Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Anadolu hipotezi

MÖ 7. bin yıldan 5. bin yıla neolitik genişleme**Anadolu hipotezi,** 1987 yılında İngiliz arkeolog Colin Renfrew tarafından geliştirilmiş, Proto-Hint-Avrupalıların yayılmasının Neolitik Anadolu'da ortaya çıktığını öneren bir varsayım. Akademik çevrelerde Kurgan hipotezine karşı desteklenen en önemli teoridir.

Anadolu hipotezi, Neolitik dönem boyunca Anadolu'da yaşamış Proto-Hint-Avrupa dili (PHA) konuşmacılarının, MÖ 7. ve 6. bin yılın Neolitik devrimi sırasında yayılarak Hint-Avrupa dillerinin tarihi dağılımına yol açtıklarını öne sürer.

Bu hipoteze göre Hint-Avrupa dilleri, barışçıl bir şekilde Avrupa'ya, Küçük Asya'dan MÖ 7000 civarında, Tarım Devrimi ile yayılmıştır*.* Bu varsayıma göre, Neolitik Avrupa halkının çoğunluğu Hint-Avrupa dilleri konuşmuş, daha sonra yapılmış göçler ise önceden var olan Hint-Avrupa dillerini yeni gelen diğer Hint-Avrupa dilleri ile değiştirmiştir.

## Ayrıca bakınız

* Ermeni hipotezi
* Hint-Hitit hipotezi
* Kurgan hipotezi
* Neolitik devrim

## Kaynakça

## Kaynakça
# Ermeni hipotezi

**Ermeni hipotezi**, Proto-Hint-Avrupa halkının anavatanının "Anadolu'nun doğusu, Kuzey Mezopotamya ve Kafkaslar'ın güney kısımlarında" yer aldığını ve Proto-Hint-Avrupa dilinin (PHA) MÖ 5.-4. milenyum civarında bu bölgelerde konuşulduğunu öne süren bir hipotezdir. Varsayım, Gürcü Tamaz V. Gamkrelidze ile Rus dilbilimci Vyaçeslav İvanov tarafından 1985 yılında öne sürülmüştür. Terimde geçen "Ermeni" ismi, bir toponim olan Ermeni Yaylaları'na atıfta bulunmaktadır.

Her ne kadar Kurgan hipotezi Proto-Hint-Avrupalıların kökenleri ve anavatanlarını açıklamak için genel kabul edilen varsayım olsa da, yeni DNA araştırmaları bu kavmin kökenlerini Kafkasya bölgesine koyan varsayımlara olan ilgiyi arttırmıştır. Hipoteze göre Proto-Anadolu dilleri PHA'dan MÖ 4000 öncesinde ayrılarak Anadolu'ya göç etmiş, daha sonraki aşamalarda ise Yunan-Ermeni-Hint-İranlılar, Kelt-İtalik-Toharlar ve Balt-Slav-Cermenler olarak adlandırılan üç farklı grup Hint Avrupa dillerinin Avrasya'daki yayılımını sağlamıştır.

## Ayrıca bakınız

* Anadolu hipotezi
* Kurgan hipotezi

## Kaynakça

### Genel
# Samara kültürü

Samara kültürü
(MÖ 5. bin yıl)|  |
| Evre | Eneolitik |
| Bölge | Orta Volga |
| Öncül | ? |
| Ardıl | Hvalınsk kültürü |

**Samara kültürü**, yukarı Volga Nehri'nin (modern Rusya) Samara kıvrım bölgesinde yer alan, MÖ 5. binyılın başında gelişen bir eneolitik kültürdür. Samara kültürü, Khvalynsk, Repin ve Yamna (veya Yamnaya) kültürleri gibi Pontik-Hazar bozkırının çağdaşı veya sonraki tarih öncesi kültürleriyle ilgili olarak kabul edilir. Proto-Hint-Avrupa anavatanı genellikle bu kültürlerden bir veya daha fazlasıyla bağlantılıdır.

