# Timur İmparatorluğu

| TimurlularFarsça: گورکانیان *Gūrkāniyān* |
| --- |
| 1370-1507 |
|

Katalan Atlası'na göre Timurlu bayrağı |
| **Slogan** Farsça: راستى رستى *Rāstī rustī* "Doğrulukta kurtuluş yatar." |
| En geniş sınırları. |
| Tür | Emirlik |
| Başkent | Semerkant (1370–1405) Herat (1405–1507) |
| Resmî dil(ler) | Çağatayca Farsça |
|

---

 |
| Yaygın dil(ler) | Çağatayca Arapça |
| Resmî din  | İslam |
| Hükûmet | Mutlak monarşi |
| Emir |  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • 1370–1405  | Timur (ilk) |
| • 1506–1507  | Bediüzzaman Mirza (son) |

 |
| Tarihî dönem | Orta Çağ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • Kuruluşu  | 1370 |
| • Ankara Muharebesi  | 20 Temmuz 1402 |
| • Semerkand ve Herat hükümdarlıkları  | 1469 |
| • Semerkand hükümdarlığının yıkılışı  | 1500 |
| • Dağılışı  | 1507 |

 |
| Yüzölçümü |
| 1405 | 4.400.000 km2 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Öncüller** | **Ardıllar** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Çağatay Hanlığı
 |
|  | Sufi Hanlığı
 |
|  | Celâyir Sultanlığı
 |
|  | Serbedârîler
 |
|  | Karakoyunlular
 |
|  | Gürcistan Krallığı
 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Buhara Hanlığı
 |  |
| Safevîler
 |  |
| Hive Hanlığı
 |  |
| Karakoyunlular
 |  |
| Akkoyunlular
 |  |
| Babürlüler
 |  |
| Gürcistan Krallığı
 |  |

 |

 |

**Timur İmparatorluğu**, **Timurlu Devleti**, **Timurlular** veya **Turan İmparatorluğu** (Çağatayca: کورگن *Küregen*, tarihe geçtiği adı تیموریلر *Temürīlār*; Farsça: گوركانى *Gurkānī*), Fars ve İslam medeniyeti unsurları ile Türk-Moğol devlet ve askeri teşkilat unsurlarını bünyesinde barındıran Emir Timur tarafından kurulmuş bir devlettir.

Timurlu İmparatorluğu Hunlar, Göktürkler, Uygurlar, Karahanlılar, Gazneliler, Selçuklular ve Harezmşahlar'ın yıkılmasından sonra Türklerin Türkistan'da kurduğu en büyük devlet olmuş ve bu devirde Türkistan ve Horasan, İslam mimarisi açısından en parlak dönemini yaşamıştır. 15. yüzyılın sonlarından itibaren Türkistan, Harezm, Kırım, Kazan ve Azerbaycan'da Uygur alfabesi'yle yazılan Çağatay Türkçesi de yüksek bir kültür dili haline gelmiştir. Dinin, ilim ve sanatın koruyucusu olan Timur; Türkistan'da Türkçenin, Türk sanat ve kültürünün Fars kültürünün baskısı altında yok olup gitmesini önlemiş ve öne geçmesini sağlamış, Türk edebiyatı büyüme ve gelişme göstermiş, sanat, bilim ve edebiyat dünyası Timur Rönesansı'nı yaşamıştır.

Timur, Semerkant’ı imparatorluğunun başkenti yaptıktan sonra, şehri görkemli mimarî yapılarla donattırıp seferlerde ele geçirdiği şehirlerdeki alimleri, bilim adamlarını ve öğretmenleri Semerkant'a getirtmiştir. Timur, Türklerinin göçmen hayatı yaşadığı Mâverâünnehr’i şehirleştirmiş, obaları iskân etmiş, su kanalları inşasıyla milleti tarıma geçirmiş, büyük şehirleri ticâret yollarına bağlamış, pek çok kütüphane ve medrese yaptırmıştır. Bu nedenle, 14. ve 15. yüzyıllar Semerkand’ın altın dönemi olarak tarihe geçmiştir. Timur'dan sonra hükümdar olan oğulları ve torunları da aynı şekilde hareket ettiler. Timur ve halefleri döneminde gelişen sanat ve bilim dünyası nedeniyle bu dönem Timurlu Rönesansı olarak anılmaktadır. Timurluların Türkistan'a hakimiyeti Özbek, Kazak ve Türkmenlerin günümüze kadar ulaşacak olan tarihlerinin önemli bir noktasını teşkil eder. 1507'de Timurlular'ın Türkistan'daki hakimiyetine, Özbekler tarafından son verildi. Bu mücadeleler sırasında hanedandan etkinlik gösteren Babür, bir başarı sağlayamayınca önce Afganistan’a, sonra da Hindistan'a çekildi, orada Babür İmparatorluğu'nu kurdu. Timur hanedanı, Babür'ün Hindistan'da kurduğu devlet ile varlığını koruyabildi.

