# Ermenice

| Ermenice |
| --- |
| Հայերեն *Hayeren* |
| Ermeni alfabesiyle Ermenice |
| Ana dili olanlar | Ermenistan |
| Konuşan sayısı | 5.924.320  (2001) |
| Dil ailesi | Hint-Avrupa dilleri \* **Ermenice** |
| Yazı sistemi | Ermeni alfabesi |
| Resmî durumu |
| Resmî dil |  Ermenistan |
| Tanınmış azınlık dili |  Kıbrıs Cumhuriyeti  Polonya  Romanya  Ukrayna  Türkiye |
| Dil kodları |
| ISO 639-1 | hy |
| ISO 639-2 | arm (B) hye (T) |
| ISO 639-3 | Çeşitli: hye – Modern Ermenice xcl – Klâsik Ermenice axm – Orta Ermenice |
| Kafkasyada Ermenice konuşulan bölgeler |

**Ermenice** (Ermenice: հայերեն - *Hayeren*), Ermeniler tarafından kullanılan, Hint-Avrupa dil ailesinden bir dildir. Kendi alfabesi ile yazılan dilin Doğu Ermenicesi ve Batı Ermenicesi olarak iki lehçesi vardır. Doğu Ermenicesi, Ermenistan'ın resmî dilidir. Türkiye'de ve Ermeni diasporasında çoğunlukla Batı Ermenicesi kullanılır. Hint-Avrupa dil ailesinin bağımsız bir alt grubudur.

Türkiye'deki Ermeni toplumunun yüzde 18'i Ermenice konuşmaktadır. Bu oran gençler arasında yüzde 8'dir. Batı Ermeni lehçesi, UNESCO'nun Dünya yıllık *Tehlikede olan Dünya Dilleri Atlası*'nda "kesinlikle tehlikede bir dil" olarak yer alır.

## Tarihçe

Hint-Avrupa dil ailesine mensup olan Ermenice ilk kez Doğu Anadolu bölgesinde ortaya çıkmıştır. Ermeniler gelmeden önce bu bölgede Hint-Avrupalı olmayan, Hurri-Urartu dil ailesine mensup bir dili konuşan Urartular yaşamaktaydı. Ermenistan kelimesi her ne kadar ilk kez M.Ö. 6. yüzyılda bir Fars yazıtında geçse de, bu tarihten sonra neredeyse bin yıllık bir süre boyunca kayıt altına alınmış Ermenice bir yazı bulunmamaktadır. En eski Ermenice kayıtlar M.S. 5. yüzyıla tarihlenmektedir.

Ermeni alfabesi, 405 yılında Aziz Mesrop Maştots tarafından bulunmuştur. Mesrop Maştots, Ermeni harflerini yaratmak niyetiyle öğrencileri ile birlikte Diyarbakır (Amed), Şanlıurfa (Yedesia) ve Samosat şehirlerine gidererek yabancı dillerde yazılmış olan bazı elyazmalarını incelemesiyle 405 yılında Ermeni harflerini ortaya çıkarır. Alfabenin oluşturulması edebiyatın canlanmasını da sağlar ve Ermenice edebiyatta bir *altın çağ*ın başlamasının zemini oluşturur.
Maştots'un bu girişiminin sonunda Ermeni halkı tarafından Maştots ve öğrencilerinin dönünüşü, Vağarşapat'ta halk ve asillerin eşliğindeki kral Vramşabuh tarafından büyük törenlerle karşılanır.

19. yüzyılda Ermeni edebiyat dilinin de gelişmesiyle Doğu Ermenicesi (Erivan) ve Batı Ermenicesi (İstanbul) lehçeleri arasındaki ayrım iyice ortaya çıkmış, o dönemler Farsçanın bir lehçesi sanılan bu dilin özgün bir Hint-Avrupa dili olduğu da anlaşılmıştır.
En eski eserlerin yazıldığı Eski Ermenice; yani *Kırapar* günümüzde sadece bazı din alimleri tarafından anlaşılabilmektedir.

Bill Bryson'e göre Ermenicedeki sözcüklerin %23'ü Ermenice kökenlidir.

