# Moğolların Levant'ı istilası

| Moğolların Levant'ı istilası Memluk-İlhanlı Savaşı |
| --- |
|  Suriye'de 1260 Moğol saldırıları |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Tarih | 1260–1323 |
| Bölge | Levant ve Anadolu |
| Sonuç |
Memlûk zaferi

* Halep Antlaşması
 |
| Coğrafi Değişiklikler |
Moğollar, Abbâsî Halifeliği'ni ve Eyyûbî Sultanlığı'nı fethetti Moğollar, Memlûk Devleti'ni fethetmekte başarısız oldular |

 |
| Taraflar |
|  İlhanlılar

* Kilikya Ermeni Krallığı
* Gürcistan Krallığı
* Anadolu Selçuklu Devleti
* Antakya-Trablus
* Yuan İmparatorluğu
* Altın Orda Devleti (1259–1264)
* Kudüs Krallığı
* Tapınak Şövalyeleri
* Hospitalier Şövalyeleri
 |  Memlûk Devleti  Eyyûbî kalıntıları  Suriye Nizârî-İsmaililer  Altın Orda Devleti (1264'ten sonra)  Karamanlı asiler  Abbâsîler |
| Komutanlar ve liderler |
| * Ketboğa (ölü)
* Baidar
* Samgar
* Abaka
* Möngke-Temur
* Gazan
* Kutluşah
* Olcaytu
* I. Hethum
* II. Levon
* II. Demetre
* VI. Boemondo
* Jacques de Molay
 | * Kutuz **X I. Baybars
* Salar
* II. Baybars
* I. Muhammed
* Kalavun
* Mehmed
* An-Nasir Yusuf
* Kâmil Muhammed
* Müstansır (ölü)
* Mujaheduddin Aybak Dwadar (ölü)
* Müstasım
* Süleyman Şah
 |
| Güçler |
|
Bilinmiyor |
Bilinmiyor |
| Kayıplar |
|
Bilinmiyor (Memlûklerden ağır) |
Bilinmiyor (ağır) |

1240'lı yıllardan itibaren Moğollar, Suriye'yi defalarca işgal ettiler veya bu yönde girişimleri olmuştur. Çoğu başarısız olmuş, ancak 1260 ve 1300'de Halep ve Şam'ı ele geçirerek ve Eyyubi hanedanını yok ederek bir miktar başarı elde etmişlerdir. Moğollar, başta Mısır Memlükleri olmak üzere bölgedeki diğer güçler tarafından her seferinde aylar içinde geri çekilmek zorunda bırakılmışlardır. 1260 sonrası çatışma **Memluk-İlhanlı Savaşı** olarak tanımlanır.

## İlk istila

İran'ın Bachu valiliği sırasında, Yisaur komutasındaki Moğol ordusu 1244'te Suriye'ye saldırmıştır. Saldırının nedenleri belirsiz ancak Suriye'nin Kösedağ Muharebesi'ne Selçuklu tarafında katılmasına misilleme olarak yapılmış olabileceği düşünülmektedir. 1244 sonbaharında Yisaur, Moğol kuvvetlerini Yukarı Dicle vadisinde yoğunlaştırdı ve burada Ahlat'ı elegeçirdi. İlerleyen Moğol ordusu hiçbir direnişle karşılaşmamış ve yol boyunca bölgeyi harap etmiştir. Yisaur kuşatma saldırısına hazırlıklı olmadığından, ilerleyişi sırasında müstahkem şehirler ele geçirilmemiştir. Urfa şehrinin topraklarından Fırat'ı geçmiştir.

Doğrudan Halep'e yürüdü ancak hava şartları ordusunun hareketlerini etkilemeden Hailan'a kadar gitmiştir. Yisaur, Malik'in ödemeyi kabul ettiği haraçın teslimini talep etmek için Halep'e elçiler göndermiştir. Aynı talep, meydan okumak yerine onlarla savaşmamayı seçen Antakya Prensi Boemondo'ya da iletilmiştir.

Yisaur, kuvvetini Fırat vadisine geri çekti ve Malatya'nın teslim almıştır. Mısır'da Sultan Es-Sâlih Eyyûb, sonuçlara razı olmaya karar vermiş ve Suriye'deki hakimiyetini işgal eden Moğollarla karşılaşmak için bir ordu kurma girişiminde bulunmamıştır.

Sultan Nasır Yusuf, 1251'de barışı satın almanın bir çaresi olarak, Möngke'nin seçilmesi için temsilcilerini Moğolistan'a gönderdi ve Suriye'nin Moğol İmparatorluğu'na bağlı bir devlet olmasını kabul etmiştir.