## Köken

Timur, Türk kimliğini gururla benimsemiş ve kendisine yakıştırılan "Moğol" ifadesinden nefret etmiştir. Timur'a atfedilen otobiyografide, Timur'un babasının *Ebu'l-Atrak* (Türklerin babası) soyundan geldiğini ifade ettiği yazılmıştır.

Timurlu hükümdarı Uluğ Bey'in *Tārīkh-i arba' ulūs* (Dört ulusun tarihi) adlı eserine ve bu eserden özetlenmiş *Shajarat al-atrāk* (Türklerin soyağacı) kaynaklarına göre*,* Timurlular, Yafes'in oğlu Türk'ün torunlarıydı. Şecere kayıtlarında "Türk" isimli karakter, yaygın bir şekilde "Türklerin Babası" olarak da anılırdı. Mughul ve Tatar adlı ikiz kardeşler, Türk'ün soyundan gelen Alyeh Han'ın çocuklarıydı ve bu nedenle Türk'ün beşinci nesil torunlarıydı.

Uluğ Bey'in eseri Moğolları Türk olarak sınıflandırırken savaşçı ruhlarını da övmüştür. Uluğ Bey, Börçigin ve Timurluların soy kayıtlarında Yāfas, Türk, Mughūl, Tātār ve Ughūz karakterlerini dahil etmiştir.

## Devletin ismi

Timurlular dönemi tarihçisi Şerafeddin Ali Yezdi, Zafername adlı eserinde Timur Devleti'nin adının **Turan** olduğunu belirtmektedir. Timur, devletinin adının Turan olarak, Ulu Dağ yamacında (bugünkü Kazakistan) bulunan ve bugün Karsakpay Yazıtı olarak bilinen bir kaya parçasına yazılmasını bizzat emretmiştir. Orijinal metinde şu ifadeler yer alıyor:

> "... Turan Sultanı Timur Bey, üç yüz bin askerle Bulgar Hanı Toktamış Han'ın üzerine İslam için yürüdü..."
>
>

Timurlular dönemi edebiyatında, ülke resmen **İran ve Turan** (Farsça: ایران و توران) adıyla anılırdı; tıpkı 'Türk' ve 'Tacik' kelimelerinin bir araya getirilmesi gibi. İki bölge arasındaki sınırın Ceyhun Nehri olduğu düşünülüyordu. Her iki terim de imparatorluk gelenekleriyle ilgiliydi; İran, Pers ve Pers-İslam kökenliyken, Turan, Türkler ve Moğolların bozkır imparatorluklarıyla ilişkiliydi. Maveraünnehir aynı zamanda bölgenin adı olarak da karşımıza çıkar.

Şii yazarlara göre Timurluların yönetici hanedanına **Gürkani** adı verilmiştir. Gürkani, 'damat' anlamına gelir ve Timur'un Cengiz soyundan geldiğini iddia edemediği için yönetimini meşrulaştırmak amacıyla kullandığı bir unvandır. Bu amaçla Cengiz Han hanedanına mensup Saray Mülk Hanım adında soylu bir kadınla evlendi.

## Siyasi tarih

Timur, 1370-1405 yılları arasında yaptığı seferlerle, Harezm, Doğu Türkistan, İran, Azerbaycan, Hindistan Delhi Sultanlığı, Irak, Suriye, Altın Orda Devleti ve Osmanlı Devleti'nin de içinde bulunduğu topraklara hâkim olmuştur. Onun fetihleri, sonuçları açısından, Türk tarihini derinden etkilemiştir. Böylece, 16. yüzyıldan itibaren Rusya'nın Kafkaslar ve Deşt-i Kıpçak'a doğru yayılması söz konusu olacaktır.

Timur, 1401'e kadar yapılan dört seferle Irak ve Güney Anadolu, 1398-1399 seferleriyle Hindistan Delhi Sultanlığı'nı, 1401-1402'de Suriye'yi fethetti. 1402'de yapılan Ankara Savaşı'nda, Osmanlı Devleti'ni mağlup ederek fetret devrinin başlamasına neden oldu.

