# Şyung-nu

| Şyung-nu匈奴 Xiōngnú Şyung-nu'lar |
| --- |
| MÖ 220-MÖ 58 |
| MÖ 2. yüzyıl civarında Xiong-nu hakimiyet alanı (MÖ 133 - MS 89 Han-Xiongnu Savaşı'ndan önce): Moğolistan, Doğu Kazakistan, Doğu Kırgızistan, Güney Sibirya, Batı Mançurya, Doğu Türkistan, Moğolistan, İç Moğolistan, Kansu Kuzey Çin'in bazı kısımları gibi alanları içerir. |
| Başkent | Ötüken (günümüz Arhangay civarı) |
| Resmî dil(ler) | Şyung-nu dili |
|

---

 |
| Yaygın dil(ler) | Şyung-nu dili |
| Hükûmet | Kağanlık, Konfederasyon |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • MÖ 220 - MÖ 209  | Teoman (Toman) (İlk hükümdar) |
| • MÖ 209 - MÖ 174  | Mete (Mao-tun) (En önemli hükümdar) |
| • MÖ 174 - MÖ 161  | Lao Şang |
| • MÖ 58 – MÖ 31  | Ho-han-ye (son hükümdar) |

 |
| Tarihçe |  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • Kuruluşu  | MÖ 220 |
| • Dağılışı  | MÖ 58 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Öncüller** | **Ardıllar** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Yassı Gömüt Kültürü
 |
|  | Tunguzlar
 |
|  | Yüeçiler
 |
|  | Sakalar
 |
|  | Ordos kültürü
 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Göktürk Kağanlığı
 |  |
| Han Hanedanlığı
 |  |
| Cücenler
 |  |
| Xianbei eyaleti
 |  |
| Toharlar
 |  |

 |

 |

**Şyung-nu** (Çince: 匈奴, [ɕjʊ́ŋ.nǔ]; pinyin, Xiōng-nú, Wade-Giles: Hsiung-nu), Türkçe tarih yazımında bilinen ismi ile **Asya Hun İmparatorluğu**, eski Çin kaynaklarına göre MÖ 220 yılından MS 1. yüzyılının sonlarına doğru Doğu Avrasya bozkırlarında yaşamış Konar-göçer halklardan oluşan boylar konfederasyonudur. Şyung-nu halkı hakkındaki bütün bilgiler dağınık Çin kaynaklarına ve arkeolojik bulgulara dayanmaktadır. Dilleri hakkındaki değişik varsayımlar, Çin kaynaklarında bulunabilen çoğunluğu kişi ve unvan adları olan sözcüklere dayanmaktadır. Dillerindeki sözcüklerin Çin lehçelerindeki transkripsiyonlarına göre dillerinin Türk, İrani, Moğol, Ural, Yenisey kökenli veya yalıtık dil olduğuna ve hatta halkın çok uluslu olduğundan dilin de karışık bir dil olabileceğine dair görüşler bulunmaktadır.

Xiong-nular, bölgedeki bir diğer önemli konargöçer güç olan Yüe-chi'leri alt ettikten sonra MÖ 200'lü yıllardan itibaren "Mete Han" olarak da bilinen Mo-du Chan-yü Dönemi'nde Doğu Asya'da baskın güç haline gelmiştir. Günümüzde Sibirya, İç Moğolistan, Kansu ve Sincan'ın bir parçası olan bölgelerde de kontrol sahibi olmuştur. Başta Han Hanedanı olmak üzere güneydoğusundaki komşu Çin hanedanlarıyla ilişkileri; haraç, ticaret ve evlilik anlaşmaları (he-qin) ile dönüşümlü olarak tekrarlanan çatışma ve entrika dönemleri şeklinde gelişmiştir. Xiong-nular; MS 1. yüzyıl içerisinde yıkıldıktan sonra On Altı Krallık Dönemi'nde, Beş Barbarlar'dan biri olarak Kuzey Çin'de Önceki Zhao, Kuzey Liang ve Xia gibi birkaç küçük hanedan devleti kurdular.

Xiong-nu topluluğunun inandığı esas din, muhtemelen Tengricilik idi. Çin kaynaklarında, Xiong-nu toplulukların başta "Tengri" adını karşılayan "Cheng-li (撐犁)" adlı bir büyük ruh olmak üzere çeşitli doğa ruhlarına inandıklarından bahsedilmiştir. Çinliler "Cheng-li" sözcüğünü kendi dinlerinden benzetim yaparak "gökyüzü cenneti" olarak anlamlandırmışsa da esasen bu sözcükle Gök Tanrı'nın kendisi ifade edilmekteydi. Bu tür metin tabanlı detaylar ve arkeolojik bulgular dışında Xiong-nuların inancı hakkında pek bir detay bulunmamaktadır.

## Etimoloji

Xiong-nu halkını adlandırmak için Çin kaynaklarında "**匈奴"** karakterleri kullanılmıştır. Bu karakterler, Çincede "berbat/korkunç/öfkeli köle" anlamına gelmekte ve bir tür küçük görme ve genelleme amacı taşımaktadır. adına ilk olarak MÖ 822 yılında yazılmış "Şarkı Kitapları"nın birinde yer alan bir şiirde rastlanır. Şyung-nu adına daha sonra MÖ 318 yılında Çin ile yapılan Kuzey Şansi Savaşı'nda ve bunun sonucunda yapılan anlaşmada rastlanmaktadır.

Modern Çince ve Eski Çince arasında zaman içinde çeşitli ses evrimleri yaşandığından ötürü Modern Çincede "*xiōng-nú"* şeklinde telaffuz edilen karakterlerin Eski Çincede daha farklı bir biçimde seslendirildiği düşünülmektedir. Karakterin Eski Çince seslendirimi yeniden yapılandırıldığında "*xiōngnú"* sözcüğünün ilk karakteri olan "**匈"** karakterinin /qʰoŋ/ şeklinde seslendirildiği düşünülmektedir. Bu rekonstrüksif seslendirim ile Avrupa dillerinde geçen "Hun" sözcüğü benzerlik göstermektedir. Bu durumu destekleyecek şekilde Étienne de la Vaissière'nin incelediği Soğd yazılarında hem Xiong-nu'lardan hem de Hunlardan "γwn (xwn)" olarak bahsedildiğini görülmüştür ki bu da iki ismin eş anlamlı olduğunu göstermektedir. Ancak Avrupa dilleri bağlamında düşünüldüğünde ikinci karakter olan "**奴"** karakterinin Hun sözcüğü ile bir benzerliği bulunmamaktaysa da Hindistan'da bu benzerlik devam etmektedir.

| **"匈奴" Sözcüğünün Seslendirimi** |
| --- |
| Eski Çince
 | \*hoŋ-nâ
 |
| Doğu Han Çincesi
 | \*hɨoŋ-nɑ
 |
| Orta Çince
 | \*hɨoŋ-nuo
 |
| Modern Çince (Mandarin)
 | [ɕjʊ́ŋ nǔ]
 |

"Şyung-nu" ve "Hun" sözcükleri arasında bir ilişki olduğu iddiası, ilk defa 18. yüzyılda Fransız tarihçi Joseph de Guignes tarafından ortaya atıldı. İlerleyen yıllarda Kuzey Hsiung-nuların Çin ile yaptıkları savaşı kaybetmelerinden ötürü kuzeybatıya göç etmesi ve Avrupa Hunlarının kısmen de olsa göç eden bu halkların kökensel, kültürel ve genetik açıdan bir devamı olduğu fikri yaygınlaşmaya başladı. Akademisyenler aynı zamanda Eftalitler'in ve Kidaritler'inde Hunlar ile akraba bir kavim olduğunu düşünmeye başlamışlardır.

