# Eskimo - Aleut dilleri

| Eskimo - Aleut dilleri İnuit - Aleut dilleri |
| --- |
| Coğrafi dağılım | Doğu Sibirya, Alaska, Kanada ve Grönland |
| Sınıflandırma | Eskimo-Aleut dilleri |
| Alt bölümler | * Aleut dilleri
* Eskimo dilleri
 |
| ISO 639-5 | `esx` |
|  |

**Eskimo - Aleut** dil ailesi, Grönland, Kanada, Alaska ve Sibirya'nın belli bölgelerinde konuşulan dillerdir. Eskimo - Aleut halklarının ana dilleridir.

Günümüzde Rusya'ya bağlı Çukçi Yarımadası'nda birkaç ufak adacık halinde Yupik dilleri, Amerika Birleşik Devletlerine bağlı Alaska eyaletinde Yupik dilleri, Aleut ve İnuit dilleri, Kanada ve Grönland'da yalnızca İnuit dilleri bulunmaktadır. Eskimo - Aleut dilli halkların nüfusu 102.000 kişidir.

* Aleut dilleri [ale]
* Eskimo dilleri
	+ Yupik dilleri
		- Sirenik Yupikçesi [ysr]
		- Öz Yupik dilleri
			* Sibirya Yupikçesi [ess]
			* Naukan Yupikçesi [ynk]
			* Alaska Yupikçesi (Yupikçe & Çupikçe) (*Yup'ik*) [esu]
			* Supikçe (*Sugpiaq* ya da *Alutiiq*) [ems]
	+ İnuit dilleri
		- İnyupikçe (*Iñupiaq*) [esi] & [esk]
		- Batı Kanada İnuitçesi (*Inuvialuktun*) [ikt]
		- Doğu Kanada İnuitçesi (*Inuktitut*) [ike]
		- Grönland İnuitçesi (*Kalaallisut*) [kal]

## Dünya dilleri arasındaki yeri

Asya (= Sibirya) kökenli Eskimo-Aleut dillerinin herhangi bir dil grubuyla akrabalığı yoktur.

Eskimolog (Eskimoloji uzmanı) Michael Fortescue’nün 1998’de ortaya attığı farazî Ural - Sibirya dilleri (= Ural, Yukağır, Çukçi - Kamçatka, Eskimo - Aleut) grubuna dilciler ikna edicilikten uzak olduğu için temkinli yaklaşmaktadır.

Joseph Greenberg tarafından 2000-2002 'de ortaya atılan Avrasyatik dil grubuna Yenisey dilleri hariç, kuzey Avrasya'daki dil aileleri ile birlikte Eskimo - Aleut dilleri de dahil edilse de tartışmalar sürmektedir.

## Tarih

Dil verileri ve arkeolojik kalıntılar Eskimo halklarının Bering Boğazı'nın buzlarla kaplanıp kara köprüsü olduğu zamanlarda günümüzden 10.000 yıl önce iki ayrı etnik grup (Eskimo ve Aleut) olarak Alaska'dan Kamçatka'ya kadar olan bölgede bulunduklarını göstermektedir. Eskimo ve Aleutların denizde avlanma tekniklerinin geliştirilmesinden önce bölündüklerini gösteren dil verileri arasında ok ve yay için ortak kelimelerin bulunması, bunun yanında deniz avcılığı terimlerinin Eskimo ve Aleutlarda farklı olması gösterilebilir. Eskimo ve Aleutlar deniz avcılığını birbirlerinden bağımsız olarak geliştirmişlerdir.

## Nüfus

Alaska Yerli Dil Merkezine göre Eskimo-Aleut halklarının nüfusu ve anadillerini konuşabilen kişi sayısı:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Halk
 | Etnik nüfus
 | Anadilini konuşabilen kişi sayısı
 |
| Aleutlar (Alaska)
 | 2.300
 | 150
 |
| Aleutlar (Rusya)
 | 200
 | 5
 |
| Supikler (Alaska)
 | 3.500
 | 200
 |
| Alaska Yupikleri (Alaska)
 | 25.000
 | 10.400
 |
| Sibirya Yupikleri (Alaska)
 | 1.400
 | 1.000
 |
| Sibirya Yupikleri (Rusya)
 | 900
 | 300
 |
| İnyupikler (Alaska)
 | 15.700
 | 2.144
 |
| İnuitler (Kanada)
 | 30.500
 | 24.500
 |
| Grönland İnuitleri
 | 47.000
 | 47.000
 |

## Sınıflandırma

Eskimo kabile adları -miut ('halk') yapım ekiyle kurulur. Şivelerini belirtmek için de -miutun eki getirilir.