## Arkeolojik sit alanı

Samara kültürü, bozkır bölgesinin kuzey ucunda, orta Volga'nın Samara kıvrım bölgesinde, MÖ 5. binyılın başlarında gelişen eneolitik bir kültürdü. 1973 yılında Rusya'nın Syezzheye (Съезжее) köyü yakınlarında yapılan arkeolojik kazılar sırasında keşfedilmiştir. Samara ile ilgili sit alanları, Kuzey Hazar kültürünün bir parçası olan Volga'daki (MÖ 5500) Varfolomievka ve Dinyeper kıyısındaki Mykol'ske'dir. Samara kültürünün sonraki aşamaları, bölgedeki halef kültürü, erken Hvalınsk kültürü (MÖ 4700-3800) ile çağdaştır, ancak arkeolojik bulgular Dinyeper-Donets II kültürü (MÖ 5200/5000–4400/4200) ile ilişkili görünmektedir.

Samara nehri vadisi, "Samara kültürleri" veya "Samara vadisi kültürleri" olarak adlandırılan sonraki kültürlerden de alanlara ev sahipliği yapmaktadır. Bu alanlardan bazılarındaki kazılar günümüzde de devam etmektedir. Bununla birlikte, "Samara kültürü" tanımı bölgenin erken eneolitik dönemini ifade etmek için kullanılmaktadır.

## Eserler

### Mezarlar

Lebyazhinka'da gömülü, arkeolojik olarak MÖ 8000-7000 yıllarına tarihlenen ve genellikle arkeogenetik bilim insanları tarafından "Samara avcı-toplayıcısı" (diğer adıyla I0124; SVP44; M340431) olarak adlandırılan bir erkek, nadir görülen Y-DNA haplogrubu R1b1\* (R-L278\*) taşımış görünmektedir.

Bazı mezarlar, kurganın ilk selefi olan taş bir höyük veya alçak toprak bir höyük ile kaplıdır.

## Genetik

Mathieson ve ark. (2015, 2018), Samara Oblastı'nda yaşayan Lebyanzhinka'dan bir erkek avcı-toplayıcının yaklaşık olarak MÖ 5650-5540, Y-haplogroup R1b1a1a ve U5a1d'ye ait olduğunu bulmuştur.

## Notlar

Wikimedia Commons'ta Samara kültürü ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

## Kaynakça

## Bibliyografya

## Dış bağlantılar

* The Horse in Mortuary Symbolism... 15 Ağustos 2004 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Mitochondrial DNA and the origins of the domestic horse 25 Temmuz 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Widespread Origins of Domestic Horse Lineages 23 Ocak 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Factual archaeological description of Samara culture (in Russian) 22 Ocak 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
# Srubna kültürü

Srubna kültürüne ait bir kulübe tasviri.
**Srubnaya kültürü** (Rusça: Сру́бная культу́ра; Ukraynaca: Зрубна́ культу́ра) veya **Ahşap-mezar kültürü,** Karadeniz-Hazar bozkırlarının doğu kesiminde MÖ 18. ve 12. yüzyılları arasında, Geç Tunç Çağı'nda bulunmuş bir arkeolojik kültür.

Kültür, Katakomb, Poltavka ve Potapovka kültürlerinin ardılı olmaktadır. Aynı zamanda ilişkili olduğu düşünülen çağdaşı Andronovo kültürü ile komşu olmuştur.

Kültürün ismi Rusçada "kereste çerçevesi" anlamına gelen сруб (*srub*) kelimesinden gelmektedir. Bu isim ise kültürün mezarlarında görülen ahşap kullanımı dolayısıyla verilmiştir. Ekonomileri ise tarım ve hayvancılığa dayanmaktaydı.