Bu iddialara ilk karşı çıkan kişi ise Otto J. Maenchen-Helfen oldu. Maenchen-Helfen bu geleneksel fikrin birincil kaynak olarak arkeolojik bulgulara dayanmak yerine yazılı kaynaklara dayandığı gerekçesini öne sürdü ve güvenilmez olduğunu savundu. Akademisyenin çeşitli çalışmaları sonucunda Şyung-nu ve Hunların aynı kavim veya aynı ataya sahip olan akraba kavimler olması fikri tartışmalı bir konu olmaya başladı. Buna ek olarak daha önce Hunlar ile bağdaşlaştırılmış Eftalitler'in (Akhunlar) ve Kidarite Krallığı'nın da Hunlardan farklı bir kavim olduğuna dair çalışmalar yürütüldü. Avusturyalı tarihçi Walter Pohl, hiçbir bozkır konfederasyonunun etnik olarak tek bir milletten oluşmadığını, tarihte görülen farklı gruplarca kurulmuş benzer isimli devletlerin bu isimleri ismin prestiji yüzünden seçtiklerini veya diğer devletler tarafından kan bağına bakılmaksızın sadece geldikleri yer veya yaşayış tarzları yüzünden onlara bu isimlerin verildiklerini söylemiş ve Şyung-nu'lar, Akhunlar ve Hunlar arasında bir köken ya da kan ilişkisi olmadığını savunmuştur.

"Xiong-nu" adının anlamı ile ilgili Türkçe temelinde yapılan araştırmalar, bu adın iki anlamının olabileceği üzerinde yoğunlaşmıştır. İlk düşünceye göre "Xiong-nu" adı, Çinceden alınmış olup Çince “Vahşetin Köleleri” anlamına gelmektedir. Bu düşünceye karşı çıkanlar; “Vahşetin Köleleri” sözünün olması gerektiğini, bu tür bir deyimin Çince olmadığını ifade etmiştir. İkinci düşünceye göre ise "Xiong-nu" adı, Türkçe “koyun” sözünün Çincedeki karşılığıdır. “Nu” sözcüğü, Çincede “Çinli olmayan” yani “köle” anlamına kullanılmaktadır. Ayrıca Türklerin dışındaki Soğdlar gibi farklı topluluklar da “nu” sözcüğüyle nitelendirilmiştir. Böyle düşünüldüğünde “vahşet” yani “xiong” köleleri düşüncesinin doğru olabileceği ortaya çıkar. Ancak şunu da dikkatten kaçırmamak gerekir ki Çince karakterler bir yandan orijinal ses değerini yansıtırken diğer yandan ses değeri olmayan radikal gösterimleri ile sözcüğe çeşitli anlamlar yükleyebilmektedir. Dolayısıyla "Xiong-nu" sözcüğü hem orijinal sesin Çince yansımasını hem de Çinlilerin onlara yüklediği benzetimsel anlamları karşılayabilir.

## Tarihçe

### Kökleri

Çin seddi
Şyung-nu'lar ilk olarak MÖ 5. yüzyılda ilgili Çin tarihi kayıtlarında ortaya çıkmıştır ve
tekrarlanan istilalarının küçük Kuzey Çin krallıklarını daha sonra Çin Seddi olacak olanı inşa etmeye teşvik etmişlerdir. Moğolistan'daki Güney Sibirya'da Selenge Irmağı vadisinde yapılan kazılarda bazı Şyung-nu Şanyu'larının (Şyung-nu hükümdarlarının) mezarları bulunmuştur. Ölü ile birlikte gömülmüş eşyaların arasında İran, Çin ve Yunan menşeli dokumaların bulunması Şyung-nu ile uzak ülkeler arasında ticaretin olduğunu gösterir.

Şyung-nu halkının, Avrupa'ya kadar gelmiş olan Hunların asıl çekirdeği olduğu görüşü üzerine tarihçiler arasında farklı görüşler vardır. MS 370 yılında İdil Nehri civarında görülen Hunların atalarının, batıya göç eden Şyung-nu'lar olduğu hipotezi bulunmaktadır.

MÖ 500-221 arasında farklı Çin hükümdarları birbirleri ile iç savaşlar sürdürürken, kuzeydeki Şyung-nu toprakları genişlemeye devam ediyordu.
Şyung-nu halkının, etnik ve dilsel açıdan pek çok halkı kast ettiği ve Kuzey Çin'de yaşamış göçebe halkları tanımlamak için kullanılan bir terim olduğu düşünülmektedir. Ayrıca bu topluluğa yüzyıllar boyunca Sakalar, Sarmatlar, Tunguz kavimleri ve Çin'den sürülmüş olan bazı çoban halkları gibi birçok halkın karışmış olması gerektiği düşünülür. Örneğin MÖ 349 yılından kalma bazı Çin yazılarında Şyung-nu halklarının 19 boyundan biri olduğu belirtilen, Çiğ kavmi uzun burunları ve uzun sakalları ile Çinlilerin dikkatini çekmişlerdir.

Tarihçi Sima Qian MÖ 2. yüzyılda yazdığı Shiji'de, Xiongnuların (Şyung-nu) atasının Chunwei adında Çin'in Xia Hanedanı mensubu bir soylu olduğunu iddia eder. Ancak bu iddia modern tarihçiler tarafından kabul edilmemektedir; Çin tarih yazıcılığının "tipik olarak düşmanları ile akrabalık bağları kurma eğilimi" olarak yorumlanır. Ayrıca Sima Qian ve daha sonraki hanedanlık tarihçileri, efsanevi krallar Yao ve Shun zamanından beri kuzey ''barbar'' topraklarında yaşayan *Dağlı Rong*, *Di*, *Xianyun* ve *Xunyu* gibi halklardan bahsederek, Xiongnuların bunların ardılı olduklarını iddia etmişlerdir. Ancak bu iddiayı da destekleyen kanıtlar bulunmamaktadır. Çinliler mesela *Ti*-halkı hakkında MÖ 714 ve MÖ 541 yıllarından kalma yazılarda, onları mağlup ettiklerini ve bu halkın yaya olarak savaştığını kayıt etmişlerdir. Bu üstte sayılan halklarında Şyung-nu'larla mutlaka bağlantıları olmuş olması gerektiği düşünülür.