## 1260 istilası

1255'te Hülâgû, ağabeyi Büyük Han Möngke'nin emriyle İmparatorluğu Orta Doğu'ya doğru genişletmeye çalışmıştır. Hülâgû'nün güçleri, yol boyunca birçok insanı boyunduruk altına almıştır; en önemlisi, 1258'de tamamen yağmalanan ve Abbasi Halifeliğini yok eden İslam İmparatorluğu'nun merkezi Bağdat'tı. Oradan Moğol kuvvetleri Suriye'ye doğru ilerlemiştir.

1260 yılında Mısır, Bahrî Memlûklerinin kontrolü altındayken, Levant'ın büyük kısmı (Haçlı devletleri dışında) hala Eyyubi prenslerinin kontrolü altındaydı. Moğollar ise güçlerini bölgedeki Hristiyan vasalları olan Gürcülerle birleştirmişlerdi; Ermenistan Kralı I. Hethum komutasındaki Kilikya Ermenistan ordusu ve Antakya prensi VI. Boemondo'nun Frankları. 20. yüzyıl tarihçileri René Grousset ve Lev Gumilyov'un "sarı haçlı seferi" (*Croisade Jaune*) olarak tanımladıkları olayda, birleşik güçler Ocak ayında Halep şehrini ele geçirmişler ve ardından 1 Mart 1260'ta Hristiyan Moğol generali Ketboğa komutasında Şam'ı almışlardır. Son Eyyubi kralı An-Nasır Yusuf, 1260 yılında Gazze yakınlarında Moğollar tarafından ele geçirilmiştir. Ancak Hülâgû, Nasır Yusuf'u Suriye'ye vali olarak atayacağının sözünü vermiştir. Bağdat ve Suriye'deki İslami güç merkezinin gitmesiyle İslami gücün merkezi Kahire'deki Memlûklere geçmiştir.

Hülâgû'nun bu noktada niyeti Memlüklerle çatışmak için güneye Filistin üzerinden Mısır'a doğru ilerlemekti. Ancak Möngke, 1259'un sonlarında ölmüş ve Hülâgû'nün bir sonraki Büyük Han'ın kim olacağına dair konseylere katılmak üzere Karakurum'a dönmesini gerekiyordu. Hülâgû, kuvvetlerinin büyük bir kısmıyla birlikte yola çıktı ve Suriye'de Ketboğa komutasında yalnızca 10.000 Moğol atlısını bırakmıştır. Ketboğa'nın güçlerinden bazıları güneye, Mısır'a doğru baskınlar düzenlemiş ve 1000 askerden oluşan bir Moğol garnizonunun kurulduğu Gazze'ye kadar ulaşmışlardır.

Memlükler, Moğol kuvvetlerinin zayıf durumundan yararlanmış ve Akka'daki Haçlı kuvvetlerinin kalıntılarıyla pasif bir ittifak müzakere ederek, Eylül 1260'ta önemli Ayn Jalut Muharebesi'nde Moğollarla çatışmak için kuzeye doğru ilerlemişlerdir. Memlükler kesin bir zafer elde etmiş, Ketboğa idam edilmiş ve muharebe, Moğol fetihleri için yüksek bir nokta oluşturmuştur. Daha önceki yenilgilerde Moğollar daha sonra geri dönüp bölgeyi yeniden ele geçirmişlerdi ancak Ayn Jalut'taki kaybın intikamını hiçbir zaman alamamışlardır. Moğol İlhanlılarının sınırı Hülâgû hanedanı süresince Dicle Nehri'nde kalmıştır. Sultan An-Nasir ve kardeşi, Hülâgû'nün Ketboğa'nın Ayn Jalut'ta yenilgiye uğradığı haberini duymasının ardından idam edilmişlerdir.

Aralık 1260'ta Hülâgû, 6.000 askerini Suriye'ye geri göndermiştir, ancak Birinci Humus Muharebesi'nde mağlup olmuşlardır.

