# Aleutça

| Aleutça ya da Unanganca |
| --- |
| Unangam Tunuu Унангам тунуу |
| Ana dili olanlar | Amerika Birleşik Devletleri (Alaska), Rusya (Komandor adaları) |
| Konuşan sayısı | 150 (Alaska) + 5 (Rusya)  (*tarih gerekli*) |
| Dil ailesi | Eskimo - Aleut
* Eskimo
	+ Yupik
		- **Aleutça ya da Unanganca**
 |
| Yazı sistemi | Latin ve Kiril |
| Dil kodları |
| ISO 639-2 | ale |
| ISO 639-3 | ale |
| ELP | Aleut |

**Aleutça** ya da **Unanganca**, **Aleut dili** (kendilerince *Unangam Tunuu*), Amerika Birleşik Devletlerinde Alaska'ya bağlı Aleut Adaları ile Pribilof Adalarında ve Rusya'da Kamçatka Krayına bağlı Komandor Adalarında **Aleutlar** ya da **Unanganlar** tarafından konuşulan ve Eskimo - Aleut dilleri ailesinin tek başına iki kolundan birini oluşturan dil. Alaska'daki 2.300 kişilik nüfustan 150 kadarı, Rusyadaki 200 kişilik nüfustan ise ancak 5 tanesi anadillerini konuşabiliyor

## Diyalekt ve kabileleri

Diyalekt ve kabileleri:

* **Uzak Batı Unangancası**
	+ **Sasignan Unangancası** [kendilerince *Sasignan*; Doğu lehçesinde *Sasxinan*; Batı lehçesinde *Sasxinas*; İngilizce *Attuan*]. Attu, Agattu, Semichi adalarında konuşulur.
	+ **Rus Unangancası** [kendilerince *Kasakam Unangangis* 'Rus Aleutları'; İngilizce *Copper Island Aleut*; Rusça *медновский язык*]. Rusça temelli Sasignan kreolü olup Rusya Federasyonuna bağlı Komandorskiy adalarında (Остров Беринга и Медный Остров) konuşulur.
* **Orta Batı Unangancası** [kendilerince *Niiĝuĝim Tunuu, Aliguutax̂*; İngilizce *Atkan, Western Aleut*]
	+ **Naahmiĝus**. Delarof (Amatignak, Tanaga) adalarında konuşulur.
	+ **Niiĝuĝis**. Andreanof (Kanaga, Adak, Atka, Amlia, Seguam) adalarında konuşulur.
* **Doğu Unangancası** [İngilizce *Eastern Unangan, Eastern Aleut*]
	+ **Akuuĝun** ya da **Uniiĝun**. Four Mountains (Amukta, Kagamil) adalarında konuşulur.
	+ **Qawalangin**. Fox (Umnak, Samalga, Unalaska'nın batısı) adalarında konuşulur.
	+ **Qigiiĝun**. Krenitzin (Unalaska'nın doğusu, Akutan, Akun, Tigalda) adalarında konuşulur.
	+ **Qagaan Tayaĝungin**. Sanak (Unimak, Sanak) adalarında konuşulur.
	+ **Taxtamam Tunuu**. Belkofski'de konuşulur.
	+ **Qaĝiiĝun**. Shumagin adalarında konuşulur.

## Konuşanları

## Alfabe

Kiril

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А | Б\* | В\* | Г | Г̑ | Д | Е\* | Ж\* | З† | И | І\* | Й | К | Ҟ | Л | М | Н | Ҥ | О\* | П\* | Р\* | С | Т | У | Ў | Ф\* | Х | Х̑ | Ц\* | Ч | Ш\* | Щ\* | Ъ | Ы\* | Ь | Э\* | Ю | Я | Ѳ\* | Ѵ\* |
| а | б\* | в\* | г | г̑ | д | е\* | ж\* | з† | и | і\* | й | к | ҟ | л | м | н | ҥ | о\* | п\* | р\* | с | т | у | ў | ф\* | х | х̑ | ц\* | ч | ш\* | щ\* | ъ | ы\* | ь | э\* | ю | я | ѳ\* | ѵ\* |
| \* Yalnızca alıntılarda kullanılır
† Yalnızca Sasignan Unangancasında kullanılır

 |

Latin

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A | B | CH | D | F | G | Ĝ | X | X̂ | H | I | K | L | M | N | O | Q | R | S | T | U | V | W | Y | Z
 |
| a | b | ch | d | f | g | ĝ | x | x̂ | h | i | k | l | m | n | o | q | r | s | t | u | v | w | y | z
 |