### Aleut dilleri

* **Unanganca (Aleutça)** [kendilerince *Unangam Tunuu* (dil), *Unangax̂* (sg), *Unangax* (dual), *Unangan* (pl/Doğu lehçesinde), *Unangas* (pl/Batı lehçesinde)]. Alaska'yı Aleut adalarından keşfe başlayan öncü Rusların yerli halk için kullandığı *Алеуты* adı Aleutlar (=Unangan/Supikçe: *Taya'uq*) ile Supikleri (=Alutiiq *алютик язык*/Supikçe: *Sugpiaq*; Unanganca: *Kanaaĝin*) kapsıyordu. Günümüz Alaska İngilizcesinde *new usage* terimi olarak Aleut adı Alutiiq biçiminde Supikler ve Supikçe [bazıları Alutiiq adını Batı Supikleri için, Sugpiaq adını da Doğu Supikleri için daraltır] için kullanılırken Aleutlar ve Aleutça için Unangan adı tercih edilmektedir.
	+ Uzak Batı Unangancası
		- Sasignan Unangancası [kendilerince *Sasignan*; Doğu lehçesinde *Sasxinan*; Batı lehçesinde *Sasxinas*; İngilizce *Attuan*]. Attu, Agattu, Semichi adalarında konuşulur.
		- Rus Unangancası [kendilerince *Kasakam Unangangis* 'Rus Aleutları'; İngilizce *Copper Island Aleut*; Rusça *медновский язык*]. Rusça temelli Sasignan kreolü olup Rusya Federasyonuna bağlı Commander adalarında (Остров Беринга и Медный Остров) konuşulur.
	+ Orta Batı Unangancası [kendilerince **Niiĝuĝim Tunuu**, *Aliguutax̂*; İngilizce *Atkan, Western Aleut*]
		- Naahmiĝus. Delarof (Amatignak, Tanaga) adalarında konuşulur.
		- Niiĝuĝis. Andreanof (Kanaga, Adak, Atka, Amlia, Seguam) adalarında konuşulur.
	+ Doğu Unangancası [kendilerince **Qagaaadan Tunuu**; İngilizce *Eastern Unangan, Eastern Aleut*]
		- Akuuĝun ya da Uniiĝun. Four Mountains (Amukta, Kagamil) adalarında konuşulur.
		- Qawalangin. Fox (Umnak, Samalga, Unalaska'nın batısı) adalarında konuşulur.
		- Qigiiĝun. Krenitzen (Unalaska'nın doğusu, Akutan, Akun, Tigalda) adalarında konuşulur.
		- Qagaan Tayaĝungin. Sanak Adaları (Unimak, Sanak Adası) adalarında konuşulur.
		- Taxtamam Tunuu. Belkofski'de konuşulur.
		- Qaĝiiĝun. Shumigan adalarında konuşulur.