MÖ 350 ile MÖ 290 yılları arasında Çin topraklarının kuzeyinde, Çin Seddi'nin ilk başlangıcı olarak Çin'in kuzey sınırını sağlamlaştırmak ve korumak amacıyla ilk savunma yapıları inşa edilmiştir. Şyung-nu halkının saldırılarına karşı daha etkili olabilmek için, Çin'in Zhou Hanedanı'nın MÖ 325 - MÖ 298 yılları arasında hükümdarı olan Wu-ling ordularına ata binmeyi ve ok atmayı öğretmiştir. Ve hatta onları Şyung-nu'lar gibi giyindirmiştir. Bu tedbirler sayesinde hükümdarlığının 26. yılında Orman-hiung-nu'larını yenilgiye uğratmıştır. MÖ 318 yılında Şyung-nu'ların ve Çinlilerin arasında sınırların kabul edilmesi ile ilgili antlaşması imzalanmıştır.

### Devletin kuruluşu

Ordos vadisinde bronz adam, MÖ 300-100. yy.
Şyung-nu'lar, Qin Hanedanı'nın Çin Şi Huang (taht: MÖ 247 - MÖ 210) döneminde Çin seddi güçlendirilmişti ve MÖ 215'te General Meng Tian komutasındaki 300.000 kişilik ordu tarafından yenilerek kuzeye püskürtülmüştü.

MÖ 3. yüzyılda Teoman, (Touman; taht ? - MÖ 209) ve oğlu Mete (Motun; taht MÖ 209 - MÖ 174), Çinlilerin Han döneminde bulunan ülkelerini çok kez korku içinde bırakan bir ülke kurmuştur. Bu "Büyük Hun İmparatorluğu" ve diğer isimlerle tanımlanan ülkenin yüzölçümü 18 milyon km²'yi bulmuştur. Ülkenin yönetimi bugünkü Moğolistan'ın batısında, yani Altay bölgesinin Moğolistan'da kalan Gol Mod adlı bölümünde ve Moğolistan'ın merkezinde Noyon-Uul (bugün *Noin Ula*) adlı kısmında bulunmuştur.

Bu zamanlarda Şyung-nu'ların baş rakibi, kendileri gibi göçebe bir yaşam sürdüren ve bugünkü Gansu bölgesinde yaşamış olan Yüeçi halkıdır. Bu halk çok kez Çinliler için para karşılığında savaşmışlardır. MÖ 176 yılında Motun (Mete) emiri altındaki Şyung-nu'lar, Yüeçileri ve onların etrafında yaşayan diğer halkları mağlup etmiştir ve Motun bunu Çinlilerin Han-Hükümdarına saygılı bir şekilde bildirmiştir:

*Tengri'nin taht'a oturttuğu Şyung-nu'ların büyük Şan-yü'sü, Çin Hükümdarının herhangi bir sıkıntısı var mı, bilmek ister.. [...] sonra Lö-lan, U-sun ve Ho-k'ut halklarını ve bunların etraflarında bulunan diğer 25 ülkeyi yenerek hepsini Şyung-nu yapmıştır. Böylece bütün yay gerip ok atan halklar birleşip büyük bir aile olmuştur.*
Erken zamanlarında iyi gelişmiş devlet yapıları ile dikkat çeken Şyung-nu'ların çoğu konuda genel yasaları ve cezaları vardır. Mete'nin devamlı olarak kısa süre içinde harekete geçmeye hazır büyük bir ordusu, devletin ve ordunun sorumluluğunu farklı rütbelere sahip farklı kişiler arasında paylaştırılmış bir düzeni olmuştur. Bu düzen özellikle Mete'nin oğlu Ki-ok döneminde (Laoşang Tanhu, MÖ 174 - MÖ 161) geliştirilmiştir. Ayrıca Ki-ok halkından vergi toplamaya başlamıştır.

### Yükseliş dönemi

Ordos vadisinde bir gümüş at, MÖ 400-100. yy.
Han dönemindeki Çinliler, Şyung-nu halkını "güçlü, savaşçı ama zayıf bir kültüre sahip olan bir halk" olarak tarif etmişlerdir. Fakat çok yüksek ve gelişmiş olan savaşma sanatlarını özellikle ok atıp ata binme yeteneklerini övmüşlerdir.

#### Yüeçi ile mücadele

Motun (Mete; taht MÖ 209 - MÖ 174), MÖ 174 yılında ölmüş ve böylece devletin yönetimi oğlu Ki-ok (MÖ 174 - MÖ 161)'a kalmıştır. Ki-ok Chanyu döneminde Şyung-nu, MÖ 166 yılında Çinlilerin o zamanlardaki başkentleri Chang'an'a saldırmışlardır. Ayrıca MÖ 160 yılında en büyük rakibi olan Yüeçi'ye saldırıp onları mağlup etmişlerdir. Ancak bu savaşta Ki-ok ölmüştür.

#### İmparator Wu ile mücadele

Çin Han imparatoru Wu Di (taht MÖ 141 - MÖ 87), Şyung-nu'ları tekrar eski topraklarının sınırlarına itmeyi başarmıştır. Şyung-nu, Mete'nin torunu Yizhixie (taht dönemi: MÖ 126 - MÖ 114) döneminde 120'li yıllarda Han Generali Wei Qing komutasındaki Han ordularıyla defalarca çatışmış ve MÖ 119 yılında Örgöö'de (bugün Moğolistan'in başkenti Ulanbatur) General Wei Qing'in yeğeni Huo Qubing komutasındaki Han ordusu tarafından büyük bir yenilgiye uğramıştır. Fakat bu büyük çatışmada Çinlilerin tüm at yetiştiriciliği de hasara uğrayıp tükenmiş olduğu için, bozkırlardaki hâkimiyet yine de Şyung-nu'lara kalmış ve MÖ 105 yılında tekrar büyük bir başarı elde etmişlerdir.

Bu çatışmalarda Şyung-nu'lar için İpek yolu'nun kontrolü önem kazanmıştır. Bu yüzden Çinliler İpek yolunu MÖ 102 - MÖ 101 ve 73 - 94 yılları arasında ele geçirip İpek yoluna hakim olmuşlardır.

### Şyung-nu'ların bölünmesi

Bir soylu hiung-nu savaşçı. (MÖ 200 - MS 100)
*Ana maddeler: Batı Şyung-nu, Kuzey Şyung-nu, Güney Şyung-nu.*

#### Doğu ve Batı Şyung-nular

MÖ 46 yılında Şyung-nu'ların hükümdarlar kardeşleri arasında Çinlilerin desteklediği iç karmaşalar yaşanmış ve sonunda Şyung-nu hükümdarlığı 5'e bölünmüştür. Kardeşlerden birisi Ho-han-ye (taht dönemi: MÖ 58 - MÖ 35) Çinlilerin kralına gidip Çinlilerin egemenliğini kabul etmiş ve kendi kardeşlerine karşı destek bulmuştur. Çiçi adında diğer bir kardeşleri (Çiçi hunları) Çu nehrinin kıyısında Alanlara komşu olarak bir bölgeye yerleşmişlerdir. Ancak MÖ 36 yılında Çiçi, Çinliler tarafından öldürülmüştür.

Ho-han-yeh'nin oğlu Hudur-şi-dagao (taht dönemi: MS 18 - 45/46) hükümdarlığı altında Şyung-nu devleti yeniden doğmuştur. Hudur-şi-dagao Çinlilerin Han-hanedanlığını desteklemiş ve onlara düşmanları olan diğer Çin hanedanlığı Vang'a karşı yardımcı olmuştur.

