehirler arasında Tuhumiyara ve Tissaruliya bulunmaktadır. Hititçe konuşan halkların, güneydeki Kaniş'ten gelerek M.Ö. 18. yüzyılda Hattus'u fethi sonucunda Hattiler asimile olmuş veya bu yeni halk yerlerine geçmiştir. Buna rağmen bölge adı olarak *Hatti* ismini Hitit devrinde de korumuştur.

Yerli Hattice konuşuru halk, kendi dillerinde yazılı eser bırakmamış olduğundan ötürü, akademisyenler komşuları ve ardılları olan Hititlerin ürettiği dolaylı eserleri inceleyerek Hattice hakkında bilgi edinirler. Bazı Hattice kelimeler, M.Ö. 14. ve 13. yüzyıllardan kalma Hitit rahiplerinin dini tabletlerinde bulunabilir. Bu metinlerdeki Hattice kısımlar özel olarak belirtilmiştir.

Hattice kelimelerin kökleri dağlar, nehirler, şehirler ve tanrıların adlarında da bulunabilir. Ayrıca bazı mitolojik metinlerde bu kelimeleri içerir. Bunlardan en önemlisi, Hattice ve Hititçe yazılmış "Gökten Düşen Ay Tanrısı" efsanesidir.

Muhafazakâr görüş, Hatticenin komşu Hint-Avrupa ve Sâmî dillerinden farklı bir yalıtık dil olduğudur. Ancak yer adlarına ve şahsî isimlere dayanılarak Kaşkaların konuştuğu diğer bir sınıflandırılmamış dil olan Kaşka dili ile de ilgili olabilir. Hattice ile hem Kuzeybatı Kafkas (Abhazca gibi) hem de Güney Kafkas (Kartvel) dilleri arasındaki birtakım benzerlikler; bazı bilim insanlarının Orta Anadolu'dan Kafkasya'ya bir dil bloku bulunma ihtimali hakkında faraziyeler sunmalarına yol açmıştır.

## Söz varlığı

Bilinen bazı Hattice kelimeler şunlardır:

Bazı Hattice Kelimeler
| Hattice | Türkçe
 |
| --- | --- |
| *alef* | dil
 |
| *ashaf* | tanrı
 |
| *fa-zari* | insanlık, nüfus
 |
| *fel* | ev
 |
| *findu* | şarap
 |
| *findu-qqaram* | şarap kepçesi
 |
| *fur* | kara
 |
| *Furun-Katte* | *Toprağın Kralı*, Hatti savaş tanrısı
 |
| *Furu-Semu* | Hatti güneş tanrıçası
 |
| *Hanfasuit* | Hatti tahta tanrıçası
 |
| *hilamar* | tapınak
 |
| *Kasku* | Hatti ay tanrısı
 |
| *katte* | kral
 |
| *-nifas* | oturmak
 |
| *pinu* | çocuk
 |
| *zari* | ölümlü
 |
| *-zi* | koymak
 |

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Igor Diakonov'un ayrıntılı açıklaması 27 Aralık 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (Rusça)
* *A. S. Kassian*'dan Hattice dilbilgisi (Rusça)
# Haydaca

| Haydaca |
| --- |
| X̲aat Kíl, X̲aadas Kíl, X̲aayda Kil |
| Ana dili olanlar | Kanada (Britanya Kolombiyası, Haida Gwaii), ABD (Alaska, Galler Prensi Adası) |
| Konuşan sayısı | birinci dil: 55 (1995)  (*tarih gerekli*) |
| Dil ailesi | Varsayılan
* **Haydaca**
 |
| Yazı sistemi | Latin (Hayda varyantı) |
| Dil kodları |
| ISO 639-2 | hai |
| ISO 639-3 | [[ISO639-3:hai (makdodil) hdn (Kuzey) hax (Kuzey)|hai (makdodil) hdn (Kuzey) hax (Kuzey)]] |
| ELP | Xaad Kil (Haida) |