## Kahire Halifeliği ve Musul'daki isyan

1258'de Bağdat'ın düşmesinden sonra birkaç Abbâsî prensi Suriye ve Mısır'a kaçmıştır. Orada, Memlükler yönetimi altında Abbasiler hâlâ dini meselelerle sınırlı, zayıf bir otorite gösterisini sürdürüyorlardı. Ancak yetkileri göstermelikti. Kahire'deki halifelerin ilki olan II. Müstansır, Baybars tarafından Mezopotamya'ya gönderilmiştir. Halife, Suriyeli yardımcılar ve Bedeviler ile takviye edilmiştir. Ancak 1262 yılında Güney Irak'ta Moğol öncüsü tarafından tamamen ezilmişlerdir. Moğol himayesi ve Musul hükümdarı Bedreddin'in oğulları Memlüklerin yanında yer almış ve Hülâgû yönetimine karşı isyan etmiştir. Bu, şehir devletinin yıkılmasına yol açmış ve Moğollar nihayet 1265'te isyanı bastırmıştır.

## 1271 istilası

 Baybars (sarı) komutasındaki Memlükler, Dokuzuncu Haçlı Seferi sırasında Franklar ve Moğollarla savaştı.
Suriye'nin ikinci Moğol istilası, Ekim 1271'de, general Samagar ve Selçuklu yardımcılarının liderliğindeki 10.000 Moğol'un Anadolu Selçuklu Devleti'den güneye hareket edip Halep'i ele geçirmesiyle gerçekleşmiştir; ancak Memluk lideri I. Baybars'ın Mısır'dan üzerlerine yürümesi üzerine Fırat'ın ötesine çekilmişlerdir.

## Bölge ittifakları

13. yüzyılın ikinci yarısında Moğol İmparatorluğu'nda iç savaş patlak vermişti] Ortadoğu'da bu durum, Altın Orda Moğolları ile Gürcistan ve Azerbaycan üzerindeki hak iddiaları için savaşan İlhanlı Moğolları arasında çatışma olarak ortaya çıkmıştır. Hem Altın Orda hem de İlhanlı, bölgedeki diğer güçlerle ticaret anlaşmaları veya diğer türden ittifaklar yoluyla konumlarını güçlendirmeye çalışmışlardır. 1261'de Altın Orda hükümdarı Berke, Memlûk Sultanı I. Baybars ile ittifak kurarak ortak düşmanları İlhanlılara karşı savaşmışlardır. Mısırlılar Altın Orda'nın Akdeniz'deki uzun süredir devam eden ticaret ortağı ve müttefiki olduğundan, bu ittifak hem stratejik hem de ticari alışverişler açısından önemliydi.

İlhanlı Moğolları ise Avrupa Franklarıyla ittifak kurmaya çalıştılar (ancak başarısız oldular), ancak Hristiyan Bizans İmparatorluğu ile Bizans-Moğol ittifakı kurdular.

### Altınordu ile İlhanlılar arasındaki çatışma

1289'da Trablusşam'ın Düşüşünde Memlüklerin saldırısı.
İki Batı Moğol diyarı Altın Orda ve İlhanlılar zaten açık savaş halindeydiler. Çatışmanın kökleri, Cengiz Han'ın torunları arasında İmparatorluğun kontrolü konusunda yapılan savaşlarla ilgiliydi. Cengiz Han'ın halefi oğlu Ögeday'dı, ancak liderlik daha sonra Cengiz'in oğlu Tuluy'un torunları tarafından zorla ele geçirilmişti. Kubilay Han'ın (Cengiz'in oğlu Tuluy'un oğlu) hükümdarlığı sırasında, Cengiz'in diğer oğulları Ögeday, Çağatay ve Cuci'nin torunları Kubilay'ın yönetimine karşı çıkmaya çalıştılar. İlhanlı, Tuluy'un oğullarından biri olan ve dolayısıyla Kubilay'a sadık olan Hülâgû tarafından kurulmuştu. Altın Orda, Orta Asya'nın Moğollar tarafından istilası sonrası Cengiz'in oğlu Cuci tarafından kurulmuştu. Cengiz, Kafkasya'nın güneyindeki birçok bölgeyi, özellikle Gürcistan'ı ve Selçuklu Sultanlığı'nı Cuci'ye tahsis etmişti. Hülagu, kardeşi Büyük Han Kubilay'ın desteğiyle 1256'da bu bölgeleri işgal etmiş ve ele geçirmiş, hatta başkentini tartışmalı bölgelerin merkezine, Meraga'ya kurmuştu. Altın Orda'nın lideri Berke, mirasının bu şekilde ihlal edilmesine tahammül edemedi ve iki Moğol diyarı arasındaki uzun süreli çatışma 14. yüzyıla kadar devam etmiştir.