#### Kuzey ve Güney Şyung-nular

MS 48 yılında Pi'nin öncülük altında Yu'nun oğlu Panu'ya karşı ayaklanmışlardır. Panu hükümdarlık zamanında Çin hâkimiyetini kabul etmiştir. Bu amcaoğulları arasındaki çatışmanın sonucu olarak Doğu Şyung-nu Pi önderliğindeki Güney Şyung-nu ile Panu önderliğindeki Kuzey Şyung-nu olmak üzere ikiye bölünmüştür.

Han Çinlileri derhâl Güney Şyung-nu'yu, Siyenpi (Sien-pi), Vu-huan, Vu-sun ve Ting-ling kavimlerini Kuzey Şyung-nu'ya karşı kışkırtıp onlarla birlikte Kuzey Şyung-nu'yu mağlup etmişlerdir. 87 yılında bir proto-Moğol halk olan Siyenpiler, Yu-liu halkının tanhusunu öldürmüşlerdir. 89 ve 91 yıllarında da iki Çin generali Çila dağlarında ve Altay bölgesinde büyük başarılar elde etmiş ve bu yenilgiye uğramış tanhuyu I-li ovasına kadar sürmüşlerdir. Bu hükümdarı kovduktan sonra onun yerine kardeşi Yu-çu-kien'i koymuşlardır, ama kardeşi de 93 yılında Siyenpiler tarafından öldürülmüş ve böylece bozkırlar üzerindeki hâkimiyet Siyenpilere kalmıştır.

Tan-şi-huai 156 - 181 yıllarında Siyenpilerin en güçlü dönemlerine varmalarını sağlarken, Kuzey Şyung-nu "Doğu Türkistan" üzerine hâkimiyet özleminden vazgeçmiş bir şekilde 158 yılında Aral Gölü'nün kuzeyine yerleşmişlerdir.

#### Çin'de Şyung-nu hâkimiyeti

Güney Şyung-nu uzun süre Çin Seddi'nin bitişiğinde tutsak gibi yaşamış, Hu-çu-ç'üan döneminde (195-216) hâlâ Han Hanedanı ile birlik olarak gittikçe daha çok güneye doğru hareket etmişlerdir. 300 yıllarında Beş Barbar On Altı Krallık döneminde Çin'in kuzey kesiminde Han Zhao başta olmak üzere birkaç hanedanı kurmuş ve Jin Hanedanı'na ait başkentleri tekrar ele geçirmeyi başarmışlardır. Ama 352 yılında peşlerinden gelen Siyenpiler tarafından tekrar yenilgiye uğratılmışlardır.

Şyung-nu'lar tarihlerinde çok kez Hint-Avrupa halklarla karışmış ve zamanla onların kültürlerinden etkilenmişlerdir. Böylece kentler inşa edip yabancı ülkelerle ticaret yapmaya başlamışlardır. Şyung-nu'lar tarafından kurulmuş olduğu bilinen bazı kentler; Ordu Balık, Kara Balagasum, Kuz Ordu'dur. İpek yolunun üzerinde bulunan bazıları Kara Hoço, Kaşgar ve Yarkand'dır.

## Şanyularının listesi

## Etnik ve dilsel kimlikleri üzerine teoriler

Şyung-nu halkının etnik ve dilsel kimliği akademik çevrelerde tartışma konusu olmaktadır ve akademik çevrelerde geniş kabul gören kesinleşmiş bir teori bulunmamaktadır. Birçok etnik topluluğun küçük gruplar hâlinde iç içe yaşadığı bozkırlarda genetik araştırmalar da sonuç vermemekte, bu yüzden filolojik çıkarımlar yapılmaktadır. Hunların şu ana kadar bilinen herhangi bir yazılı eserine ulaşılamadığı için Çin kaynakları temel alınmaktadır.

### Çoklu etnik köken teorisi

Moğolistan'a pastoralist yayılma: MÖ 1000 (Erken Demir Çağı) ve MÖ 3. yüzyılda Xiongnu İmparatorluğu'nun şematik oluşumu.
Batılı pek çok akademisyen Xiongnu'ların etnik ve dilsel açıdan farklı grupların bir karışımından oluştuklarına inanmaktadır ve eski Çin kaynaklarınca ortaya konan olası anadilleri hakkında tatmin edici bir cevaba henüz ulaşılmadığını belirtirler. Ancak 19. yüzyılın başlarından bu yana, bazı Batılı bilim adamları çeşitli dil aileleri veya bunlarla bağlantılı alt dil aileleri ile Xiongnu dili veya dilleri arasında bir bağlantı olduğunu öne sürmüşse de Albert Terrien de Lacouperie, Xiongnu dilini ve toplumunu tek bir etnik kökene dayandırmaktan ziyade onları, çok çeşitli grupların bir birleşimi olarak değerlendirdi. Çoklu etnik teorisinin modern temsilcilerinden biri olan Koreli tarihçi Hyun Jin-Kim, bu geniş, çok ırklı, çok dilli bozkır imparatorluklarının tarihsel gerçekliği lehine eski ırksal teorileri ve hatta etnik bağlantıları reddedip yerine çok uluslu, çok dilli bir yapılanmanın kabulünün tarihsellik adına daha gerçekçi olduğunu belirtmiştir. Bu konuyu destekleyen çeşitli görüşler belirtilmiş olsa da yine net bir sonuç ortaya konduğu söylenemez.

Çin kaynakları Tiele topluluğunu ve Aşina klanını öncelikle Türk halkları ile değil Şyung-nu topluluğu ile bağdaştırmıştır. Türk köken teorisinin temeli de bu türden bilgilere dayanmaktadır. Ancak diğer bu toplulukların Xiong-nu'ların bir parçası olduğu ifade edilerek diğer Türk topluluklarından veya bir Türk kökeni ilişkisinden bahsedilmemiştir. Bu doğrultuda Zhou Kitabı ve Kuzey Hanedanları Tarihi adlı metinlere göre de Aşina klanı, Xiongnu Konfederasyonu'nun bir bileşeniydi. Xiongnuların içerisindeki çeşitli tüm gruplar gibi onlar da bu imparatorluğun bir parçası olmalıydı. Hatta sonraki dönemlerde yazılan Sui Kitabı ve Tongdian kaynaklarına göre, kökeni Xiongnu'lara dayanan Aşina toplulukları hakkında "Pingliang kökenli karışık göçebeler (Çince: 雜胡; pinyin: *zá hú*)" ifadesi kullanılmıştır. Aşina ve Tiele halkları ayrı etnik gruplara ait iken Xiongnu halkı ile karışmış olabileceklerine de inanılmaktadır. bu türden karışmalar bozkırlar için sıradan görülmektedir.

