# Kurgan hipotezi

**Kurgan hipotezi** (**teorisi**) erken Hint-Avrupa kökenlerinin, Karadeniz-Hazar stepleri'nde bulunan arkeolojik "Kurgan kültürüne" dayandığını öne süren teorilerden biridir. *Kurgan* Türkçe "korugan" sözcüğünden türetilmiş höyük mezar anlamına gelen bir terimdir.

Kurgan modeli Hint-Avrupa kavimlerinin kökenleri ile ilgili olarak en fazla kabul görmüş olan önermedir. Kurgan çözümlemesi oldukça ilgi çekici ve birçok arkeolog ve dilbilimci tarafından tamamen ya da kısmen kabul görmüş bir çözümlemedir.

Kurgan hipotezi ilk olarak 1950'li yıllarda Marija Gimbutas tarafından kurgulanmıştır. Gimbutas "Kurgan kültürü" nü birbirini takip eden dört periyodun bileşkesi olarak tanımıştır. En erkeni (Kurgan I) Bakır Çağı'nda (erken MÖ 4. binyıl) Dinyeper/Volga arasında bulunan Samara ve Seroglazovka kültürlerini de içerir. Bu kültürlerin göçebe hayvancıları, hipoteze göre, MÖ 3. binyıla kadar Karadeniz-Hazar steplerinde ve Doğu Avrupa'nın içlerine yayılmışlardır.

### Genel bakış

At arabasının tarihsel yayılışı. Resimde verilen tarihler yaklaşık MÖ yıllardır.
1956'da *Doğu Avrupa'nın Tarihöncesi*, Bölüm 1, kitabında ilk kez ortaya sürüldüğünde, Marija Gimbutas'ın Hint-Avrupa kökenleri arayışlarına katkısı arkeoloji ve dilbilim disiplinlerinin sentezine öncülük etti. Hint-Avrupa köklerinin Kurgan modeli, Karadeniz-Hazar steplerini Proto-Hint-Avrupa (PHA) anavatanı olarak öne sürer. Çeşitli geç dönem PHA diyalektlerinin bölge boyunca konuşulmuş olduğu kabul ediliyor. Modele göre, Kurgan kültürü bütün Karadeniz-Hazar steplerini kapsayana kadar yayılmasını sürdürdü. (Kurgan IV MÖ 3000 civarındaki Yamna kültürü ile ilişkilendirilir.)

Atın evcilleştirilmesi ve daha sonra erken at arabasının kullanımından istifade eden Kurgan kültürü bütün Yamna bölgesinde yayıldı. Atın evcilleştirilmesine dair ilk güçlü arkeolojik kanıt Ukrayna'daki Azak Denizi'nin kuzeyindeki Sredny Stog kültürüne aittir ve erken PHA veya MÖ 5. bin yılın PHA öncesi dönemine denk gelir.

Ardından, steplerin ötesine ulaşan yayılma melez kültürlere veya Gimbutas'ın terimiyle "kurganlaşmış" kültürlere, yol açmıştır. Yaklaşık MÖ 2500'te Proto-Grekler'in Balkanlar'a göçü ve göçebe Hint-İrani kültürlerin doğuya göçü bu kurganlaşmış kültürlerden gelir.

## Kurgan kültürü

Kurgan modeline göre MÖ 4000-1000 arası Hint-Avrupa göçleri. Galibarda bölge (Samara kültürü, Sredny Stog kültürü). Kırmızı alan MÖ 2500'e kadar Hint-Avrupa dili konuşan topluluklar ve turuncu alan MÖ 1000'e kadar.
Gimbutas, 1956'da "Kurgan kültürü" terimini Sredny Stog II, Yamna ve İp Baskılı Seramik kültürü'nü (Doğu ve Kuzey Avrupa'nın çoğunun 4. ve 3. bin yılını kapsar) birleştiren daha geniş bir terim amacıyla tanımlamıştır ve ortaya sürmüştür. "Kurgan kültürü" modeli, Kalkolitik Çağ'dan Erken Bronz Çağı'na pek çok kültürün arasındaki benzerliği varsayar. Modele ismini veren kurganlar önemli pek çok faktörün arasından sadece biridir. Arkeolojik kültürlerin gruplanmasında her zaman olduğu gibi, bir kültür ve diğerini ayıran çizgi netlikle çizilemez ve tartışmaya açıktır.