### Eskimo dilleri

#### Yupik dilleri

* **Sirenik Yupikçesi** [kendilerince *сиӷы́ныгмы̄́ӷа* (sg) *сиӷы́ныгмы̄́ӷий* (pl]; İngilizce *Sireniki Yupik*; Rusça *сиреникский язык*]. Rusya Federasyonuna bağlı Sireniki (Посёлок Сиреники) köyünde konuşulan bu dil 1997 yılında yok oldu.
* **Öz Yupik dilleri** [İngilizce *Yupik proper*]
	+ **Sibirya Yupikçesi** [İngilizce *Siberian Yupik, Central Siberian Yupik*]
		- Ungazik Yupikçesi [kendilerince *Уңазиӷмӣ* (sg) *Уңазиӷмӣт* (pl); İngilizce *Chaplino dialect*; Rusça *Уназикский говор*]. Rusya Federasyonuna bağlı Ungazik (Посёлок Унгазик ya da Чаплино) köyünde konuşulur.
		- Avan Yupikçesi [Rusça *Аванский говор*]. Rusya Federasyonuna bağlı Avan (Посёлок Аван) köyünde konuşulur.
		- İmtuk Yupikçesi [Rusça *Имтукский говор*]. Rusya Federasyonuna bağlı İmtuk (Посёлок Имтук) köyünde konuşulur.
		- Sivuqaq Yupikçesi [kendilerince *Yupigestun*; İngilizce *St. Lawrence Island Yupik*; Rusça *диалект острова Св. Лаврентия*]. ABD'ye bağlı Sivuqaq (St. Lawarence) adasında konuşulur ve İngilizcede "Siberian Yupik" adı gündelik dilde daha çok bu lehçe için kullanılır.
			* Sivuqarmiit
			* Pauvuilagmiit
			* Kukuligmiit
			* Sikuuvugmiit
			* Kialigagmiit
	+ **Naukan Yupikçesi** [kendilerince *нывуӄаӷмит*; İngilizce *Naukan Yupik, Naukanski Yupik*; Rusça *науканский язык*]. Rusya federasyonuna bağlı Naukan (Посёлок Наукан) ile Dejnyov (Посёлок Дежнёв) köylerinde konuşulur.
	+ **Alaska Yupikçesi** [İngilizce *Alaskan Yup'ik, Central Alaskan Yup'ik*]. İngilizcede apostrofsuz *Yupik* biçimi Sibirya Yupikçesi için kullanılırken, Alaska Yupikçesi için apostroflu *Yup'ik* biçimi tercih edilir.
		- Unaliq-Pastuliq Yupikçesi [İngilizce *Norton Sound Yup’ik*]
			* Unaliq Yupikçesi [kendilerince *Unalirmiut*; İngilizce *Unaliq subdialect*]
				+ Atnegmiut
				+ Kuuyuŋmiut
				+ Eŋlutaleġmiut
				+ Caxtulegmiut
				+ Uŋallaqłiŋmiut
				+ Tacirmiut
			* Pastuliq Yupikçesi [kendilerince *Pastulirmiut*; İngilizce *Kotlik subdialect*]
		- **Yupikçe** [kendilerince *Yugtun* ya da *Yugcetun* (dil), *Yupiaq* (sg), *Yupiik* (dual), *Yupiit* (pl); İngilizce *General Central Yup’ik*]
			* Qerauranermiut
			* Kuigularmiut
			* Qip'ngayarmiut
			* Qaluyaarmiut
			* Marayaarmiut
			* Chnagmiut
			* Kuigpagmiut
			* Akulmiut
			* Caninermiut
			* Kusquqvagmiut
				+ Unegkumiut
				+ Kiatagmiut
		- Egegik Yupikçesi [kendilerince *Aglurmiut*; İngilizce *Egegik Yup’ik, Bristol Bay Yup’ik*]
		- **Çupikçe** [kendilerince *Cugtun* ya da *Cugcestun* (dil), *Cup’ik* (sg) *Cupiik* (dual) *Cupiit* (pl); İngilizce *Cup’ik, Hooper Bay-Chevak Cup’ik*]. Yupik alfabesinde *c* harfi *ç (ch)* sesine tekabül eder.
			* Hooper Bay Çupikçesi [kendilerince *Askinarmiut*; İngilizce *Hooper Bay subdialect*]
			* Chevak Çupikçesi [kendilerince *Qissunamiut*; İngilizce *Chevak subdialect*]
		- **Nunivak Çupikçesi** [kendilerince *Cugtun* (dil), *Cup’ig* (sg), *Cupiik* (dual), *Cupiit* (pl), *Nuniwarmiut*; İngilizce *Cup’ig, Nunivak Cup’ig or Cup’ik*]. Nunivak adasında konuşulur
	+ **Supikçe** [kendilerince *Sugcestun, Sugt'stun, Sugtestun* (dil), *Sugpiaq* (sg), *Sugpiak* (dual), *Sugpiat* (pl) ya da *Alutiitstun* (dil), *Alutiiq* (sg), *Alutiik* (dual), *Alutiit* (pl); İngilizce *Alutiiq, Sugpiaq, Pacific Yupik*]
		- Batı Supikçesi [kendilerince *Kaniagmiut*; İngilizce *Koniag Alutiiq, Koniag dialect, Alutiiq* (*sensu stricto*)]
			* Anakara Batı Supikçesi [İngilizce *Koniag Alutiiq of Alaska Peninsula*]
				+ Ugaassarmiut [İngilizce *Ugashik subdialect*]
				+ Katmai şivesi [İngilizce *Katmai subdialect*]
			* Ada Batı Supikçesi [İngilizce *Koniag Alutiiq of Kodiak Island*]
				+ Qik'rtarmiut Sugpiat ya da Qik'rtarmiut Alutiit
					- Güney şivesi [İngilizce *Southern subdialect*]. Kodiak adasındaki Akhiok ve Old Harbor şehirlerinde konuşulur.
					- Kuzey şivesi [İngilizce *Northern subdialect*]. Kodiak adasındaki Karluk, Larsen Bay, Port lions, Ouzinkie ve Kodiak şehirlerinde konuşulur.
				+ Tangirnarmiut. Tangirnaq (Woody Island) adasında konuşulur.
		- Doğu Supikçesi [İngilizce *Chugach Alutiiq, Chugach dialect, Chugach Eskimo, Sugpiaq* (*sensu stricto*)]
			* Anakara Doğu Supikçesi [İngilizce *Chugach Alutiiq of Kenai Peninsula*]
				+ Unegkurmiut
				+ Yalegmiut
			* Ada Doğu Supikçesi [kendilerince *Chugachigmiut*; İngilizce *Chugach Alutiiq of Prince William Sound, Chugach proper*]
				+ Tyanirmiut
				+ Shuqlurmiut
				+ Nutyirmiut
				+ Palugvirmiut
				+ Alukarmiut
				+ Atyarmiut
				+ Talitlarmiut
				+ Kangirtlurmiut
				+ Ugalakmiut