Diğer yandan Çin kaynaklarının genel anlamda bir topluluğa köken atfetmesi ise tarihsel doğruluğu tartışmalı bir konudur. Çünkü Çin kaynakları, öteden beri birbirine benzer yaşan tipine ve geleneklere sahip topluluklara genelleyici adlar vermiştir. Örneğin ilk kaynaklara göre kuzeydeki yabancı toplulukların tamamına di (狄), batıdakilerin tamamına rong (戎), doğudakilerin tamamına yi (夷), güneydekilerin tamamına ise man (蠻) adını verilmiştir. Bu kavramlara benzer şekilde zaman zaman daha da genelleyici bir ad olan "hu (胡)" veya "wu-hu (五胡)" ifadesi de kullanılmıştır. "Xiong-nu" adının da belli bir topluluğu tanımlıyor olacağı mümkündür ancak Çin kaynakları, öyle görülüyor ki zaman zaman "Xiong-nu" adını kuzeylerindeki konargöçer bir yaşam şekline sahip toplulukların tamamını niteleyen bir ad olarak da kullanmıştır. Bilindiği kadarıyla Türkler, Moğollar, Tunguzlar, Mançular gibi çeşitli topluluklar zaman zaman "Xiong-nu" olarak anılmıştır. Bu duruma Greko-Roman kaynaklarında da çok sık karşılaşılmaktadır. Örneğin Bizans İmparatoru VII. Konstantin, De Administrando Imperio kitabında Tourkia (Yunanca: Τουρκία) kelimesini Türkleri tanımlamak yerine Macar halklarını tanımlamak için kullanmıştır. Yunan kaynakları, Hunlar ve Avarları da İskitli olarak sınıflandırmıştır. Bu tarz basitleştirme ve genellemeler eski tarihi ve edebi kaynaklarda sık görülmüş ve genellikle aynı coğrafyada yaşamış fakat farklı etnik grup ve kökenlere mensup göçebeleri tanımlarken kullanılmıştır. Bu durum günümüzde dahi devam etmektedir: Balkanlarda "Türk" adı ile aslında Müslüman olan tüm topluluklar kastedilmektedir. Sonuç olarak bu tür genel tanımlar, farklı coğrafyalarda ve zaman dilimlerinde benzer bir şekilde kullanılmıştır. Ancak Xiongnu, Hun, İskit, Türk gibi adlar bazı açılardan birbirine benzer topluluklar içinde kullanılmış olsa da çoğu zaman belli bir topluluğun özel adı da olmuştur.

### Türk

Eski Çin kaynaklarından Bei-shi (Kuzey Hanedanları Tarihi) ile Zhou-shu (Zhou Kitabı) adlı yapıtlarda Göktürklerin Şyung-nu'ların bir kolu olduğu ifade edilmektedir. Ayrıca eski bir Soğd yazıtında da Göktürklerin soyunun Şyung-nu'lara dayandığına değinilmiştir. Ancak bu noktada kaynaklara tam güven duyulması imkansızdır çünkü gerek Asya'da gerek Avrupa'da komşu topluluklar benzer yaşam şekillerine sahip toplulukları genelleyici bir şekilde adlandırmıştır. Bu noktada antik kaynakları destekleyecek filolojik ve arkeolojik kanıtlara ihtiyaç duyulmaktadır. Bu hususta köken araştırmalarının 20. yüzyılın büyük bir kısmını kaplayan ilk aşamasını filolojik çalışmalar oluşturmuşsa da 2000'li yıllardan sonra arkeolojik araştırmalar da alana katkı sağlamaya başlamıştır.

Wei-shu adlı antik Çin kaynağında geçen en çarpıcı örneklerden biri şöyledir:

> "Gao-che (高車) (bir Türk konfederasyonu), muhtemelen eski 'Kırımızı Di (Chi-di, 赤狄)' topluluğunun kalıntılarıdır. Başlangıçta onlara 'Di-li (狄历)' deniyordu. Kuzeyliler onları Chi-lei (敕勒) olarak kabul ediyor. Çinliler onları Gao-che Ding-ling (高車丁零) olarak kabul ediyor. Kısaca dilleri ve Xiong-nu [dili] aynıdır ancak bazen küçük farklılıklar vardır. Veya onların [Gao-che] eski zamanlarda Xiong-nu'nun küçük akrabaları oldukları söylenebilir." (Wei-shu, 103).
>
>

Lajos Ligeti, E. H. Parker, Jean-Pierre Abel-Rémusat, Julius Klaproth, Kurakichi Shiratori, Gustaf John Ramstedt, Annemarie von Gabain ve Omeljan Pritsak gibi araştırmacılar; Şyung-nu halkının Türk kökenli bir halk olabileceğini ileri sürmüştür. Bazı akademisyenler yönetici sınıfının Ön Türklerlerden oluştuğunu savunmuştur. Craig Benjamin, Hsiung-nu dilinin Dingling dilleri ile bağlantılı olduğunu ve dilin Ön Türkçe veya Ön Mongolca olduğuna inanmaktadır.

Şyung-nu dilinde kullanmış unvanlar ve önemli sözcükler ile Türk dillerinde bulunan sözcükler arasında bağlantılar olduğunu iddia ederekten, Şyung-nu halkı içinde Türk halklarının ağırlıkta olduğunu savunan pek çok araştırmacı da bulunmaktadır. Bu nedenlerden ötürü bilim insanlarının bir kısmı Şyung-nu halklarının Türk kökenli olduğunu iddia etmektedir.

Son araştırmalar, Xiong-nu dili ile Türkçe arasındaki kayda değer ilk filolojik bağlantıları ortaya çıkarmıştır. Han Kitabı'nın (Han-shu) "Batı Bölgeleri" başlıklı 96. bölümünde Xiong-nu'ların, bir taht anlaşmazlığı sonucu MÖ 30 yılında öldürülen ve Xiong-nu prensesinin soyundan gelen Küçük Wu-sun Kun-mo hükümdarına "拊離 (fǔ-lí)" unvanını verdiği ortaya çıkmıştır. Tongdian'in 50. bölümünde Çin kaynakları "拊離 (fǔ-lí)" sözcüğünün anlamını açıkça "kurt" olarak tanımlamıştır. Bu sözcük, Türkçedeki "böri" sözcüğüdür ki Göktürklerden bahseden Wei-shu, Bei-shi, Tongdian, Zhou-shu, Ce-fu Yuan-gui gibi eserlerde de bu ilişkilendirme açık bir şekilde yapılmıştır. Bu sözcük, askeri-politik bir unvan olup Xiong-nu'lar, Wu-sun'ları kendi topraklarının batı bölgesinin koruyucusu ilan etmiştir. Bu unvan; Göktürkler, Selçuklular, Harzemşahlar, Moğollar ve Anadolu Türk beylikleri gibi organizasyonlarda da devletin batı kanadının hükümdarına verilmiştir. Ayrıca "böri" kelimesi tüm Türk dillerinde, Moğol dillerinde, Korece, Japonca, Mançu-Tunguzca'da "kurt" anlamında kullanılan bir kelimedir. Bu sonuçlar Türk dilleri başta olmak üzere Altay dilleri ile bir bağlantıyı ortaya koymuş olabilir.

### Moğollar

Çeşitli Moğol ve yabancı akademisyenler, Hsiung-nu'ların Moğol dilleri konuşmuş olabileceklerini önermiştir. Moğol arkeologlar Slab Grava kültürü halkının Şyung-nu halkının atası olduğunu iddia etmiştir, bazıları da Şyung-nuların modern Moğolların atası olabileceğini belirtmiştir.