### Etnik ve dini yakınlıklar

Çeşitli yakınlıklar Altın Orda Moğolları ile Mısır Memlükleri arasında az çok doğal bir ittifaka yol açtı. Memlük İmparatorluğu, o dönemde Moğol Altın Orda'nın önemli bir bölümü olan güney Rusya'daki Kıpçak topraklarından satın alınan eski köleler tarafından kurulmuştu. Bu nedenle Moğol Ordası'nın geniş kesimleri ile Mısır'ın yönetici seçkinleri arasında zaten kültürel yakınlıklar vardı. Berke'nin Türk tebaası da Memlüklerle aynı Türk dilini konuşuyordu. Dahası, Berke'nin önderliğindeki Altın Orda, İslam'a geçen ilk Moğol devletiydi ve bu da güneydeki İslam ülkeleriyle dayanışmaya katkıda bulunuyordu. Öte yandan İl-Han hükümdarları Hristiyanlığa son derece olumlu bakıyorlardı ve 1295 yılında Tolui'nin soyundan gelen İlhanlı Gazan'ın tahta çıkıp din değiştirinceye kadar İslam'a bağlanmadılar. Ancak din değiştirdikten sonra bile Suriye'nin kontrolü için Memlüklerle savaşmaya devam ederken aynı zamanda Hristiyan Avrupa ile ittifak arayışına girdiler.

### Memlük-Altın Orda yakınlaşması

 Memlükler, Mari Muharebesi'nde Ermenileri yendiler ve prens Levon'u ele geçirdiler, 1266: *Le Livre des Merveilles'den* resim, 15. yüzyıl.
Altın Orda, Mısır'daki Memlüklerle savunma ittifakına girdiler; anlaşma, İlhanlıların saldırısına uğraması durumunda her iki alemin diğerine yardım edeceği yönündeydi. Bu, İlhan'ın kuvvetlerini hem kuzey hem de güney sınırlarına ayırmasını ve hiçbir zaman tek bir savaşta tüm kuvvetleri kullanmamasını gerektiriyordu. İlhanlı kuvvetleri birçok kez güneyde Suriye'ye doğru bir sefer başlattılar, ancak kuzeydeki Altın Orda'nın saldırıları nedeniyle birkaç ay içinde birliklerini geri çağırmak zorunda kaldılar.

## 1280-1281 istilası

 1281'de İkinci Humus Muharebesi'nde Moğollar ve Ermeniler Memlüklere yenildi.
Üçüncü büyük istila, 1280-1281'de Abaka Han döneminde gerçekleşmiştir. 1280'de Fırat'ı geçip Halep'i ele geçiren İlhanlı Moğolları, 40.000 adamla birlikte Humus'a kadar güneye ilerlediler ve ardından Ekim 1281'de İkinci Humus Muharebesi'nde Fırat nehrine geri püskürtüldüler.

İlhan Teküder (h. 1282-1284 ) İslam'a dosttu ve Memlük sultanına barış konusunu açmak için bir mektup gönderdi, ancak Tekuder'in elçisi Memlükler tarafından tutuklandı. Tekuder'in İslam'a geçmesi ve Memlüklerle barış yapma çabaları İlhanlıların diğer soyluları arasında pek popüler değildi. Tekuder'in kardeşi Arghun ona taht için meydan okuduğunda Tekuder, Memlüklerden boşuna yardım istedi ancak idam edilmiştir. Argun (h. 1284-1291 ) iktidara gelmiş ve Büyük Han Kubilay'ın (h. 1260-1294 ) Moğolların Suriye'yi fethetme girişimlerini sürdürmüştür.

## Memlük-İlhanlı Savaşı: 1299-1303

 1299, Vâdi'l-Haznedar Muharebesi. Gazan yönetimindeki Moğollar, Memlükleri yendi.
1299 yılının sonlarında Moğol İlhanlı Argun oğlu Mahmud Gazan ordusunu alarak Fırat nehrini geçerek Suriye'yi yeniden işgal etmiştir. Humus'un biraz kuzeyine kadar güneye devam ettiler ve Halep'i başarıyla ele geçirdiler. Orada Gazan'a bağlı Kilikya Ermenistanı'ndan gelen güçlerde onlara katıldı.

Şam'dan gönderilen Memlük yardım kuvveti, Aralık 1299'da Humus'un kuzeydoğusundaki Vâdi'l-Haznedar Muharebesi'nde (bazen Humus Muharebesi olarak da adlandırılır) Moğol ordusuyla karşılaştı. Moğolların yaklaşık 40.000 Gürcü ve Ermeni yardımcıyla birlikte 60.000 kadar askeri vardı ve 20.000-30.000 askerden oluşan çok daha küçük kuvvetleriyle Mısır Memlüklerini bozguna uğrattılar. Memlükler geri çekildi ve Memlüklerden bağımsızlık isteyen Maruni ve Dürzi okçuları tarafından taciz edildiler. Bir grup Moğol da Gazan'ın ordusundan ayrıldı ve geri çekilen Memluk birliklerini Gazze'ye kadar takip ederek Mısır'a geri itti.