Gimbatus'un "Kurgan kültürü"ne dahil ettiği kültürler:

* Bug-Dniester (Bug-Dniester culture) (MÖ 6. binyıl)
* Samara(Samara culture) (MÖ 5. binyıl)
* Kvalynsk (MÖ 5. binyıl)
* Sredny Stog (MÖ 5. binyılın ortası-MÖ 4. binyılın ortası)
* Dinyeper-Don (MÖ 5.-MÖ 4. binyıl)
* Usatovo (geç MÖ 4. binyıl)
* Maikop-Dereivka (MÖ 4. binyılın ortası-MÖ 3. binyılın ortası)
* Yamna

David Anthony, "Kurgan kültürü" teriminin faydasızlık derecesinde muğlak olduğunu düşünür. Ona göre "Kurgan kültürü o kadar geniş tanımlanmıştır ki höyük mezarı olan neredeyse herhangi bir kültür, hatta höyük mezarı olmayan bir kültür dahi, bu tanıma dahil edilebilir." Bu yüzden, terimi kullanmaz ve bunun yerine Yamna kültürünü ve onun diğer kültürlerle ilişkisini ele alır. Maykop kültürünü bu kültürlere dahil etmez, çünkü konuştuklarının bir Hint-Avrupa dili değil bir Kafkas dili olduğunu tahmin eder.

### Kültür ve yayılma aşamaları

Kurgan hipotezine genel bakış.
Gimbutas'ın orijinal önerisi birbirini takip eden 4 Kurgan kültürü aşaması saptar:

* **Kurgan I**, Dniyper/Volga bölgesi, MÖ 4. binyılın ilk yarısı. Görünüşe göre Volga havzası kültürlerinden gelir. Altgrupları arasında Samara ve Seroglazovka bulunur.
* **Kurgan II–III**, MÖ 4. binyılın ikinci yarısı. Kuzey Kafkasya'daki Sredny Stog kültürü ve Maikop kültürünü kapsar. Taş halkalar, erken iki tekerlekli at arabaları, tanrıların insan biçimci dikili taşları.
* **Kurgan IV** veya Yamna kültürü, MÖ 3. binyılın ilk yarısı, Ural'dan Romanya'ya kadar bütün bozkırın kuşatılması.

Öne sürülen 3 ardışık yayılma dalgası vardır:

* **1. Dalga**, Kurgan I'e kadar uzanır, aşağı Volga'dan Dniyper'e yayılış, Kurgan I ile Cucuteni-Trypillian kültürünün aynı anda varlığı. Göçlerin yansımaları Balkanlar'a kadar, Tuna boyunca Sırbistan'daki Vinča kültürü ve Macaristan'daki Lengyel kültürüne kadar etki alanı bulmuştur.
* **2. Dalga**, MÖ 4. binyılın ortaları, Maikop kültüründen doğar ve MÖ 3000 civarı **"kurganlaşmış"** melez kültürlerin (Globular Amphora kültürü), Baden kültürü ve nihayet İp baskılı seramik kültürü) Kuzey Avrupa'ya ilerleyişi ile sonuçlanır. Gumbitas bunu Hint-Avrupa dillerinin Batı ve Kuzey Avrupa'ya ilk girişi olarak görür.
* **3. Dalga**, MÖ 3000–2800, Yamna kültürünün steplerin ötesine yayılması, karakteristik höyük mezarların günümüz Romanya, Bulgaristan, Doğu Macaristan ve Gürcistan bölgelerine tekabül eden yerlerde görülmesi. Gürcistan'daki Trialeti kültürü ve Cucuteni-Trypillian kültürü'nün sonuna denk gelir (yaklaşık MÖ 2750).

### Zaman çizelgesi

* 4500-4000 **Erken PHA**. Sredny stog, Dniyper-Don ve Samara kültürleri, atın evcilleştirilmesi (*1. dalga*).
* 4000-3500 Yamna kültürünün ortaya çıkışı, ilk kurgan yapım örnekleri. Kuzey Kafkasya'da Maikop kültürü. Hint-Hitit modelleri Proto-Anadolu dillerinin bu tarihten önce ayrıldığını öne sürer.
* 3500-3000 **Orta PHA**. Yamna kültürü zirvesinedir. Geç Neolitik Avrupa toplumları ile temasların Globular Amphora ve Baden kültürlerini kurganlaştırır (*2. dalga*). Maikop kültürü, Bronz Çağı'na girişin ilk işaretlerini gösterir. Bronz silahlar ve aletler Yamna bölgesine geçer.
* 3000-2500 **Geç PHA**. Yamna kültürü Karadeniz stepleri boyunca yayılır (*3. dalga*). Corded Ware kültürü Ren Nehri'nden Volga'ya uzanır. Bu süreçlerden izole olan Anadolu ve Tokaryan dalları haricindeki gruplar hala teknoloji ve alışveriş yapabilecek kadar hafif temas halindedir. Satemizasyonun fonetik trendleri hala görülmektedir.