Timur'un Türkistan'a hâkimiyeti Özbek, Kazak ve Türkmenlerin günümüze kadar ulaşacak olan tarihlerinin de nirengi noktasını teşkil eder. 1398-1399'da Hindistan Delhi Sultanlığı'na düzenlediği sefer de bölgedeki siyasi ve kültürel yapının değişmesine sebep olmuştur. Ancak Timur'un 1399'da yedi yıl süren Anadolu Seferi'ne çıkıp, 1402 Ankara Savaşı ile I. Bayezid'i yenip, Anadolu'yu ele geçirmesi, Osmanlı tarihinde unutulmaz bir yer tutar. Anadolu'dan sonra Çin seferine çıkan Timur yolda hastalanarak ölmüştür. (1405)

Timur'un ölümünden hemen sonra devlet oğlu ve torunları arasında paylaşılmıştır. Buna göre; Torunu Pir Muhammed başkent Semerkant'ta tahta çıkarken diğer torunları Muhammed Mirza ile İskender İran'da, 3. oğlu Miranşah Bağdat ve Azerbaycan'da, en küçük oğlu Şahruh ise Horasan'da yerleşmişlerdir.

Şahruh, Maveraünnehir bölgesini de ele geçirerek, Herat şehri merkez olmak üzere devletini kurdu. Ardından İran ve Azerbaycan'ı da hâkimiyetine alan Şahruh dönemi (1407-1447), Türkistan'da parlak bir kültür hayatının başlangıcı olmuştur.

Şahruh merkezini Herat'ta kurduğu zaman 16 yaşında olan oğlu olan sonradan Uluğ Bey yani "Emir-i Kebir" olarak anılan Muhammed Taragay bin Şahruh'u 1402'de Timur'un başkenti ve çok önemli bir merkez olan Semerkant'e vali olarak atamıştı. Muhammed Taragay bu şehirde ve Maveraünnehir bölgesinde 1411'den itibaren babasına bağlı ama çok bağımsız bir devlet idare etmeye başlamıştı. Bu dönemde Uluğ Bey bilimsel ve özellikle astronomi ve matematik ile ilgili çok önemli çalışmalar yapmış ve büyük bir alim olarak isim yapmıştı. Kurduğu Uluğ Bey Medresesi ile buna bağlı 1424-1429'de Semerkant'te kurdurduğu rasathane 1449'da dindar fanatikler tarafından yıkılmadan önce dünyanın en ileri gözlemevi idi. Sahruh'un 1447'de ölümü üzerine, tahta oğlu Muhammed Taragay geçti ve Arapça-Farsça "Emir-i Kebir" veya "Büyük Emir" unvanının Türkçesi olan Uluğ Bey olarak tarihlerde anılmaya başladı. Uluğ Bey'in 1411'den itibaren emirlik mücadeleler içinde geçmiştir. Bir hile ile oğlu Abdüllatif tarafından 1449 yılında öldürülmüştür ve ülke dahilinde büyük karışıklıklar çıkmıştır.

Miranşah'ın torunu Ebu Said'in Akkoyunlu Uzun Hasan'a yenilmesiyle (1469) Horasan'ın batısında kalan bütün topraklar Akkoyunluların eline geçti.

Timur hanedanından yalnız Hüseyin Baykara (1469-1506) Horasan'da tutunabilmiştir. Başkenti Herat, Orta Asya tarihinde sayılı kültür merkezlerinden biri oldu. Ünlü Türk şair ve ilim adamı Ali Şir Nevai burada yetişmiştir.

Baykara'nın oğlu Mirza'nın hükümdarlığı zamanında, Özbek hükümdarı Şeybânî Han'ın başkent Herat'ı ele geçirmesi (1507), Timurluların sonu olmuştur.

Hanedandan Babür Türkistan'da başarılı olamayınca, Hindistan'a giderek 1519'da Babür İmparatorluğu'nu kurmuştur.

Timur, Cengiz İmparatorluğu'nu yeniden kurmak amacıyla faaliyetlere başlamıştı. İran'ı almış, Hindistan'a da seferler düzenlemişti. Karakoyunlu emiri Kara Yusuf ve Bağdat Emiri Ahmet Celayir Yıldırım Bayezid'e sığındığı zaman. Celayir ve Karakoyunlu Beyleri Timur hakkında atıp tuttular. Erzincan'dan kaçan Mutahharten ise Timur'u Yıldırım Bayezid'e kışkırtmıştı. Bu yüzden Timur Emirleri geri istediyse de, Yıldırım Bayezid bunu reddetti ve bu olaydan dolayı Timur ile Yıldırım Bayezid'in araları açıldı. Anadolu'ya giren ve Sivas'ı yağmalayan Timur, seçme askerlerden oluşan ordusu ile birlikte Anadolu'da ilerlemeye devam etti. Osmanlı Ordusu da harekete geçti. İki ordu Ankara'da Çubuk Ovası'nda karşılaştılar.