## Sayılar

| Sayı | Doğu/Batı Ermenice | Ermeni alfabesi ile
 |
| --- | --- | --- |
| 1 | Mek/Meg | Մեկ
 |
| 2 | Yerku/Yergu | Երկու
 |
| 3 | Yerek | Երեք
 |
| 4 | Çors | Չորս
 |
| 5 | Hing/Hink | Հինգ
 |
| 6 | Vets | Վեց
 |
| 7 | Yott/Yottı | Եօթ/Յոթ
 |
| 8 | Uttı | Ութը
 |
| 9 | İnnı | Իննը
 |
| 10 | Tası/Dası | Տասը
 |
| 20 | Kısan | Քսան
 |
| 30 | Yeresun | Երեսուն
 |
| 40 | Karrasun | Քառասուն
 |
| 50 | Hisun | Հիսուն
 |
| 60 | Vattsun | Վաթսուն
 |
| 70 | Yottanasun | Եօթանասուն/Յոթանասուն
 |
| 80 | Uttsun | Ութսուն
 |
| 90 | İnnsun | Իննսուն
 |
| 100 | Haryur/Harür | Հարիւր/Հարյուր
 |
| 1000 | Hazar | Հազար
 |

## Alfabe

Alfabe:
|  | İsim (Doğu/Batı) | küçük harf | büyük harf | Latin karşılığı | sayısal değeri
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Ayb/Ayp | ա | Ա | a | 1
 |
| 2 | Ben/Pen | բ | Բ | b | 2
 |
| 3 | Gim/Kim | գ | Գ | g | 3
 |
| 4 | Da/Ta | դ | Դ | d | 4
 |
| 5 | Yeç | ե | Ե | e | 5
 |
| 6 | Za | զ | Զ | z | 6
 |
| 7 | E | է | Է | ē | 7
 |
| 8 | It | ը | Ը | ə | 8
 |
| 9 | To | թ | Թ | t῾ | 9
 |
| 10 | Je | ժ | Ժ | ž | 10
 |
| 11 | İni | ի | Ի | i | 20
 |
| 12 | Liun/Lün | լ | Լ | l | 30
 |
| 13 | Xe | խ | Խ | x | 40
 |
| 14 | Tsa/Dza | ծ | Ծ | c | 50
 |
| 15 | Ken/Gen | կ | Կ | k | 60
 |
| 16 | Ho | հ | Հ | h | 70
 |
| 17 | Dza/Tsa | ձ | Ձ | j | 80
 |
| 18 | Ğat/Ğad | ղ | Ղ | ł | 90
 |
| 19 | Çe/Ce | ճ | Ճ | č | 100
 |
| 20 | Men | մ | Մ | m | 200
 |
| 21 | Hi | յ | Յ | y | 300
 |
| 22 | Nu | ն | Ն | n | 400
 |
| 23 | Şa | շ | Շ | š | 500
 |
| 24 | Vo | ո | Ո | o | 600
 |
| 25 | Ça | չ | Չ | č῾ | 700
 |
| 26 | Pe/Be | պ | Պ | p | 800
 |
| 27 | Ce/Çe | ջ | Ջ | ǰ | 900
 |
| 28 | Rra | ռ | Ռ | ṙ | 1000
 |
| 29 | Se | ս | Ս | s | 2000
 |
| 30 | Vev | վ | Վ | v | 3000
 |
| 31 | Tiun/Dün | տ | Տ | t | 4000
 |
| 32 | Re | ր | Ր | r | 5000
 |
| 33 | Tso | ց | Ց | č | 6000
 |
| 34 | Hiun/Hün | ւ | Ւ | w | 7000
 |
| 35 | Piur/Pür | փ | Փ | p῾ | 8000
 |
| 36 | Qe | ք | Ք | k῾ | 9000
 |
| 37 | O | օ | Օ | ō | 10000
 |
| 38 | Fe | ֆ | Ֆ | f | 20000
 |

## Ermeniceden Türkçeye geçen sözcükler

Bu listeye argodaki sözler [*bızdık, keş, kodoş, madik, moruk, oskor* vs.], çok lokal halk dili ve kuşkulu olan spekülatif kelimeler [*örnek* <?> *orinak*] dahil değildir. Türkçe ile Ermenice arasındaki söz alışverişinde uzman olan akademisyenler içinde Prof. Dr. Hasan Eren ile Prof. Dr. Robert Dankoff sayılabilir. Aşağıda verilen kelimelere ve kökenlerine Türk Dil Kurumunun sözlüğünden veya etimoloji sözlüklerinden ulaşılabilir.