Srubna kültür bölgelerinde bulunmuş altı adet eski insan fosilinden alınmış örnekler, Y-DNA hapologrup testleri yürütülmek için kullanılmıştır. Alınmış altı numunede de tüm haplogrupların R1A olduğu, bunların dördünün ise R1a-Z93 altklavına ait olduğu ortaya çıkmıştır. Günümüz Hint-İranlıları, R1a'nın ve özellikle R1a-Z93 altklavının en yaygın bulunduğu toplumlardan biridir.

MÖ 1. binyılda İskitler ve Sarmatlar Srubna kültürünün ardılını oluşturmuştur. Kimmerlerin de bu kültürden geldiği düşünülmektedir.

## Genetik

10 Ekim 2015'te yayınlanan bir çalışmada, Srubna kültürüne ait 14 birey araştırılmıştır. 5 farklı mezarlıktan çıkartılmış altı erkeğin üzerinde yapılan Y-kromozom araştırmaları hepsinin Haplogrup R1a1'e sahip olduğunu tespit etmiştir.

On dört kişide yürütülmüş mtDNA araştırması sonucunda numunelerde; beş haplogroup H, dört haplogrup U5, iki Tl, bir T2, bir K1b, bir J2b ve bir l1a'ya rastlanmıştır.

## Galeri

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

Srubna kültürüne ait eserler, Ermitaj Müzesi

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Wikimedia Commons'ta Srubna kültürü ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur
# Baktriya-Margiyana Arkeoloji Bölgesi

**Baktria-Margiyana Arkeoloji Bölgesi** (İngilizce: *Bactria–Margiana Archaeological Complex* veya kısaca **BMAC**) günümüzde Türkmenistan, kuzey Afganistan, güney Özbekistan ve batı Tacikistan'da ve Ceyhun (Oxus) ırmağının üst kısımlarını kapsayan, MÖ 2200–1700 tarihleri arasında var olan, Orta Asya'nın Tunç Çağı kültürü için yapılan modern bir arkeolojik tanımlamadır. Yerleşim yerlerinin keşfi ve isimlendirmeleri Sovyet arkeolog Viktor Sarianidi tarafından (1976) yapıldı. *Baktria* bugün Afganistan'da bulunan *Baktra* denilen bölgenin Yunanca adıydı ve *Margiyana* bugün Türkmenistan'daki Merv şehrinin başkenti olduğu Pers satraplığı Margu'nun Yunanca adıydı.

## Galeri

* Hindu-İran göçlerine eşlik eden arkeolojik kültürler (Hint-Avrupa Kültür Ansiklopedisi'nden). Andronovo, BMAC ve Yaz kültürleri her zaman Hindu-İran göçleri ile eşleştirilmiştir.GGC, H Höyüğü, Bakır İstifçiliği ve PGW kültürleri Hindu-İran göçleri ile eşleştirilmeye aday kültürlerdir.
* BMAC büst, MÖ 3.binyıl sonu 2.binyıl başı.
* BMAC'nın kapsadığı alan (Hint-Avrupa Kültür Ansiklopedisi'nden).

## Okuma listesi

* Edwin Bryant (2001). *The Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate*. Oxford University Press. ISBN 0-19-516947-6.
* CNRS, L'archéologie de la Bactriane ancienne. Paris: Editions du Centre National de la Recherche Scientifique, 1985
* Fussman, G.; Kellens, J.; Francfort, H.-P.; Tremblay, X.: Aryas, Aryens et Iraniens en Asie Centrale. (2005) Institut Civilisation Indienne ISBN 2-86803-072-6
* J. P. Mallory, "BMAC", *Encyclopedia of Indo-European Culture*, Fitzroy Dearborn, 1997 EIEC.
* Lubotsky, A., "Indo-Iranian substratum" in *Early Contacts between Uralic and Indo-European*, ed. Carpelan *et al.*, Helsinki (2001).
* Sarianidi, V. I., Preface, in F.T. Hiebert, *Origins of the Bronze Age Oasis Civilization of Central Asia,* Peabody Museum, Harvard University, 1994 ISBN 0-87365-545-1
* Sarianidi, V. I., "Soviet Excavations in Bactria: The Bronze Age," in G. Ligabue and S. Salvatori, editors, *Bactria: An ancient oasis civilization from the sands of Afghanistan,* Venice, 1990
* Forizs, L. Apâm. Napât, Dîrghatamas and the Construction of the Brick Altar. Analysis of RV 1.143 (pdf, 386 kB), paper read at the Vedic Panel of the 12th World Sanskrit Conference, Motilal Banarsidass, 2007 (in preparation)