## Ayrıca bakınız

* Tümülüs
* Yamna kültürü
* Balbal
* Ermeni hipotezi

## Notlar

## Teorinin çürütülmesi

* Mario Alinei, Quaderni di semantica, vol. 26, "Interdisciplinary and linguistic evidence for Paleolithic continuity of Indo-European, Uralic and Altaic populations in Eurasia, with an excursus on Slavic ethnogenesis", 2003.
* Anton Perdih Continuity of European Languages from the Point of View of DNA Genealogy // International Journal of Social Science Studies. — Vol 6, No 1 (2018) — ISSN 2324-8033 — doi:10.11114/ijsss.v6i1.2809

## Kaynakça

* Anthony, David; Vinogradov, Nikolai (1995), "Birth of the Chariot", *Archaeology*, **48** (2), ss. 36-41 .
* Blench, Roger; Spriggs, Matthew, (Ed.) (1999), *Archaeology and Language*, III: *Artefacts, languages and texts*, London: Routledge .
* Dexter, Miriam Robbins; Jones-Bley, Karlene, (Ed.) (1997), *The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe: Selected Articles From 1952 to 1993* (İngilizce), Washington, DC: Institute for the Study of Man, ISBN 0-941694-56-9 .
* Gimbutas, Marija (1956). *The Prehistory of Eastern Europe*. **1**.
* Gimbutas, Marija (1970), "Proto-Indo-European Culture: The Kurgan Culture during the Fifth, Fourth, and Third Millennia B.C.", Cardona, George; Hoenigswald, Henry M.; Senn, Alfred (Ed.), *Indo-European and Indo-Europeans: Papers Presented at the Third Indo-European Conference at the University of Pennsylvania*, Philadelphia: University of Pennsylvania Press, ss. 155-197, ISBN 0-8122-7574-8 .
* Gimbutas, Marija (1982), "Old Europe in the Fifth Millenium B.C.: The European Situation on the Arrival of Indo-Europeans", Polomé, Edgar C. (Ed.), *The Indo-Europeans in the Fourth and Third Millennia* (İngilizce), Ann Arbor: Karoma Publishers, ISBN 0897200411
* Gimbutas, Marija (1985), "Primary and Secondary Homeland of the Indo-Europeans: comments on Gamkrelidze-Ivanov articles", *Journal of Indo-European Studies*, **13** (1 ve 2), ss. 185-201
* Gimbutas, Marija; Dexter, Miriam Robbins; Jones-Bley, Karlene (1997), *The Kurgan Culture and the Indo-Europeanization of Europe: Selected Articles from 1952 to 1993* (İngilizce), Washington, D. C.: Institute for the Study of Man, ISBN 0941694569
* Gimbutas, Marija; Dexter, Miriam Robbins (1999), *The Living Goddesses* (İngilizce), Berkeley, Los Angeles: University of California Press, ISBN 0520229150
* Krell, Kristina yıl=1998, *Archaeology and Language, Bölüm 11. Gimbutas' Kurgans - PIE homeland hypothesis, a linguistic critique*, **II**, Blench and Spriggs
* Mallory, J.P.; Adams, D.Q., (Ed.) (1997), *Encyclopedia of Indo-European Culture* (İngilizce), London: Fitzroy Dearborn, ISBN 1-884964-98-2, 11 Eylül 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi13 Eylül 2020 .
* Mallory, J.P. (1991), *In Search of the Indo-Europeans: Language, Archaeology, and Myth*, Londra: Thames & Hudson, ISBN 0-500-27616-1 .
* Mallory, J.P. (1996), Fagan, Brian M. (Ed.), *The Oxford Companion to Archaeology* (İngilizce), New York & Oxford: Oxford University Press, ISBN 0-19-507618-4, 6 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi13 Eylül 2020
* Schmoeckel, Reinhard (1999), *Die Indoeuropäer. Aufbruch aus der Vorgeschichte ("The Indo-Europeans: Rising from pre-history")* (Almanca), Bergisch-Gladbach (Germany): Bastei Lübbe, ISBN 3404641620
* Strazny, Philipp (Ed). (2000), *Dictionary of Historical and Comparative Linguistics* (1 bas.), Routledge, ISBN 978-1-57958-218-0
* Zanotti, D. G. (1982), "The Evidence for Kurgan Wave One As Reflected By the Distribution of 'Old Europe' Gold Pendants", *Journal of Indo-European Studies*, **10**, ss. 223-234 .