|  |  |
| --- | --- |
| * **ahpun** dial. 'gübre' < Erm. *ałbun*
* **arıstak** dial. 'tavan' < Erm. *aṙastał*
* **avanak** < Erm. *havanag*
* **bar** I dial. 'kir' < Erm. *pʿar*
* **bar** II 'halk oyunu' < Erm. dial. *bar* < *par*
* **carıt** dial. 'köz tavası' < Erm. *čaṙut*
* **cemek** dial. 'üvendire kazıyacağı' < Erm. *camak*
* **cil, çil** dial. 'hasır otu' < Erm. *čil*
* **cumur, çumur** dial. 'yağda kızartılmış ekmek' < Erm. *čmur*
* **çemiç** dial. 'dut kurusu' < Erm. *čʿamičʿ*
* **çepik** dial. 'alkış' < Erm. *cʿapʿik*
* **çermik** dial. 'kaplıca' < Erm. *ǰermuk*
* **çor** dial. 'dert, hastalık' < Erm. *čʿoṙ*
* **çörten** 'yağmur oluğu' < Erm. *ǰordan*
* **gecere** dial. 'iplik çıkrığı' < Erm. *kačrar*
* **gem** dial. 'düven' < Erm. *kamn*
* **haç** < Fars. xāc < Erm. *xačʿ*
* **hanek** dial. 'şaka; eğlence' < Erm. *hanak*
* **haşıl**^ dial. 'bir yemek' < Erm. *xašil*
* **hedik** 'buğday haşlaması' < Erm. *hatik*
* **herk** dial. 'nadas' < Erm *herk*
* **hezan** dial. 'kiriş' < Erm. *hecan*
* **hızar** 'büyük bıçkı' < Erm. *xizar*
* **him** dial. 'temel' < Erm. dial. *him* < *himn*
* **hodak** dial. 'çiftçi yamağı' < Erm. *hōtał*
* **hopal** dial. 'yaban güvercini' < Erm. *hōpʿal*
* **kama** 'çivi' < Erm. *gam*
* **kerendi** dial. 'tırpan' < Erm. *gerandi*
* **kete**^ 'bir hamurişi' < Erm. *gatʿay*
 | * **kom** dial. 'ağıl' < Erm. *gom*
* **köftün** 'keten küspesi' < Erm. *kopton*
* **küşne** dial. 'burçak' < Erm. *kʿušnay* < Arap. *kuşnā*
* **madımak** < Erm. madideğ
* **mayıs** 'taze sığır gübresi' < Erm.
* **mazman** dial. 'kıldan dokuma yapan' < Erm *mazman*
* **merek** dial. 'samanlık' < Erm. *marag*
* **met** 'çelik çomak' < Erm. *mēt*
* **murç** 'çekiçle çakılan demir kazık' < Erm. *murč* 'çekiç'
* **nahır**^ dial. 'sığır sürüsü' < Erm. *naxir*
* **nüğü** 'bir ölçü birimi" < Erm. dial. *nuki, nugi* < *unki*
* **orcik** dial. 'şeker sucuk' < Erm. *ṙočik*
* **pancar** < Erm. *banǰar*
* **petek**^ < Erm. *pʿetʿek*
* **pinti**^ 'cimri' < Erm. *pʿintʿi*
* **poşa** dial. 'Çingene' < Erm. *pʿoša*
* **pot** 'hata, gaf' < Erm. *pʿotʿ*
* **potur** 'bir tür pantolon' < Erm. *pʿotʿor*
* **pöçük** dial. 'kuyruk sokumu' < Erm. *počʿik* [<: *počʿ* 'tail']
* **şelek**^ dial. 'sırtta taşınan yük' < Erm. *šalak*
* **şen** 'neşeli' < Erm. *šen*
* **tekfur** < Erm. *tʿagwor*
* **tel** < Er. *tʿel*
* **teşi** dial. 'yün eğirme aracı' < Erm. *tʿeši*
* **tığ**^ dial. 'henüz savrulmamış ekin yığını' < Erm. *tʿeł*
* **tırtıl**^ < Erm. *tʿrtʿur*
* **zangoç** < Erm. *žamgoc*
* **zerun** ' bir buğday türü' < Erm. dial. *cʿirin* < *cʿorean*
* **zoğal**^ dial. 'kızılcık' < Erm. *zołal*
 |

## Kaynakça

Vikikaynak'ta
Ermenice
kaynaklar bulunmaktadır.