## Dış bağlantılar

* Adji Kui, Gonur Tepe findings
* Dîrghatamas - An Application of the Generalization of Witzel's Grid (pdf, 706 kB)
# Hallstatt kültürü

Hallstatt ve La Tène kültürü'nün genel görünümü. Hallstatt kültürünün ana bölgesi (MÖ 800) koyu sarı ile, etki alanı ise açık sarı ile (MÖ 500) gösterilmiştir. La Tène kültürünün ana bölgesi koyu yeşil ile (MÖ 450), etki alanı ise açık yeşil ile (MÖ 50) gösterilmiştir. Bazı önemli Kelt kabilelerinin etki alanları ise ayrıca belirtilmiştir. Harita John Haywood tarafından Atlas of the Celtic World'de çizilmiştir(2001: 30–37).
**Hallstatt kültürü** MÖ 8. yüzyıl ile 6. yüzyıl arasında Orta Avrupa'da (Avrupa'nın erken Demir Çağı) etkili olmuş olan döneme verilen ad. Kendisinden önce (MÖ 12 yüzyıl) bölgede etkili olan Urnfield kültüründen doğmuş ve kendisinden sonra Orta Avrupa'da gelişen La Tène kültürünün doğmasında etkili olmuştur.

6. yüzyılda Hallstatt kültürü, batıda Champagne-Ardenne'dan yukarı Ren ve yukarı Tuna boyunca doğuda Viyana çanağı ve Tuna ovasına kadar olan bölgede yer alıyordu. Bölgenin kuzey sınırları Main Nehri, Bohemya ve Küçük Karpatlar ile, güney sınırları ise İsviçre Platosu, Salzkammergut ve Aşağı Styria'ya kadar uzanır.

Kültür adını Avusturya, Salzburg'un güneydoğusundaki Salzkammergut'da göl kenarında bulunan Hallstatt köyünden almıştır. Kültür genellikle batıdaki Proto-Keltler ve Keltler ile ve doğuda ise İliryalılar ile ilişkilendirilir.
# Jastorf kültürü

Geç Roma Öncesi Demir Çağı'nda Orta Avrupa'nın arkeolojik kültürleri:
   İskandinav grubu
   Ev Urns kültürü
   Oksywie kültürü
   geç dönem Jastorf kültürü
   Jastorf'un Gubin Grubu
   Przeworsk kültürü
   Batı Balt kültürü
   Doğu Balt orman bölgesi kültürleri
   Zarubintsy kültürü
   Keltler
**Jastorf kültürü**, modern Güney İskandinavya ve kuzey Almanya sınırlarında bulunan ve MÖ 6. ila 1. yüzyıllarında var olmuş Roma öncesi bir Demir Çağı kültürüdür. Kültür, daha güneydeki Halstatt kültürünün etkisiyle, İskandinav Bronz Çağı kültürlerinden evrilmiştir.

Bazı akademisyenler Roma Öncesi Demir Çağı kültürlerinin Cermen dillerinin kökeni olduğunu varsaymaktadır.