#### İnuit dilleri

İnuit dilleri coğrafyası
* **İnyupikçe** [İngilizce *Inupiaq, Iñupiaq*]
	+ Seward Yarımadası İnyupikçesi **[İngilizce *Seward Peninsula Inupiaq*]**
		- Bering Boğazı İnyupikçesi [İngilizce *Bering Strait Inupiaq*]
			* Diomede şivesi [İngilizce *Diomede subdialect*]
				+ İngalik İnyupikçesi [kendilerince *Ingalikmiut*; İngilizce *Ingalikmiut Eskimo*]. ABD'ye bağlı Küçük Diomede (Little Diomede) adasında az sayıda konuşanı vardır.
				+ İmaqliq İnyupikçesi [kendilerince *Imaqłit*; Rusça *имакликский диалект*]. Rusya Federasyonuna bağlı Büyük Diomede (Остров Ратманова, Большой Диомид) adasında konuşulan bu dil 1948 yılında yok oldu.
			* Wales İnyupikçesi [İngilizce *Wales subdialect*]
				+ Kiŋikmiut
				+ Tapqaġmiut
			* Ukiuvaŋmiut [İngilizce *King Island subdialect*]
		- Qawiaraq İnyupikçesi [İngilizce *Qawiaraq, Kawerak*]
			* Batı Qawiaraq İnyupikçesi [İngilizce *Teller subdialect, Qawiaraq proper*]
				+ Siñġaġmiut
				+ Qaviaraġmiut
				+ Ayaqsaaġiaaġmiut
				+ Aziagmiut. Sledge (Aziak, Ayak) adasında konuşulur.
			* Doğu Qawiaraq İnyupikçesi [kendilerince *Iġałuiŋmiut*; İngilizce *Fish River subdialect*]
	+ **İnyupikçe** [İngilizce *Northern Alaskan Iñupiaq*]
		- Malimiut İnyupikçesi [İngilizce *Malimiutun*]. Malimiut adı komşuları olan Yupikler tarafından verilmiştir.
			* Kotzebue şivesi [İngilizce *Kotzebue subdialect, Southern Malimiut Inupiatun*]
				+ Pittaġmiut
				+ Kaŋiġmiut
				+ Qikiqtaġruŋmiut
			* Kobuk şivesi [İngilizce *Kobuk subdialect, Northern Malimiut Inupiatun*]
				+ Kuuŋmiut
				+ Kiitaaŋmiut ya da Kiitaaġmiut
				+ Siiḷviim Kaŋianiġmiut
				+ Nuurvinmiut
				+ Kuuvaum Kaŋiaġmiut
				+ Akuniġmiut
				+ Nuataaġmiut
				+ Napaaqtuġmiut
				+ Kivalliñiġmiut
		- **Kuzey Alaska İnyupikçesi** [kendilerince *Iñupiatun* (dil), *Iñupiaq* (sg), *Iñupiak* (dual), *Iñupiat* (pl); İngilizce *North Alaskan Inupiatun*]
			* Tikiğaq İnyupikçesi [kendilerince *Tikiġaġmiut*; İngilizce *Point Hope Inupiatun*]
			* North Slope İnyupikçesi [İngilizce *North Slope Inupiatun*]
				+ Utuqqaġmiut
				+ Siḷaliñaġmiut
					- Kukparungmiut
					- Kunmiut
				+ Kakligmiut
					- Sidarumiut
					- Utkiavinmuit
					- Nuwukmiut
				+ Kuulugruaġmiut
				+ Ikpikpagmiut
				+ Kuukpigmiut
					- Kañianermiut
					- Killinermiut
					- Kagmalirmiut
			* Nunataağmiut İnyupikçesi [kendilerince *Nunataaġmiut*; İngilizce *Anaktuvik Pass Inupiatun, Nunamiut*]
			* **Uummarmiut İnyupikçesi** [kendilerince *Uummarmiut, Uummarmiutun*; İngilizce *Uummarmiut Iñupiaq, West Arctic Inupiatun, Canadian Iñupiaq*]. Kanada'da Mackenzie deltasında yer alan Aklavik ve Inuvik şehirlerinde konuşulur. Kökenleri Nunamiut'lara dayanır. Etnik olarak “Inupiaq” olsa da Kanada'da siyasi sebeplerle “Inuvialuit” adı altında toplanır.
* **Batı Kanada İnuitçesi** [İngilizce *Inuvialuktun* (dil), *Inuvialuit* (ırk), *Western Canadian Inuktitut*]. Kanada (Kuzeybatı Toprakları)'da resmi dillerden biridir.