4: Hayda coğrafyası
**Haydaca** ya da **Hayda dili** (kendilerince *X̲aat Kíl, X̲aadas Kíl, X̲aayda Kil*; İngilizce *Haida*; Rusça *хайда*), Kanada'nın Britanya Kolombiyası eyaletinin Haida Gwaii adasında (eski adı: Queen Charlotte Adası) ve Amerika Birleşik Devletlerine bağlı Alaska eyaletinin Galler Prensi adasında Haydalar tarafından konuşulan izole dillerden ya da Na-Dene dillerinden tehlike altındaki Kızılderili dilidir. Na-Dene grubu içinde tek başına alt grupta toplanır. Diğer alt grubu Tlingitçe ile Eyak-Atabask dilleri oluşturur. Alaska Yerli Dil Merkezine göre Alaska'daki 650 kişilik nüfustan 10 kadarı, Kanada'daki 1.100 kişilik nüfustan ise ancak 30 tanesi anadillerini konuşabiliyor. 1774 yılında Avrupalılarca ilk karşılaşmada nüfusları 15.000 olan Haydalar yeni getirilen salgın hastalıklardan kırılmış ve bugün ancak Masset, Skidegate ve Hydaburg köylerinde yaşamaktadırlar.

## Lehçeleri

2 lehçesi vardır ve her ikisi de ayrı diller olarak da sınıflandırılır. Dil bilgisi açısından çoğunlukla aynı olan lehçeler ancak fonolojik ve leksikolojik farklılıklar sergiler.

* **Kuzey Haydacası**
	+ Alaska (ya da Kaigani) Haydacası
	+ Masset (ya da North Graham Adası) Haydacası
* **Güney Haydacası**
	+ Skidegate Haydacası
	+ Ninstints Haydacası (tükendi)

## Sınıflandırma

Haydacanın Tlingitçe ile genetik benzerliği olduğu ilk kez 1894 yılında Franz Boas tarafından öne sürülmüş, dil bilimci Edward Sapir de 1915 yılında Na-Dene dillerine dahil etmiştir. Bu sınıflandırma daha sonra aralarında Swanton, Pinnow, Greenberg ve Ruhlen'in bulunduğu dil bilimcilerce de kabul görmüştür. Bugün ise daha çok izole dil olarak sınıflandırılmaktadır. Dene-Yenisey dilleri ailesinin kurucusu olan Edward Vajda'ya göre Haydaca ile Na-Dene (Tlingit-Eyak-Atabask) dilleri arasında genetik bağ yoktur. Haydaca hariç Na-Dene dilleri ile Sibirya'daki Yenisey dilleri arasında benzerliğe dayanarak 2006-2010 yılları arasında Dene-Yenisey hipotezini geliştirmiştir. Bugün bu hipotez Alaska Yerli Dil Merkezi tarafından da desteklenmektedir.

## Ayrıca bakınız

* Alaska Yerli Dil Merkezi

## Kaynakça
# Yanaca

| Yanaca |
| --- |
| Ana dili olanlar | ABD (Kaliforniya) |
| Konuşan sayısı | (tükendi atıf 1916) |
| Dil ailesi | Hoka ?
* **Yanaca**
 |
| Dil kodları |
| ISO 639-3 | ynn |

**Yanaca** ya da **Yana dili** (İngilizce: Yana, Yanan), Amerika Birleşik Devletleri'nin kuzeymerkezî Kaliforniya eyaletinde yaşamış olan Yanalar tarafından konuşulmuş Hoka ailesinden Amerind Kızılderili dili. Halkının son temsilcisi olan İşi'nin 1916'da ölümü üzerine dil de tükenmiştir.