## Ayrıca bakınız

* İskandinav Bronz Çağı
* Cermen halkları

## Kaynakça

* J. Brandt, *Jastorf ve Latène* . Internat. Arch. 66 (2001)
* W. Künnemann, *Jastorf - Geschichte ve Inhalt eines archäologischen Kulturbegriffs*, Die Kunde NF 46 (1995), 61-122.
* Herwig Wolfram, *Die Germanen*, Beck (1999).
* Heinrich Krüger: *Kreisen Lüchow-Dannenberg, Lüneburg, Uelzen ve Soltau'daki Jastorfkultur.* 1961, 3-529-01501-6
# Kolhis kültürü

Antik Kolhis Krallığı
Kolhis mihverleri. Karakteristik süsler.
**Kolhis kültürü** (Gürcüce: კოლხური კულტურა; MÖ 3000 - MÖ 600) Cilalı Taş Devri - Erken Tunç Çağı ve Demir Çağı döneminde Batı Kafkasya'da görülmüş, günümüzde büyük ölçüde batı Gürcistan olarak bilinen bölgede hakim olmuş bir kültürdür. Kuzey ve Orta Kafkasyada yerini Kuban kültürü almıştır.

İsmini o dönemler Karadeniz sahilinde geniş bir alanı kaplamış antik Kolhis krallığından almıştır. Kültür, gelişmiş bronz üretimi ve sanatsal işçilikleri ile bilinmektedir. Antik mezarlarda birçok bakır ve bronz eşya bulunmuştur. Bulunan ve incelenen mezarlar Abhazya bölgesinde, Sohum dağındaki komplekslerde, tuğla fayanslar ve grafitilerin bulunduğu Raça ve Kolhis Ovasındadır. Günümüzde Kolhlar Lazlar ve Megreller olarak bilinir.

Toplu mezarlara Kolhis kültürünün son dönemlerinde (MÖ 8-6. yüzyıl) rastlanmaktadır. Bu mezarlarda Kolhis kültürü ile yapılan dış ticaretleri temsil eden bronz eşyalar bulunmuştur. O tarihlerde silah ve tarım aletlerinde bir artış görülmektedir. Bakır madenciliğinin kanıtları Raça, Abhazya, Svaneti ve Acara'da bulunmuştur. Sarayların kalıntıları Kolhis Ovasında görülebilir.

Kolhis kültürü, Kolhis baltaları, oraklar, kısa mızraklar, yassı baltalar, yay şeklinde ve silindirik baltalar, kemerler, kelepçeler, burçlar ve heykelcikler ile karakterize edilmektedir. Bu eserler genellikle boyanmıştır ve Kolhis'teki dini inançları simgeleyen heykelsi ifadelerle süslenmiştir.

* Kohi baltaları. Tipik süslemelerle
* Kolhi altın tacı
* Kolhi altını
* Kolhi at figürlü küpeler
* Kolhi sikkesi
* Tanrıça Nike heykeli

## Ayrıca bakınız

* Kolhis
* Tarihöncesi Gürcistan

## Kaynakça
# Hint-Aryanlar

Hint-İran göçleriyle ilişkili arkeolojik kültürler.
**Hint-Aryanlar**, Hint-Aryan dilleri konuşan bir Hint-Avrupalı etnik ve dilsel gruptur. Hint-Aryan halklarının varsayımsal olarak kökenlerinin Orta Asya sınırlarının kuzeyinde yer almış Sintaşta ve Andronovo kültürlerine (ve Proto Hint-İranlılara) dayandığı, buradan Hint-Avrupalı olmayan Baktria-Margiyana Arkeoloji Bölgesi kültüründen dinî, dilsel ve kültürel açıdan etkilenerek Hint altkıtasının kuzeyine göç ettikleri düşünülmektedir. Göçlerin MÖ 1800 civarında, savaş at arabasının icadından sonra başlamış olduğu varsayılır. Bu dönemde Hint-Aryanlar ile İranî halkların birbirlerinden farklılaştığı tahmin edilmektedir. Göçlerin Levant bölgesine ve Hint altkıtasına doğru gerçekleştiği kabul edilmektedir. Christopher I. Beckwith'e göre Usunlar Hint-Aryan asıllı olup, bu halk Çin'e doğru başka bir göçün sonucunda ortaya çıkmıştır.