	+ **Siglit İnuitçesi** [İngilizce *Siglitun, Siglit, Inuvialuktun proper*]. Kanada (Kuzeybatı Toprakları)'da Tuktuyaaqtuuq (Tuktoyaktuk), Paulatuuq (Paulatuk), Ikaasuk (Sachs harbour) ve Inuuvik (Inuvik) şehirlerinde konuşulur.
		- Qikiqtaruqmiut
		- Kupugmiut
		- Kittegaryumiut
		- Nuvuraqmiut
		- Avvagmiut
		- Nuunatahmiut
	+ **Inuinnaqtun** [kendilerince ᐃᓄᐃᓐᓇᖅᑐᓐ; İngilizce *Inuinnaqtun, Inuinnaq, Copper Inuktitut*]
		- Kangiryuarmiut İnuitçesi [İngilizce *Kangiryuarmiutun subdialect*]. Kanada (Kuzeybatı Toprakları)'da Ulukhaqtuuq (Ulukhaktok, Kangiryuaq, Holman) şehrinde konuşulur.
			* Kanghiryuatjagmiut
			* Kanghirjuarmiut
			* (?) Haneragmiut
			* (?) Puivlirmiut
			* (?) Nagyuktomiut
		- İqaluktuuttiaq İnuitçesi [İngilizce *Cambridge subdialect*]. Kanada Nunavut'da Iqaluktuuttiaq (ᐃᖃᓗᒃᑑᑦᑎᐊᖅ, Cambridge Bay) şehrinde konuşulur.
			* Ekaluktomiut
			* Kiglinirmiut
		- Qurluqtuq İnuitçesi [İngilizce *Coppermine subdialect, Kugluktuk dialect*]. Kanada Nunavut'da Qurluqtuq (ᖁᕐᓗᖅᑐᖅ, Kugluktuk, Coppermine) şehrinde konuşulur.
			* Akkuliakattangmiut
			* Noahognirmiut
			* Kogluktomiut
			* Wallirmiut
			* Asiagmiut
			* Pingangnaktomiut
		- Umingmaktuuq İnuitçesi [İngilizce *Bathurst subdialect*]. Kanada Nunavut'da Umingmaktuuq (Umingmaktok, Bathurst) şehrinde konuşulur.
			* Nennitagmiut
			* Kilusiktomiut
	+ **Natsilingmiut İnuitçesi** [kendilerince *Inuktitun*; İngilizce *Natsilingmiutut, Natsilik dialect*]
		- Natsilik İnuitçesi [kendilerince *Nattilingmiutut* (dil); İngilizce *Natsilik subdialect, Natsilik proper*]. Kanada Nunavut'da ᑕᓗᕐᔪᐊᑦ (Talurjuat/Spence Bay) ile ᓇᐅᔭᑦ (Naujat/Repulse Bay) şehirlerinde konuşulur.
			* Arvertormiut
			* Netsilingmiut
			* Kuungmiut
		- Arviligjuaq İnuitçesi [İngilizce *Arviligjuaq subdialect*]. Kanada Nunavut'da ᐊᕐᕕᓕᒡᔪᐊᖅ (Arviligjuaq/Pelly Bay) şehrinde konuşulur.
			* Arviligjuarmiut
			* Sinimiut
		- **Utkuhiksalik İnuitçesi** [kendilerince *Utkuhiksalingmiutitut* (dil); İngilizce *Utkuhiksalik subdialect, Utkuhikhalik, Gjoa Haven dialect*]. Kanada Nunavut'da ᐅᖅᓱᖅᑑᖅ (Uqsuqtuuq/Gjoa Haven) ile ᖃᒪᓂ‛ᑐᐊᖅ Qamani'tuaq (Baker Lake) şehirlerinde konuşulur.
			* (?) Ahagmiut
			* (?) Hanningařuqmiut
			* (?) Ilivilermiut
			* Ugyulingmiut
			* Qeqertarmiut
			* Utkuhiksalingmiut [İngilizce *Utkuhiksalik proper*]
* **Doğu Kanada İnuitçesi** [kendilerince ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ *Inuktitut*; İngilizce *Inuktitut, Eastern Canadian Inuktitut*]. Kanada (Nunavut)'da resmi dillerden biridir.
	+ **Kivalliq İnuitçesi** [kendilerince ᑭᕙᓪᓕᕐᒥᐅᑦ *Kivallirmiut, Kivallirmiutut, Kivallirmiutun, Inuktitun*; İngilizce *Kivalliq, Keewatin dialect, Caribou dialect, Caribou Inuit* (*sensu stricto*)]. Kanada (Nunavut)'da ᖃᒪᓂᑦᑐᐊᖅ (Qamanittuaq/Baker Lake) ile ᑎᑭᕋᕐᔭᖅ (Tikirarjuaq/Whale Cove) şehirlerinde konuşulur.