"Song'un kitabı" olarak da bilinen ve 5. yüzyılda yazılmış Çin kaynaklı tarihi metine göre, Cücenlerin (Rouran) alternatif ismi "Tatar konfederasyonu" veya "Tartar" idi ve bir Şyung-nu kabilesiydiler. Nikita Bichurin, Şyung-nu ve Siyenpileri (Xianbei) aynı etnik grubun iki alt grubu olarak sınıflandırmıştır.

Cengiz Han, Daoist Qiu Chuji'ya yazdığı bir mektubunda Modu Şanyu'dan (Mete-Han) "bizim Şanyumuzun eski zamanları" olarak bahsetmiştir. Arkeologlar tarafından bulunan, Şyung-nu halkının güneş ve ay sembolleri Moğolların Soyombo sembolüne de benzetilmektedir.

### Yenisey

Edwin Pulleyblank, 1960'lı yılların başında bu iddiaya güçlü kanıtlar sunmuş ilk araştırmacıdır. 2000 yılında Alexander Vovin, Pulleyblank'ın argümanlarını yeniden analiz etti ve en yeni Eski Çince fonetiği gelişmelerinden ve Şyung-nu Konfederasyonu'nun Jie kabilesinin dilinden bir cümlenin Çince transkripsiyonundan yararlanarak dilin Yenisey dilleri ile ilişkisi hakkında destekleyici yeni kanıtlar ortaya koydu. Vovin, Çince transkript şeklinde bulunan cümlenin, Yeniseyce dilbilgisi ve temel prensipleri ile yorumlandığı takdirde önceki Türk yorumlamalardan daha açık ve belirli bir cümle oluştuğunu bulduğunu savundu.

Pulleybank ve D. N. Keightley, Şyung-nu isimlerinin aslen Sibirya dilleri kökenli olduğunu ve Moğol ve Türk diller tarafından bu Sibirya dillerinden ödünç alındığını ileri sürdü. Akademisyenler, *tenggeri* ve *tengri* kelimelerinin Moğolca ve Türkçeye, Şyung-nu dilinde cennet manasına gelen *chengli* (tháːŋ-wrə́j) kökünden geçtiği üzerinde durdular ve Tarkan, Tigin ve Kağan gibi önemli kültürel unvanların da Şyung-nu dilinden Türk ve Moğol halklara miras kaldığı sonucuna vardılar.

### İrani halklar

Harold Walter Bailey, MÖ 200 yılından hiung-nu isimlerinin İran adları ile benzerliğini öne sürerek, İran kökenli adlar taşıdığını öne sürmüştür. Bu teori Türkolog Henryk Jankowski tarafından da desteklenmiştir. Orta Asya üzerine çalışmalar yürütmüş akademisyen Christopher I. Beckwith, Xiongnu isminin İskit (Scythian) ile Saka ve Soğdya gibi Kuzey İranlılarla ilişkili bölgeler ile aynı ada sahip olduğunu belirtir. Beckwith'e göre Xiongnu halkı, yalnızca başlangıçta, yönetimde yer almış İranlı bir grup barındırmış veya daha büyük olasılıkla daha önceden İrani bir kavmin egemenliği altında yaşayıp onlardan göçebe hayat tarzı ögeleri edinmişlerdir. UNESCO'nun yayınladığı *Orta Asya Medeniyetlerinin Tarihi* kitabının editörü Macar dilbilimci János Harmatta, kabile ve kral isimlerinin İran'dan alındığını, Çincede geçen her Şyung-nu kökenli kelimenin İskitçe kökler ile açıklanabileceğini savunmuş ve bunlara dayanaraktan Şyung-nu içinde İran dili konuşan bir kesimin olduğunu belirtmiştir. Ancak İrani sözcükler, sadece süt ile ilgili sözcükler olup sadece belli bir dönemde kaydedildiği için bu konuda şüpheler bulunmaktadır. Diğer yandan Türkçe kökenli sözcüklere, Xiong-nu'ların her döneminde rastlanılmaktadır.

### Yalıtık dil

Türkolog Gerhard Doerfer Şyung-nu dilinin bilinen herhangi başka bir dil ile bağlantılı olduğu fikrine karşı çıkmış ve Türk veya Moğol dilleri ile Şyung-nu dilleri arasında bağlantı kuran teorileri reddetmiştir. Başka bir açıdan tıpkı Avrupa Hunlarının dilinde olduğu gibi Şyung-nu dilinin eldeki veriler doğrultusunda "sınıflandırılamaz" durumda olduğu ve bu yüzden yalıtık dil olarak sınıflandırılması gerektiği görüşü de bu iddiayı desteklemektedir.

## Devlet yönetimi

Çin kaynaklarında Hiyungun (Şyung-nu) devletinin yöneticileri Tanhu (Şanyu) olarak anılmaktadır. Bu kelimenin kumandan, kağan, han ya da imparator gibi bir anlamı olduğu tahmin edilir.

## Genetik

Temmuz 2003'te Amerikan insan Genetiği Dergisi'nde yayınlanan genetik bir çalışmada, kuzey Moğolistan'daki Egyin Gol'deki Xiongnu nekropolünde MÖ 3. yüzyıl ile MS 2. yüzyıl arasında gömülen 62 kişinin kalıntıları incelenmiştir. İncelenen bireylerin öncelikle Doğu Asya kökenli oldukları saptanmıştır. Ekim 2006'da Amerikan Fiziksel Antropoloji Dergisi'nde yayınlanan genetik bir çalışmada, Egyin Gol'de incelenen bireyler ile modern Moğollar arasında önemli genetik süreklilik tespit edildi.

Lihongjie (2012), Şyung-nu kralları için bir yazlık saray olduğuna inanılan Sincan'daki Heigouliang'daki MÖ 2. veya 1. yüzyıldan kalma bir mezarlıktan alınan örneklerin Y-DNA'sını analiz etti. Bölgeden kazılan 12 erkeğin Y-DNA'sı haplogrup Q'ya aitti — ya Q-MEH2 (Q1a) ya da Q-M378 (Q1b). Aralarında Q-M378 adamları mezarların ev sahibi olarak kabul edildi; Q-MEH2 adamlarının yarısı ev sahibi, diğer yarısı kurbanlar olarak göründü. Aynı şekilde L. L. Kang (2013), Barkol, Sincan'daki bir Şyung-nu bölgesinden üç numunenin Q-M3'e (Q1a2a1a1) ait olduğunu buldu.

Temmuz 2010'da Amerikan Fiziksel Antropoloji Dergisi'nde yayınlanan genetik bir çalışma, MS 0 civarında Kuzeydoğu Moğolistan'ın Duurlig Nars'taki seçkin bir Xiongnu mezarlığına gömülen üç kişiyi analiz etti. Bir erkekte paternal haplogrubu C3 ve maternal haplogrubu D4 bulunmuştur. Dişide ise maternal haplogroup D4 vardır. Üçüncü birey, bir erkek, paternal haplogrubu R1a1 ve maternal haplogrubu U2e1'i taşımaktadır. C3 ve D4'ün her ikisi de Kuzeydoğu Asya'da yaygındır, R1a1 Avrasya'da yaygındır, U2e1 ise Batı Avrasya soyudur.