## Sınıflandırma

* Northern Yana
* Central Yana
* Southern Yana
	+ South Yana
	+ Yahi

## Kaynakça

## Bibliyografya

* Campbell, Lyle. (1997). *American Indian languages: The historical linguistics of Native America*. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-509427-1.
* Goddard, Ives (Ed.). (1996). *Languages*. Handbook of North American Indians (W. C. Sturtevant, General Ed.) (Vol. 17). Washington, D. C.: Smithsonian Institution. ISBN 0-16-048774-9.
* Mithun, Marianne. (1999). *The languages of Native North America*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-23228-7 (hbk); ISBN 0-521-29875-X.
* Sapir, Edward. 1910. *Yana Texts*. University of California Publications in American Archaeology and Ethnology, vol. 1, no. 9. Berkeley: University Press. (Online version at the Internet Archive).
* Sturtevant, William C. (Ed.). (1978–present). *Handbook of North American Indians* (Vol. 1–20). Washington, D. C.: Smithsonian Institution. (Vols. 1–3, 16, 18–20 not yet published).
# Zunice

| Zunice |
| --- |
| Shiwi'ma |
| Ana dili olanlar | ABD |
| Konuşan sayısı | 9.650 (2000 yılı)  (*tarih gerekli*) |
| Dil ailesi | İzole diller
* **Zunice**
 |
| Dil kodları |
| ISO 639-2 | zun |
| ISO 639-3 | zun |
| ELP | Zuni |

**Zunice** ya da **Zuni dili** (kendilerince *Shiwi'ma*; İngilizce *Zuni, Zuñi, Cibola language*), ABD'de batı New Mexico'da Zuniler tarafından konuşulan izole bir Kızılderili dilidir. Konuşanı 2000 yılındaki rakamlara göre 9.650 kişidir.

## Örnekler

* **ottsi** erkek
* **okya** kadın
* **k'yakwenne** ev
* **du:shi** at
* **k'yananne** göl
* **e:** evet
* **awadine** ağız
* **k'winna** siyah
* **k'ohanna** beyaz
* **łupts'inna** sarı
* **ashena** yeşil
* **łi'akwa** mavi

## Dış bağlantılar

* English Cibola (= Zuni) Vocabulary 28 Haziran 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

## Kaynakça
# Adbilim

**Adbilim** veya **onomasiyoloji** (Yunanca: ὀνομάζω; onomāzο: adlandırmak), gösterilenden ya da kavramdan hareketle anlatımı, gösterilenin bağlandığı gösterenleri inceleyen sözcük ve anlambilimsel araştırma.

Kavramı karşılayan işaretler olan adları araştırmaya dayanır. Adbilim, kavrambilimin yaklaşımına karşıt bir yoldan anlam olgularını ele alır. Örneğin "zorluk" kavramı, Türkçede sıkıntı, engel, sorun, güçlük ile belirtilir.

## Kaynakça
# Metindilbilim

**Metindilbilim** ya da **metin dil bilimi**, dilbilim içinde ve bağlamında 1960'lı yıllarından itibaren geliştirilen yeni bir alandır (sonraki yıllarda bu alan, metin bilimi kavramı adı altında daha geniş bir özerklik boyutuna doğru evrilmiş, günümüzde de hâlâ bu gelişimsel çizgide ilerlemektedir). Metnin bir bütün olarak yapısı ile işlevi ve metni oluşturan ögeler arasındaki ilişkileri ele alır. Çeşitli metin türlerindeki her türlü dilsel olguyu, ölçüt ve kuralları saptar. Tüm bunlar için metindilbilimin yararlandığı diğer bilim dalları edebiyat, hukuk ve teolojidir.

## Görevleri

Metindilbilimin önemli sorunlarından biri, metnin metin olmayandan farkı ve özelliklerine göre dilsel bir metnin tanımıdır. Metinselliğin kriterleri metindeki bağlamlardır, yani dilsel araçların metin olarak adlandırılması için gerekli olan cümleler ile içeriğin bağlamıdır. Bu özellikler yinelemeler, bağlaçlar, belirteçlerin kullanılması, semantik boyutlar vb. unsurlardır. Diğer önemli kriterler ise metnin sınırlarının özelliklerini ortaya koyan metin konusu ve metnin işlevidir.
Metindilbilimin görevi çözümleme, metin türlerine göre sınıflandırma ve metni sınırlandırmadır. Ayrıca metnin iletişimsel işlevinin araştırılması ve metnin alımlanması ile ilgilenir. Metindilbilimsel araştırmalar belli metin türlerinin karakteristik biçimlerini belirler.