		- Qaernermiut şivesi [İngilizce *Qairnirmiut subdialect*]
			* Qaernermiut
			* (?) Harvaqtormiut
		- Hauneqtormiut ya da Kangiqliniqmiut [İngilizce *Hauniqturmiut subdialect*]
		- Padlermiut [İngilizce *Paallirmiut subdialect*]
		- Ahiarmiut [İngilizce *Ahiarmiut subdialect*]
	+ **Aivilik İnuitçesi** [kendilerince *Aivilingmiutut, Inuktitut*; İngilizce *Aivilik dialect, Walrus Inuit*]. Kanada'da ᓴᒡᓕᖅ (Sagliq/Southampton Island), ᐃᒡᓗᓪᓕᒑᕐᔪᒃ (Igluligaarjuk/Chesterfield Inlet) ve ᑲᖏᖅᖠᓂᖅ (Qangiqłiniq/Rankin Inlet) şehirlerinde konuşulur.
		- Southampton şivesi [İngilizce *Southampton subdialect*]
		- Rankin şivesi [İngilizce *Rankin subdialect*]
			* Aivilingmiut
			* (?) Amitormiut
	+ **Kuzey Qikiqtaaluk İnuitçesi** [kendilerince *Qikiqtaaluk uannangani, Inuktitut*; İngilizce *North Baffin dialect, North Qikiqtaaluk dialect*]. Kanada (Nunavut)'da ᐃᒡᓗᓕᒃ (Iglulik/Igloolik), ᓴᓂᕋᔭᖅ (Sanirajaq/Hall Beach), ᒥᑦᑎᒪᑕᓕᒃ (Mittimatalik/Pond Inlet), ᑲᖏᖅᑐᒑᐱᒃ (Kangiqtugaapik/Clyde River), ᐃᒃᐱᐊᕐᔪᒃ (Ikpiarjuk/Arctic Bay), ᓇᓂᓯᕕᒃ (Nanisivik), ᖃᐅᓱᑦᑐᖅ (Qausuittuq/Resolute) ve ᐊᐅᔪᐃᑦᑐᖅ (Aujuittuq/Grise Fiord) şehirlerinde konuşulur.
		- Tununirmiut şivesi [İngilizce *Tununirmiut subdialect*]
			* Nedlungmiut
			* Tununirusirmiut
			* Tununermiut
			* Mittimatalingmiut (halk) Mittimatalingmiutut (dil)
			* Aggomiut
			* (?) Pilingmiut
		- Iglulirmiut [İngilizce *Iglulingmiut subdialect*]
	+ **Güney Qikiqtaaluk İnuitçesi** [kendilerince *Qikiqtaaluk nigiani, Inuttitut*; İngilizce *South Baffin dialect* (*sensu lato*), *South Qikiqtaaluk dialect*]. Kanada (Nunavut)'da ᑲᖏᖅᑐᒑᐱᒃ (Kangiqtugaapik/Clyde River), ᕿᑭᖅᑕᕐᔾᔪᐊᖅ (Qikiqtarjuaq/Broughton Island), ᐸᖕᓂᖅᑐᐅᖅ (Pangniqtuuq/Pangnirtung), ᐃᖃᓗᐃᑦ (Iqaluit/Frobisher Bay), ᑭᖕᒥᕈᒃ (Kingmiruk/Lake Harbour) ve ᑭᙵᐃᑦ (Kinngait/Cape Dorset) şehirlerinde konuşulur.
		- Güneydoğu şivesi [İngilizce *Southeast Baffin subdialect, East Baffin dialect*]
			* Akudnirmiut
			* Padlimiut
			* Qinguamiut
			* Saumingmiut
			* Kingnaitmiut
			* Qinguamiut
			* Okomiut
			* Talirpingmiut
		- Güneybatı şivesi [İngilizce *Southwest Baffin subdialect, South Baffin dialect* (*sensu stricto*)]
			* Kingarmiut ya da Sikosuilarmiut [İngilizce *Cape Dorset dialect*]
			* Akuliarmiut
			* Nugumiut
			* Qaumauangmiut
	+ **Nunavik İnuitçesi** [kendilerince *Inuttitut, Nunavimmiutitut, Nunavimiut*; İngilizce *Nunavik dialect, Arctic Quebec Inuit*]. Kanada'da ᑰᑦᔪᐊᕌᐱᒃ (Kuujjuaraapik/Great Whale River), ᐅᒥᐅᔭᖅ (Umiujaq), ᐃᓄᑦᔪᐊᖅ (Inujjuaq/Inukjuak), ᐳᕕᕐᓂᑐᖅ (Puvirnituq), ᓴᓂᑭᓗᐊᖅ (Sanikiluaq), ᒣᓚᓯᒃᑯᑦ (Mailasikkut/Chisasibi)\*, ᐊᑯᓕᕕᒃ (Akulivik), ᐃᕗᔨᕕᒃ (Ivujivik), ᓴᓪᓗᐃᑦ (Salluit), ᑲᖏᖅᓱᔪᐊᖅ (Kangiqsujuaq), ᖁᐊᖅᑕᖅ (Quaqtaq), ᑲᖏᕐᓱᒃ (Kangirsuk), ᐊᐅᐸᓗᒃ (Aupaluk), ᑕᓯᐅᔭᖅ (Tasiujaq), ᑰᑦᔪᐊᖅ (Kuujjuaq/Fort Chimo), ᑲᖏᖅᓱᐊᓗᑦᔪᐊᖅ (Kangiqsualujjuaq), ᑕᕐᐸᖓᔪᖅ (Tarpangajuq) ve ᑭᓪᓕᓂᖅ (Killiniq/Port Burwell) şehirlerinde konuşulur.