Pakistan, Hindistan, Bangladeş, Nepal, Sri Lanka ve Maldivler modern Hint-Aryan halklarının yaşadığı bölgeleri oluşturmaktadır. Hint altkıtası dışında halklar geçmişte muhtemelen Batı Çin, Levant ve Anadolu'ya (Mitanniler) da yayılmış olmakla birlikte, çağdaş bir Hint-Aryan halkı günümüzde bu bölgelerde yerli olarak bulunmamaktadır.

Hint-Aryan dillerin, Hint-Aryan halklarının bölgeye toplu göçü yerine, bu halklara ait dini veya siyasi elit bir grup altında yerel halkların kültürel ve dilsel değişime uğrayarak bu dilleri benimsemesi vasıtasıyla yayıldığı öne sürülmektedir.

## Ayrıca bakınız

* Aryan

## Kaynakça
# Ada Kelt dilleri

| Ada Kelt dilleri |
| --- |
| Coğrafi dağılım | İrlanda, İskoçya, Galler, Man Adası, Cornwall, Breton |
| Sınıflandırma | Hint-Avrupa* Kelt
	+ **Ada Kelt dilleri**
 |
| Alt bölümler | * Breton dilleri
* Gal dilleri
 |

**Ada Kelt dilleri**, Britanya Adaları kökenli Kelt dilleridir. Günümüzde kalan tüm Kelt dilleri Ada Kelt dilleri grubundandır. Ada Kelt dilleri Breton (Bretonca, Kernevekçe ve Galce) ve Gal dilleri (İrlandaca, İskoç Galcesi ve Manksça) olmak üzere ikiye ayrılmaktadır.

## Kaynakça

* Cowgill, Warren (1975). "The origins of the Insular Celtic conjunct and absolute verbal endings". H. Rix (ed.) (Ed.). *Flexion und Wortbildung: Akten der V. Fachtagung der Indogermanischen Gesellschaft, Regensburg, 9.–14. September 1973*. Wiesbaden: Reichert. ss. 40-70. ISBN 3-920153-40-5. KB1 bakım: Fazladan yazı: editör listesi (link)
# İtalikler

**İtalikler**, Hint-Avrupa dillerine bağlı ve İtalyan yarımadasına yerleşmiş bir kavimdir. İlk İtalik kabile, kara yolu ile geldi. Po Nehri'ni yaklaşık MÖ 1200'de geçerek İtalya'ya gelen ilk kavim olma özelliğini aldı. Daha sonra İtalikler, Alp Dağları, Lazio ve Roma alanlarına girdi.

M.Ö. 1000 öncesinde ise Osco-Umbrians bölgesinden çeşitli gruplara ayrılarak yavaş yavaş orta ve güney İtalya'ya yayıldılar.
Tarihçiler İtalya'ya gelen ilk İtalik kavmine ölen insanların cesetlerini yaktığı için *"yakan İtalikler"* olarak adlandırılmıştır. Daha sonra gelen İtalikler ilklerden daha kalabalıktı. Ayrıca ilklerin aksine ölüleri gömdüğü için *"gömen İtalikler"* adı verilmiştir.

İtaliklerden sonra Venetler, Po Ovası'nın kuzeydoğusuna, Ligürler ise Po Ovası'nın batısı ile Cenova Körfezi kıyılarına yerleşti.

## Kaynakça
# İliryalılar

MÖ 1.–2. yüzyıllarda İlirya boyları.
**İliryalılar** veya **İlirler** (Grekçe: Ἰλλυριοί, *Illyrioi*; Latince: *Illyrii*), Antik Çağ'da batı Balkan Yarımadası'nda yaşamış ve Hint-Avrupa dili konuşmuş bir halk topluluğu. Traklar ve Yunanlar ile birlikte Paleo-Balkan nüfusunun üç ana grubundan birini oluşturuyorlardı.