Aleut Fontu kullanan web sitelerindeki gerçek harfli görünüm font yüklenmemiş bilgisayarlarda şöyle görünür:

**x̂** = **{ĝ** = **}X̂** = **|Ĝ** = **^**

## Eğitim

1987-1988 döneminde Alaska okul bölgelerinde Aleut öğrencilerin sayısı :

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Okul Bölgesi
 | Anadilini konuşabilenler
 | Konuşamayanlar
 | Toplam öğrenci sayısı
 |
| Aleutian Region
 | 2
 | 16
 | 18
 |
| Anchorage
 | 1
 | 29
 | 30
 |
| Bristol Bay
 | .
 | 1
 | 1
 |
| Kenai
 | .
 | 1
 | 1
 |
| Pribilof Islands
 | .
 | 70
 | 70
 |
| Tanana
 | .
 | 18
 | 18
 |
| TOPLAM
 | 3
 | 135
 | 139
 |

Aleut ve Pribilof Adalarındaki okullarda Aleutça bilen öğrencilerin 10 Ekim 2000 itibarıyla yüzdesi:

* Atka %100
* Akutan %100
* St. Paul %97
* St. George %100
* King Cove %91
* Sand Point %86
* False Pass %83
* Nelson Lagoon %81
* Adak %73
* Nikolski %44
* Unalaska %19
* Cold Bay %17

## Örnekler

## Bazı gramer özellikleri

Aleutça, Eskimo - Aleut dillerinin tipik görünümünü sergiler:

* Kelimelerde üç sayı vardır: tekil, ikil, çoğul

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **tekil** | **ikil** | **çoğul** | **anlamı** |
| Unangax̂
 | Unangax
 | Unangan
 | Aleut
 |
| qax̂
 | qax
 | qan
 | balık
 |
| sax̂
 | sax
 | san
 | kuş
 |
| isux̂
 | isux
 | isuĝin
 | kadın
 |
| tix̂lax̂
 | tix̂lax
 | tix̂lan
 | kartal
 |
| iqyax̂
 | iqyax
 | iqyan
 | kayak
 |
| ilgaaĝux̂
 | ilgaaĝux
 | ilgaaĝun
 | ahtapot
 |

* Kelimeler yalın halde çoğu zaman nominatif (ya da ABS) eki alırlar : daha çok **-x̂** (tekil) **-x** (ikil) **-n** (Doğu şivesinde çoğul) **-s** (Batı şivesinde çoğul)
* Kelimeler (ya da cümleler) 4 bölümden oluşur: kök (*stem*), yapım eki (*postbase*), çekim eki (*ending*), bağlaç (*enclitic*)
* Tamlama (isim ya da sıfat) bulunmaz
* Türkçede iyelik tamlaması (*genitive* + *possessive*) ile ifade edilen (örn: adamın evi) yapılar, Aleutçada iyelik tamlaması olmadığı için ona yakın başka bir yapıyla kurulur: *relative* + *absolutive*:

**UnangamTunuu** : Aleut(un) dili

**tayaĝumadaa** : adamın babası

**tayaĝumulaa** : adamın evi

**tayaĝushlangis** : adamın oğulları

Fiiller de sayı ile uyumludur:

**qax̂ akux̂** : balıkdır

**qax akux** : iki balıkdır

**qan akun** : balıkdırlar (*en az üç balıkdır*)

## Dipnotlar

## Dış bağlantılar

* www.alaskool.org 27 Ağustos 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (**Aleut Kabile ve Şivelerinin Haritası**)
* Alice Taff and all. (2001), *Phonetic structures of Aleut*, Journal of Phonetics (2001) 29, 231-271