		- Tahagmiut ya da Tarramiut (halk), Tarramiutut ya da Taqramiutut (dil)
			* Nuvugmiut
			* Ungavamiut
			* Tahagmiut
		- Siqinirmiut
			* Koksoakmiut
			* Kangiqsualujjuamiut
			* Kidlinungmiut
		- Itivimiut
		- Qikirtamiut [İngilizce *Belcher Islands Inuit*]
	+ **Nunatsiavut ya da Labrador İnuitçesi** [kendilerince *Inuttut, Inuttitut, Nunatsiavummiutut, Labradorimiutut*; İngilizce *Labrador Inuttut, Labrador Inuttitut*]. Kanada'da Naini (Nain), Hopedale, Maqûvik (Makkovik), Ukkusitsalik (Davis Inlet), Vaali (Goose Bay–Happy Valley), Nutâk (Nutak), Hebron†, Tikirarsuarusik (Rigolet) şehirlerinde konuşulur.
		- Kuzey Nunatsiavut İnuitçesi [İngilizce *Northern Labrador subdialect, Labrador Inuttut* (*sensu stricto*)]
			* Kongithlushuamiut
			* Chuckbuckmiut
			* Nunenumiut
			* Avitumniut
		- Rigolet İnuitçesi [İngilizce *Rigolet subdialect, Rigolet Inuttut*]
			* Aivitumiut
			* (?) Netcetumiut
			* (?) Puthlavamiut
* **Grönland İnuitçesi** [kendilerince Kalaallisut; İngilizce *Greenlandic, Greenlandic Inupik, Greenlandic Inuktitut*; Danca *grønlandsk*]. Danimarka'ya bağlı Grönland'da esmi dildir.
	+ Kuzey Grönland İnuitçesi [kendilerince *Avannarhuarmiutut* (yazı dili: *Avanersuarmiut[u]ut*), *Kalaallihut, Inuktun, Taissumanialungmiut, Inughuit*; İngilizce *North[ern] Greenlandic, dialect of Avanersuaq, Polar Greenlandic, Polar Inuit*; Danca *nordgrønlandsk, polareskimoisk i Thuleområdet*]. Qaanaaq şehrinde konuşulur.
	+ Batı Grönland İnuitçesi [kendilerince *Kitaamiutut/Kalaallisut*; İngilizce *West[ern] Greenlandic, West Greenland Inuit, Dialect of Kitaa*; Danca *vestgrønlandsk*]
		- Kuzey Batı Grönland İnuitçesi [İngilizce *North West Greenlandic*; Danca *nordvestgrønlandsk*]. Upernavik, Uummannaq, Diskobugt ve Aasiaat şehirlerinde konuşulur.
			* Avangnamiut [İngilizce *dialect of Upernavik*; Danca *Upernavik-dialekt*]
			* Kangaatsiaq-Uummannaq şivesi [İngilizce *Kangaatsiaq-Uummannaq (sub-)dialect*]
				+ Qeqertarsuarmiut
				+ Kangiamiut
				+ Akunermiut
		- Orta Batı Grönland İnuitçesi [İngilizce *Central West Greenlandic*; Danca *centralgrønlandsk*]. Sisimiut, Maniitsoq ve Nuuk şehirlerinde konuşulur.
			* Quavaitmiut
			* Kalatditmiut. Yazı dilinin temelini oluşturur.
		- Güney Batı Grönland İnuitçesi [İngilizce *South West Greenlandic*; *Danca sydvestgrønlandsk*]. Paamiut, Qadortoq ve Kap Farvel (Nunap Isua) şehirlerinde konuşulur.
			* Paamiut şivesi [İngilizce *Paamiut (sub-)dialect*; Danca *Paamiut (kommunes) dialekt*]
			* Nanortalik-Qaqortoq şivesi [İngilizce *Nanortalik-Qaqortoq (sub-)dialect*; Danca *Qassimiut-Nanortalik dialekten*]
			* Kap Farvel şivesi [İngilizce *Kap Farvel*; Danca *Kap Farvel dialekten*]
	+ Doğu Grönland İnuitçesi [İngilizce *East[ern] Greenlandic, East Greenland Inuit, dialect of Tunu*; Danca *østgrønlandsk*]. Angmagssalik ve Ittoqqortoormiut (Illoqqortoormiut) şehirlerinde konuşulur.
		- Angmagsalingmiut