 Gazan'ın generali Kutluka yönetimindeki Ruad ve Moğol saldırılarından 1300–1301 operasyonları.
Gazan'ın kuvvetlerinin büyük bir kısmı daha sonra Şam'a doğru ilerledi. Moğolların yaklaştığını duyan Şam halkının bir kısmı Mısır'a kaçtı ve şehrin valisi Arjawash, Şam Kalesi'nin derinliklerine yerleşmişti. Moğollar, 30 Aralık 1299 ile 6 Ocak 1300 tarihleri arasında teslim olan şehri on gün boyunca kuşattı, ancak kalesi direndi. Gazan daha sonra Şubat ayında kuvvetlerinin çoğunu geri çekti ve 1300-1301 kışında Mısır'a saldırmak için geri döneceğine söz verdi. Geri çekilmenin nedeninin ya Çağatay Moğollarının doğu sınırlarını işgal etmesi ya da atlar için daha iyi otlatma alanının olduğu bölgelere çekilme ihtiyacı olduğuna inanılmaktadır. Memlükler, meraların mevcudiyetinin Moğollar için önemli olduğunu öğrenmiş ve Moğol süvarilerinin hızlı ilerlemesini önlemek için meraları yakmaya başlamışlardı. Gazan'ın ana kuvveti geri çekildikten sonra Suriye'de Moğol generali Mulay komutasında yalnızca 10.000 atlı kalmıştır.

Memlükler, Mayıs 1300'de geri dönene kadar her iki taraftaki kuvvetlerin çoğunluğunun yaklaşık üç ay boyunca geri çekilmesiyle, Mulay'ın güçleri Suriye üzerinde teknik kontrole sahipti ve bazı Moğollar Kudüs ve Gazze gibi güneye kadar baskınlar düzenlediler. Ancak Memlükler Mısır'dan döndüğünde geri kalan Moğollar çok az direnişle geri çekildiler.

Yine 1300'ün başlarında, iki Frank hükümdarı Guy d'Ibelin ve II. Jean de Giblet, Gazan'ın önceki çağrısına yanıt olarak birlikleriyle birlikte Kıbrıs'tan bölgeye taşınmışlardı. Ona katılmak niyetiyle Suriye kıyısındaki Cibelet (Byblos ) beyliğindeki Nephin kalesinde bir üs kurmuşlardı ama Gazan çoktan gitmişti. Ayrıca yeni Trablusşam şehrini de kuşatmaya başladılar, ancak boşuna ve ardından Kıbrıs'a geri döndüler.

1300'ün sonlarında Gazan'ın güçleri, Çağatay istilasının kuzey sınırlarındaki dikkatini dağıtmasıyla uğraştı ve dikkatlerini bir kez daha Suriye'ye çevirdi. 14 Aralık 1300 ile 1 Kasım 1301 tarihleri arasında Fırat nehrini geçtiler. Suriye'deki Memlük ordusunun yine çatışmaya girmeden geri çekilmesi, Moğollardan gelen yeni tehdidin duyulması Şam'da paniğe yol açtı. Hamatlı Suriyeliler, Hamat'ın postasıyla Halep yakınlarında yapılan savaşta Moğollara karşı küçük bir zafer elde etmeyi başardılar. Bu, Şam'da valinin Mısır'dan daha büyük bir yardım gücü göndermesine yetecek kadar düzen yarattı. Ancak Gazan Han'ın ailesinin ölümü üzerine Moğollar Suriye'yi çoktan terk etmişlerdi.

 Bahri Memlüklerin Hakimiyeti (kırmızı)
İlhanlılar 1303'te Suriye'ye döndüler ve Şam'a ulaşana kadar Levant'ta hiçbir direnişle karşılaşmadan seyahat ettiler. Ancak Şam yakınlarında, Nisan 1303'te Şakhab Muharebesi'nde Memlükler tarafından bir kez daha ağır bir yenilgiye uğratıldılar.