Yapılan Ankara Savaşı'nda Yıldırım'ın kuvvetlerinden olan Kara Tatarlar gibi kuvvetlerin Timur tarafına geçmesi Osmanlı Ordusunun dağılmasına neden oldu. (20 Temmuz 1402)

Yıldırım Bayezid, Timur'a esir düştü. Bu savaş Osmanlı Devleti'nin 11 yıl kadar duraklamasına neden oldu. Anadolu Türk birliği dağıldı ve Anadolu'daki beylikler tekrar ortaya çıkarak güçlendi. Başsız kalan Osmanlı Devleti'nde karışıklıklar başladı.

Osmanlı Devleti'nin dört ayrı bölgesinde, şehzadeler tarafından dört ayrı devlet ilan edildi. Bursa, İznik ve İzmit, Timur tarafından yağmalanıp yakıldı, Aralık 1402'de İzmir Kuşatması sonucunda İzmir alındı. 1402'den 1413'e kadar sürecek olan bu iktidar boşluğu ve taht mücadeleleri dönemine Fetret Devri adı verildi.

## Timur sultanları

| Unvan
 | İsim
 | Hüküm
 |
| --- | --- | --- |
| *Emir* امیر  *Timur Lenk*  تیمور لنگ  | Timur Bey Küregen تیمور بیگ گورکانی  | 1370-1405
 |
| *Emir* امیر  | Pir Muhammed bin Cihangir Mirza پیر محمد بن جہانگیر میرزا  | 1405-1407
 |
| *Emir* امیر  | Halil Sultan bin Miranşah خلیل سلطان بن میران شاہ  | 1405-1409
 |
| *Emir* امیر  | Şahruh Mirza شاھرخ میرزا  | 1405-1447
 |
| *Emir* امیر  *Uluğ Beğ* الغ بیگ  | Mirza Muhammed Taragay  میرزا محمد طارق   | 1447-1449
 |
| Bölünme
 |

| Maveraünnehir
 | Horasan/Herat/Fars/Irak-ı Acem
 |
| --- | --- |
| Abdüllatif Mirza میرزا عبداللطیف   *Pederkuş* (Baba Katili) 1449-1450
 | * Alaüddevle Mirza bin Baysungur علاء الدولہ میرزا بن بایسنقر ?
* Mirza Ebu'l-Kasım Babür bin Baysungur  میرزا ابوالقاسم بابر بن بایسنقر  1449-1457
* Sultan Muhammed bin Baysungur سلطان محمد ابن بایسنقر   1447-1451
 |
| Abdullah Mirza  میرزا عبد اللہ  1450-1451
 | Mirza Ebu'l-Kasım Babür bin Baysungur  میرزا ابوالقاسم بابر بن بایسنقر  1451-1457
 |
|  | Mirza Şah Mahmud  میرزا شاہ محمود  1457
 |
|  | İbrahim Mirza bin Alaüddevle  ابراھیم میرزا  1457-1459
 |
| Ebu Said Mirza  ابو سعید میرزا  (Ebu Said Mirza, Özbek Ebü'l-Hayr Han (Şeybânî Han'ın dedesi) yardımı ile Orta Asya'da Timur topraklarının birliğini sağlamasına rağmen, Cihan Şah hakimiyetindeki Karakoyunlu Türkmenleri ile İran'ı bölmek için anlaştıysa da Uzun Hasan hakimiyetindeki Akkoyunlu Türkmenleri, ikisini de yenerek önce Cihan Şah'ı ve daha sonra da Ebu Said'i öldürdü. Devlet, Ebu Said'in ölümünden sonra yeniden dağılma dönemine girdi.) 1451-1469
 |
| \*\**Maveraünnehir bölündü* | Sultan Hüseyin Mirza Baykara  سلطان حسین میرزا بایقرا 1469 *1. saltanat* |
|  | Yadigar Muhammed Mirza  میرزا یادگار محمد  1470 (6 hafta)
 |
|  | Sultan Hüseyin Mirza Baykara  سلطان حسین میرزا بایقرا 1470-1506 *2. saltanat* |
|  | * Bediüzzaman Mirza  بدیع الزمان میرزا  1506-1507
* Muzaffer Hüseyin Mirza  مظفر حسین میرزا  1506-1507
 |
|  | Şeybânî Han hakimiyetindeki Özbekler Herat'ı fethetti.
 |