## Şyung-nu Soyundaki Halklar/Devletler

İç Savaş (Batı Hun ve Doğu Hun)

Batı ve Doğunun devamcıları (Kuzey Hun ve Güney Hun)

Hun İmparatorluğu (Avrupa), (Batı Hunlarının Devamcıları)

AkHun (Batı Hunlarının Devamcıları)

İran Hunları (AkHunların Devamcıları)

Apar Kağanlığı (Avrupa Hunlarının Devamcıları)

Tohâristan Yabguluğu (AkHunların Devamcıları)

Kafkasya Hunları ve Aparları

Kumuklar

Yugurlar/Sarı Uygurlar

## Notlar

## Kaynakça

## Kaynaklar

* Sinor, Denis (1990). *The Cambridge History of Early Inner Asia.* Cambridge: Cambridge University Press.
* Parker, Edward (1996). *A Thousand Years of the Tartars.* London: Marston & Company.
* Elçin, Kürşat-Ahlers (1994). *Zur Frühen Staatenbildung von Steppenvölkern.* Berlin: Sozialwissenschaftliche Schriften.
* Altheim, Franz (1951). *Attila und die Hunnen.* Baden: Verlag für Kunst und Wissenschaft.
* Altheim, Franz (1959). *Geschichte der Hunnen* *Band I.* Berlin: Walter de Gruyter.
* Brentjes, Burchard (1988). *Die Ahnen Dschingis-Chans.* Berlin: Deutscher Verlag der Wissenschaften.
* Twitchett, Denis (1979). *The Cambridge History of China.* Cambridge: Cambridge University Press.
* Autorenkollektiv (1991). *Fischer Weltgeschichte Zentralasien.* Frankfurt am Main: Fischer-Taschenbuch Verlag Frankfurt am Main.
* Maenchen-Helfen, Otto (1997). *Die Welt der Hunnen.* Wiesbaden: VMA-Verlag
* Wirth, Gerhard. (1999). *Attila.* Stuttgart: Kohlhammer.
* Tarcan, Haluk (1999a). Ön-Türk Uygarlığı 1A. Paris: Caft Edition Paris.
* Tarcan, Haluk (1999b). Ön-Türk Uygarlığı 1B. Paris: Caft Edition Paris.
* Adas, Michael (2001). *Agricultural and Pastoral Societies in Ancient and Classical History.* Philadelphia: American Historical Association, Temple University Press.
* Bailey, Harold Walter (1985). *Indo-Scythian Studies: Being Khotanese Texts VII.* Cambridge: Cambridge University Press.
* Barfield, Thomas (1989). *The Perilous Frontier: Nomadic Empires and China 221 B.C. to AD 1757*. New Jersey: Waley-Blackwell.
* Beckwith, Christopher I. (2009). *Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present.* Princeton: Princeton University Press.
* Brosseder, Ursula and Bryan Miller (2011). *Xiongnu Archaeology: Multidisciplinary Perspectives of the First Steppe Empire in Inner Asia*. Bonn: Freiburger Graphische Betriebe- Freiburg.
* Csányi, Béla *etc.* (2008). "Y-Chromosome Analysis of Ancient Hungarian and Two Modern Hungarian-Speaking Populations from the Carpathian Basin". *Annals of Human Genetics*, *72*(4), 519-534.
* Çoban, Ramazan Volkan. (2023a). Türk Mitolojisinde Kurt Kültünün Kökleri. (Yüksek Lisans Tezi). Muş: Alparslan Üniversitesi.
* Çoban, Ramazan Volkan (2023b). "Ana Altayca Dönemi'ne Dair Bir İz: 'Böri' Sözcüğünün Etimolojisi, Filolojik Gelişimi ve Mitolojik Etkisi". *Sakarya Dil Dergisi,* Cilt 1, Sayı 2, 85-125.
* Demattè, Paola (2006). Writing the Landscape: Petroglyphs of Inner Mongolia and Ningxia Province (China). *Beyond the Steppe and the Sown: Proceedings of the 2002 University of Chicago Conference on Eurasian Archaeology.* David L. Peterson *etc.* (ed.). Colloquia Pontica: Series on the Archaeology and Ancient History of the Black Sea Area; 13. (300-313). (Proceedings of the First International Conference of Eurasian Archaeology, University of Chicago, May 3-4, 2002.)
* Davydova, Anthonina (1995). The Ivolga Archaeological Complex Part I: The Ivolga Fortress. *Archaeological Sites of the Xiongnu* Volume I. St. Petersburg: Centr Peterburgskoe Vostokovedenie.
* Davydova, Anthonina (1996). The Ivolga Archaeological Complex Part II: The Ivolga Cemetery. *Archaeological Sites of the Xiongnu* Volume II. St. Petersburg: Centr Peterburgskoe Vostokovedenie.
* Davydova, Anthonina & Minyaev Sergey (2003). The Complex of Archaeological Sites Near Dureny Village. *Archaeological Sites of the Xiongnu Volume V.* St. Petersburg: Centr Peterburgskoe Vostokovedenie.
* Davydova, Anthonina & Minyaev Sergey (2003). The Xiongnu Decorative Bronzes. *Archaeological Sites of the Xiongnu Volume VI.* St. Petersburg: Centr Peterburgskoe Vostokovedenie.
* Di Cosmo, Nicola (1999). The Northern Frontier in Pre-Imperial China. Michael Loewe and Edward Shaughnessy (ed.), *The Cambridge History of Ancient China.* (885 - 966). Cambridge: Cambridge University Press.
* Di Cosmo, Nicola (2004). *Ancient China and its Enemies: The Rise of Nomadic Power in East Asian History*. Cambridge: Cambridge University Press.
* Doerfer, Gerhard (1973). "Zur Sprache der Hunnen". *Central Asiatic Journal, 17*(1), 1–50.
* J.K., Fairbank; Têng, S.Y. (1941). "On the Ch'ing Tributary System". *Harvard Journal of Asiatic Studies*. **6** (2). ss. 135-246. doi:10.2307/2718006. ISSN 0073-0548. JSTOR 2718006.
* Jeong, Choong-won, Ke Wang, Shevan Wilkin vd. (2020). "A Dynamic 6,000-Year Genetic History of Eurasia's Eastern Steppe". *Cell.* 183 (4): 890–904.
* Geng, Shimin [耿世民] (2005). 阿尔泰共同语、匈奴语探讨 (Altay Ortak Dili ve Xiong-nu Dili Üzerine), 语言与翻译 (Dil ve Çeviri Dergisi), Sayı 2, 3-7.
* Genome News Network. 2003 July 25. "Ancient DNA Tells Tales from the Grave"
* Grousset, René (1970). *The Empire of the Steppes: A History of Central Asia*. New Brunswick: Rutgers University Press.
* Gumilev, Lev Nikolayeviç (1961). *История народа Хунну* *(Hunların Tarihi).* Moskova: SSCB Bilimler Akademisi.
* Golden, Peter Benjamin (1992). *An Introduction to the History of the Turkic Peoples: Ethnogenesis and State-Formation in Medieval and Early Modern Eurasia and the Middle East.* Wiesbaden: Harrassowitz.
* Hall, Mark and Sergey Minyaev (2002). "Chemical Analyses of Xiong-nu Pottery: A Preliminary Study of Exchange and Trade on the Inner Asian Steppes". *Journal of Archaeological Science,* (29), pp. 135–144.