## Son Aşama: 1312

1312'de İlhanlıların yeni hanı Olcaytu, hükümdarlığını pekiştirmek için saldırgan bir politika izlemiş, Hazar'ın Gilan Eyaletini boyunduruk altına almış ve Herat özerk prensliğini yok etmiştir. Bazı Suriyeli emirlerin iltica etmesinden cesaret alan Öljaitü, 1312'de Fırat'ı geçerek Memluk Sultanlığı'na saldırmaya karar vermiştir. Ağır tahkim edilmiş El-Rahba kasabasını kuşatmıştır. Ağır kayıplar verdikleri yaklaşık bir ay süren çatışmalardan sonra Moğollar, müstahkem yeri almayı başaramamış ve geri çekilmişlerdir. Bu, Levant'a yapılan son büyük Moğol saldırısıdır.

## Halep Antlaşması

 Moğol dünyası, yak. 1300. Gri alan daha sonraki Timur imparatorluğudur.
Moğol hükümdarı Gazan'ın yenilgisi ve İlhanlılar'ın giderek İslam'a geçmesinin ardından Moğollar nihayet düşmanlıkları durdurmaya razı oldular. Bir barış antlaşması oluşturmak için ilk temaslar köle tüccarı el-Mecd el-Sallami aracılığıyla iletildi. İlk iletişimlerin ardından daha resmi mektuplar ve elçilikler alışverişinde bulunuldu. Velisi Emir Çoban'ın tavsiyelerine uyan İlhanlı hükümdarı Ebû Said Bahadır döneminde Memlüklerle yapılan anlaşma 1322/1323'te onaylandı. Nitekim Moğollar, kendileri Müslüman oluncaya kadar Müslümanlarla asla barış yapmadılar. Bu, pagan Vikinglerin Normandiya ve İngiltere'yi fethetmelerine benzer bir durumdu; burada Viking İskandinavları, kendileri Hristiyan olana kadar Hristiyan Krallıklarla asla gerçek anlamda barış yapmamışlardı.

## Kaynakça

Özel
Genel
* Abulafia, David. *The New Cambridge Medieval History*. Cambridge University Press. ISBN 0-521-36291-1.
* Amitai, Reuven (1987). "Mongol Raids into Palestine (AD 1260 and 1300)". *Journal of the Royal Asiatic Society*. ss. 236-255.
* Burns, Ross (2016). *Aleppo, A History*. Routledge. ISBN 9780415737210.
* Grousset, René (1935). *Histoire des Croisades III, 1188-1291* (Fransızca). Editions Perrin. ISBN 2-262-02569-X.
* Demurger, Alain (2007). *Jacques de Molay* (Fransızca). Editions Payot&Rivages. ISBN 978-2-228-90235-9.
* Jackson, Peter (2005). *The Mongols and the West: 1221-1410*. Longman. ISBN 978-0-582-36896-5.
* Lebédel, Claude (2006). *Les Croisades, origines et conséquences* (Fransızca). Editions Ouest-France. ISBN 2-7373-4136-1.
* Luisetto, Frédéric (2007) (2007). *Arméniens & autres Chrétiens d'Orient sous la domination Mongole (in French)*. Librairie Orientaliste Paul Geuthner S.A. ISBN 9782705337919.
* Maalouf, Amin (2006). *Arapların Gözüyle Haçlı Seferleri*. YKY. ISBN 9789755450926.
* Maalouf, Amin (1983). *Les croisades vues par les Arabes*. JC Lattes.
* Michaud, Yahia (Oxford Centre for Islamic Studies) (2002). *Ibn Taymiyya, Textes Spirituels I-XVI* (PDF) (Fransızca). "Le Musulman", Oxford-Le Chebec.
* Morgan, David (2007). *The Mongols*. 2nd. Blackwell Publishing. ISBN 978-1-4051-3539-9.
* Richard, Jean (1996). *Histoire des Croisades*. Fayard. ISBN 2-213-59787-1.
* Runciman, Steven (1954). *A History of the Crusades, Volume III: The Kingdom of Acre and the Later Crusades* (İngilizce). Cambridge: Cambridge University Press.
* Schein, Sylvia (October 1979). "Gesta Dei per Mongolos 1300. The Genesis of a Non-Event". *The English Historical Review*. **94** (373). ss. 805-819. doi:10.1093/ehr/XCIV.CCCLXXIII.805. ISSN 0013-8266. JSTOR 565554.

## Dış bağlantılar

* Adh-Dhababi (translated by Joseph Somogyi) (1948). "Record of the Destruction of Damascus by the Mongols in 1299-1301". *Ignace Goldziher Memorial Volume, Part 1*.