## Alaska'daki konuşabilme durumu

Alaska'da 1980 ile 1992 yıllarında Eskimo-Aleut dilli halkların nüfusu ve anadillerini konuşabilenlerin sayısı

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ALASKA
 | etnik nüfus
 | anadilini konuşabilen
 | %
 | konuşabilme yaşı
 |
| **1980** | .
 | .
 | .
 | .
 |
| **Sibirya Yupikleri** | 1.100
 | 1.050
 | 95
 | yetişkinlerin hepsi ve çocukların çoğu
 |
| **Yupikler** | 17.000
 | 14.000
 | 80
 | yetişkinlerin tamamına yakını ve çocukların bir kısmı
 |
| **İnyupikler** | 12.000
 | 5.000
 | 40
 | yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı
 |
| **Supikler** | 3.000
 | 1.000
 | 33
 | yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı
 |
| **Aleutlar** | 2.200
 | 700
 | 35
 | yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı
 |
| **1992** | .
 | .
 | .
 | .
 |
| **Sibirya Yupikleri** | 1.100
 | 1.050
 | 95
 | yetişkinlerin hepsi ve çocukların çoğu
 |
| **Yupikler** | 18.000
 | 12.000
 | 67
 | yetişkinlerin tamamına yakını ve çocukların bir kısmı
 |
| **İnyupikler** | 13.000
 | 4.000
 | 31
 | yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı
 |
| **Supikler** | 3.100
 | 600
 | 19
 | yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı
 |
| **Aleutlar** | 2.100
 | 400
 | 19
 | yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı
 |

## Bazı gramer özellikleri

* Kelimelerde üç sayı vardır: **tekil**, **ikil**, **çoğul** (ikil yalnızca Grönland İnuitçesi ile Sirenik Yupikçesinde yoktur)
* Kelimeler yalın halde çoğu zaman nominatif eki alırlar:
	+ tekil için daha çok **-q** (Eskimo)/**-x̂** (Aleut)
	+ ikil için daha çok **-k** (Eskimo)/**-x** (Aleut)
	+ çoğul için daha çok **-t** (Eskimo)/**-n** (Doğu Aleut) **-s** (Batı Aleut)
* Kelimeler (ya da cümleler) dört bölümden oluşur:
	+ kök (İng. *stem*)
	+ yapım eki (İng. *postbase*)
	+ çekim eki (İng. *ending*)
	+ bağlaç (İng. *enclitic*)
* Tamlama (isim ya da sıfat) bulunmaz
* Türkçede iyelik tamlaması (*genitive* + *possessive*) ile ifade edilen (örn: adamın evi) yapılar, İnyupikçede iyelik tamlaması olmadığı için ona yakın başka bir yapıyla kurulur: *relative* + *absolutive*:
	+ Aleutça:
		- **Unangamtunuu**: Aleut dili
		- **tayaĝumulaa**: adamın evi
		- **tayaĝushlangis**: adamın oğulları
		- **alaĝumqaa**: deniz balığı
		- **isuĝimajagaa**: dişi fok
		- **sabaakamtutuusiki**: köpeğin kulakları
	+ Yupikçe:
		- **qayampaanga**: kayağın ağzı
		- **nunamiqua**: tundranın sonu
	+ İnyupikçe:
		- **tuttumnagrua**: Ren geyiğinin boynuzu
		- **tuttumniaqua**: Ren geyiğinin kafası
	+ Doğu Kanada İnuitçesi:
		- **illuupukkuanga**: evin kapısı
		- **anaanamaillunga**: annemin evi
	+ Grönland İnuitçesi:
		- **piniartupqajaa**: avcının kayağı
		- **Kaalipillua**: Karl'ın evi
* Eskimo dillerinde mastar (*infinitive*) olmadığı için sözlüklerde fiiller genelde üçüncü tekil şahıs bildirme kipi (*indicative*) olarak yer alır ya da uluslararası teamüllere uygun olarak tire (-) ile fiil kökü belirtilir.

## Vikipedi versiyonları

Vikipedi
Özgür Ansiklopedi Vikipedi'nin  İnyupikçe (ik) sürümü

Vikipedi
Özgür Ansiklopedi Vikipedi'nin  Doğu Kanada İnuitçesi (iu) sürümü

Vikipedi
Özgür Ansiklopedi Vikipedi'nin  Grönland İnuitçesi (kl) sürümü

Wikimedia Incubator
Wikimedia Incubator'de Yupikçe Vikipedi deneme projesi bulunmaktadır.

Eskimo - Aleut dillerinde Vikipedi versiyonları arasında **İnyupikçe**, **Doğu Kanada İnuitçesi** ve **Grönland İnuitçesi** bulunmaktadır. **Alaska Yupikçesi** versiyonu ise Incubator'da test edilmektedir.

## Dipnotlar

## Dış bağlantılar

* Bibliography on Eskimo-Aleut Languages and Linguistics – 7/2004