* Harmatta, János (1994). "Conclusion". *History of Civilizations of Central Asia: The Development of Sedentary and Nomadic Civilizations, 700 BC to AD 250.* János Harmatta etc. (ed.), (485-492). New York: UNESCO Publishing.
* Helimski, Eugen (2018). "A Szamojéd Népek Vázlatos Története (Short History of the Samoyedic peoples)". *The History of the Finno-Ugric and Samoyedic Peoples.* Budapest: Eötvös Loránd University.
* Henning Walter Bruno (1948). "The Date of the Sogdian Ancient Letters". *Bulletin of the School of Oriental and African Studies* *(BSOAS), 12*(3-4), 601-615.
* Hill, John E. (2009) *Through the Jade Gate to Rome: A Study of the Silk Routes during the Later Han Dynasty, 1st to 2nd Centuries CE.* Charleston: BookSurge.
* Hucker, Charles O. (1975). *China's Imperial Past: An Introduction to Chinese History and Culture.* Redwood City: Stanford University Press.
* Ishjamts, N. (1999). Nomads in Eastern Central Asia. *History of civilizations of Central Asia Volume II: The Development of Sedentary and Nomadic Civilizations, 700 BC to AD 250.* Janos Harmatta *etc. (ed.),* (151-170). New York: UNESCO Publishing.
* Jankowski, Henryk (2006). *Historical-Etymological Dictionary of Pre-Russian Habitation Names of the Crimea*. Handbuch der Orientalistik [HdO], 8: Central Asia; 15. Brill. ISBN 978-90-04-15433-9.
* Minyaev, Sergey. On the origin of the Xiongnu // Bulletin of International association for the study of the culture of Central Asia, UNESCO. Moscow, 1985, No. 9.
* Minyaev, Sergey. News of Xiongnu Archaeology // Das Altertum, vol. 35. Berlin, 1989.
* Miniaev, Sergey. "Niche Grave Burials of the Xiong-nu Period in Central Asia", Information Bulletin, Inter-national Association for the Cultures of Central Asia 17(1990): 91-99.
* Minyaev, Sergey. Art and archeology of the Xiongnu: new discoveries in Russia. In: Circle of Iner Asia Art, Newsletter, Issue 14, December 2001, pp. 3–9
* Minyaev, Sergey & Smolarsky Phillipe. Art of the Steppes. Brussels, Foundation Richard Liu, 2002.
* (Rusça) Minyaev, Sergey. Derestuj cemetery. In: Archaeological sites of the Xiongnu, vol. 3. St-Petersburg, 1998.
* Miniaev, Sergey & Sakharovskaja, Lidya. Investigation of a Xiongnu Royal Tomb in the Tsaraam valley, part 1. In: *Newsletters of the Silk Road Foundation*, vol. 4, no.1, 2006.
* Miniaev, Sergey & Sakharovskaja, Lidya. Investigation of a Xiongnu Royal Tomb in the Tsaraam valley, part 2. In: *Newsletters of the Silk Road Foundation*, vol. 5, no.1, 2007.
* (Rusça) Minyaev, Sergey. The Xiongnu cultural complex: location and chronology. In: *Ancient and Middle Age History of Eastern Asia*. Vladivostok, 2001, pp. 295–305.
* Miniaev, Sergey & Elikhina, Julia. On the chronology of the Noyon Uul barrows. The Silk Road 7 (2009: 21-30).
* (Fransızca) Petkovski, Elizabet. 2006. *Polymorphismes ponctuels de séquence et identification génétique: étude par spectrométrie de masse MALDI-TOF*. Strasbourg: Université Louis Pasteur. Dissertation
* (Rusça) Potapov L. P. [Потапов, Л. П.] 1969. *Этнический состав и происхождение алтайцев* (Etnicheskii sostav i proiskhozhdenie altaitsev, Ethnic composition and origins of the Altaians). Leningrad: Nauka. Facsimile in Microsoft Word format.
* (Almanca) Pritsak O. 1959. XUN Der Volksname der Hsiung-nu. *Central Asiatic Journal*, 5: 27-34.
* Psarras, Sophia-Karin. "HAN AND XIONGNU: A REEXAMINATION OF CULTURAL AND POLITICAL RELATIONS (I)." *Monumenta Serica*. 51. (2003): 55-236. Web. 12 Dec. 2012. <\* Taskin V.S. [Таскин В.С.]. 1984. *Материалы по истории древних кочевых народов группы Дунху* (Materials on the history of the ancient nomadic peoples of the Dunhu group). Moscow.
* Róna-Tas, András (1999). Hungarians and Europe in the Early Middle Ages: An Introduction to Early Hungarian History. Budapest: Central European University Press.
* Sinor, Denis (1997). Studies in Medieval Inner Asia. Hampshire: Ashgate. ISBN 978-0860786320.
* Schuessler, Axel (2014). "Phonological Notes on Hàn Period Transcriptions of Foreign Names and Words". Studies in Chinese and Sino-Tibetan Linguistics: Dialect, Phonology, Transcription and Text. Language and Linguistics Monograph Series. Taipei, Taiwan: Institute of Linguistics, Academia Sinica (53).
* Toh, Hoong Teik (2005). "The -yu Ending in Xiongnu, Xianbei, and Gaoju Onomastica" (PDF). *Sino-Platonic Papers*. Cilt 146. 16 Temmuz 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi15 Mart 2019.
* (Fransızca) Vaissière (2005). "Huns et Xiongnu". *Central Asiatic Journal*. **49** (1). ss. 3-26.
* Vaissière, Étienne de la. 2006. Xiongnu. *Encyclopædia Iranica* online.
* Vovin, Alexander (2000). "Did the Xiongnu speak a Yeniseian language?". *Central Asiatic Journal*. **44** (1). ss. 87-104.
* Wink, A. 2002. *Al-Hind: making of the Indo-Islamic World*. Brill. 0-391-04174-6
* Yap, Joseph P. (2009). "Wars with the Xiongnu: A translation from Zizhi tongjian". AuthorHouse. 978-1-4490-0604-4
* Zhang, Bibo (张碧波); Dong, Guoyao (董国尧) (2001). 中国古代北方民族文化史 [*Cultural History of Ancient Northern Ethnic Groups in China*]. Harbin: Heilongjiang People's Press. ISBN 978-7-207-03325-3.

### Çince kaynakları

* Sima Qian, *"Büyük Vak'a-Nüvis" Kitabı*, C.110, "Şyung-nu" 50 司馬遷, 史記 (太史公書) 卷一百十 匈奴列傳第五十 (Vikikaynak)
* Gan Gu, *"Qian Han" Kibabı*, C.94 "Şyung-nu" 64 班固, 前漢書 卷九十四 匈奴傳第六十四 (Vikikaynak)
* Fan Ye, *"Hou Han" Kitabı*, C.89, "Güney Şyung-nu" 79 范曄, 後漢書 卷八十九 南匈奴列傳第七十九 21 Temmuz 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

## Dış bağlantılar

* Hiung nu sanati
* "История народа Хунну" 31 Ağustos 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.