* *Ebu Said'in ölümünden sonra oğulları Semerkand, Buhara, Hisar, Belh, Kabil ve Fergana'da ayrı ayrı hüküm sürmeye başladı.*

| Semerkand
 | Buhara
 | Hisar
 | Fergana
 | Belh
 | Kabil
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Sultan Ahmed Mirza  سلطان احمد میرزا 1469-1494
 | II. Ömer Şah Mirza  عمر شیخ میرزا ثانی 1469-1492
 | Sultan Mahmud Mirza  سلطان محمود میرزا  1469-1495
 | II. Uluğ Beğ Mirza  میرزا الغ بیگ 1469-1502
 |
| Sultan Baysungur Mirza bin Mahmud Mirza  بایسنقر میرزا بن محمود میرزا 1495-1497
 | Sultan Ali bin Mahmud Mirza  سلطان علی بن محمود میرزا 1495 - 1500
 | Sultan Mesud Mirza bin Mahmud Mirza  سلطان مسعود بن محمود میرزا 1495-?
 | Zahirüddin Muhammed Babür  ظہیر الدین محمد بابر 1492-1497
 | Hüsrev Şah خسرو شاہ (Zorla) ?-1503
 | Mukim Bey Argun مقیم ارغون  (Zorla) ?-1504
 |
| Şeybânî Han hakimiyetindeki Özbekler  محمد شایبک خان ازبک 1500-01
 | II. Cihangir Mirza  جہانگیر میرزا (Sultan I. Ahmed Tambol'un kuklası) 1497-?
 | Zahirüddin Muhammed Babür  ظہیر الدین محمد بابر 1503-1504
 |
| Şeybânî Han hakimiyetindeki Özbekler  محمد شایبک خان ازبک 1503-04
 | Zahirüddin Muhammed Babür  ظہیر الدین محمد بابر 1504-1511
 |
| Zahirüddin Muhammed Babür  ظہیر الدین محمد بابر (Onun döneminde Hindistan'ın sınırları yapılan fetihler ve himaye altına alınan topraklarla en geniş sınırlarına ulaştı. Dedesi Ebu Said Mirza gibi o Safevi Şahı I. İsmail yardımı ile Orta Asya'da Timur topraklarını yeniden birleştirmeyi başardı. Hakimiyeti altındaki topraklar Gazne'den Hazar Denizi ve Ural Dağları'na kadar uzanmakta olup Kunduz, Hisar, Kabil, Gazne, Semerkand, Buhara, Fergana Vadisi'nden Taşkent ve Seyram'a kadar ulaşıyordu.) 1511-1512
 |
| Özbek Ubeydullah Han  عبید اللہ سلطان Maveraünnehir ve Belh'i yeniden fethetti. 1512
 | Zahirüddin Muhammed Babür  ظہیر الدین محمد بابر 1512-1530
 |
| Timur İmparatorluğu, Özbek Buhara Hanlığı tarafından ortadan kaldırıldı. Ancak, Timurlu hanedanı Zahirüddin Muhammed Babür liderliğinde 1526 Hindistan'ı fethetti ve Babür İmparatorluğu'nun yöneticisi olarak varlığına devam etti.
 |

### Irak-ı Acem/Irak-ı Arab/Fars/Azerbaycan & Diğer İran Toprakları Valileri

* Kaydu bin Pir Muhammed bin Cihangir H. 808-812
* Ebu Bekir bin Miranşah 1405-07 (H. 807-09)
* Pir Muhammed bin Ömer Şeyh H. 807-12
* Rüstem H. 812-17
* İskender H. 812-17
* Alaüddevle H. 851
* Ebu Bekir bin Muhammed H. 851
* Sultan Muhammed H. 850-55
* Muhammed bin Hüseyin H. 903-06
* Ebu'l A'la Feridun Hüseyin H. 911-12
* Muhammed Muhsin Han H. 911-12
* Muhammed Zaman Han H. 920-23
* II. Şahruh bin Ebu Said H. 896-97
* II. Uluğ Bey H. 873-907
* Sultan Üveys 1508-22 (H. 913-27)

## Kaynakça

Özel
Genel
* Manz, Beatrice Forbes (1989). *The Rise and Rule of Tamerlane*. Cambridge University Press.
* Manz, Beatrice Forbes (2020). "The Local and the Universal in Turko-Iranian Ideology". Melville, Charles (Ed.). *The Timurid Century: The Idea of Iran Vol. 9*. Bloomsbury Publishing. ISBN 978-1838606886.