İliryalıların yaşadığı bölge, daha sonraki Yunan ve Romalı yazarlar tarafından İlirya olarak adlandırıldı; bu bölge, günümüzde Arnavutluk, Karadağ, Kosova, Hırvatistan ve Bosna-Hersek'in büyük bir kısmı, Sırbistan'ın batı ve orta kesimleri ile Slovenya'nın bazı bölümlerini kapsayan, batıda Adriyatik Denizi, kuzeyde Drava Nehri, doğuda Morava Nehri ve güneyde Keravnos Dağları arasında yer alan bir alanı kapsar. İlirya halkına dair ilk kayıt, MÖ 6. yüzyıla, Antik Yunan yazarı Miletli Hekataios'un eserlerine dayanır.

Antik Yunanların, kuzeydeki komşularına verdikleri "İliryalılar" adı, geniş ve belirsiz bir halk topluluğunu ifade etmiş olabilir. İlirya kabilelerinin kendilerini toplu olarak "İliryalılar" olarak tanımlamadıkları ve herhangi bir ortak adlandırma kullanmalarının pek olası olmadığı öne sürülmüştür. "İliryalılar" terimi, Bronz Çağı'nda Antik Yunanlarla ilk kez karşılaşan belirli bir İlirya boyunun adı olduğu düşünülmektedir. Yunanlar daha sonra bu terimi, *pars pro toto* olarak, benzer dil ve geleneklere sahip tüm halklara uygulamıştır.

Arkeolojik, tarihsel ve dilbilimsel çalışmalarda, 19. yüzyılın sonlarından 21. yüzyıla kadar İliryalılar üzerine araştırmalar, Balkanların kuzeyindeki grupları bile İliryalı olarak tanımlayan Pan-İlirya teorilerinden, 1960'lardan itibaren yeni yazıtların bulunması ve sit alanlarının kazılmasıyla İlirya isim bilimi ve maddi antropolojiye dayalı daha net tanımlanmış gruplandırmalara kaymıştır. İki ana İlirya isim bilimi alanı vardır: güney ve Dalmaçya-Pannonia, Dardani bölgesi ise bu ikisi arasında bir kesişim bölgesidir. Bunların kuzeyinde yer alan ve antik edebiyatta genellikle İlirya'nın bir parçası olarak tanımlanan üçüncü bir bölge, İlirce dilinden ziyade Venetçeyle daha fazla ilişkilendirilmiştir. İtalya'daki İlirya yerleşimi, coğrafi "İlirya"dan Adriyatik kıyıları boyunca İtalya yarımadasına göç ettiği düşünülen birkaç antik kabileye atfedilir ve hâlâ öyle kabul edilir: Dauni, Peuceti ve Messapi (topluca İyaplar olarak bilinir ve Messapça dilini konuşurlar).

"İliryalılar" terimi, tarihsel kayıtlarda son olarak 7. yüzyılda, antik Roma eyaleti İllyricum'da faaliyet gösteren bir Bizans garnizonuna atıfta bulunarak görünür. Slavların bölgeye yerleşmesinden sonra İliryalılara ne olduğu, akademisyenler arasında tartışma konusudur ve bu tartışmalar, coğrafi ve tarihsel nedenlerle sıkça desteklenen ancak kanıtlanmamış olan Arnavutça'nın İlirce'den köken aldığı hipotezini de içerir.

## Köken

İlliryalıların kökenleri konusunda birden fazla görüş vardır. Bir düşünceye göre bugünkü Arnavutluk halkı ve dünyanın diğer ülkelerinde yaşayan Arnavutların, İlliryalıların soyundan geldiği iddia edilmektedir. Boşnaklar için de aynı iddia vardır. Ayrıca modern Arnavutçanın, Güney İlirya diyalektinden kaynaklandığı görüşü yaygındır.

## Kaynakça
# Toharlar

Toharlar| Kuça yakınlarındaki Kızıl Mağaraları'nda bulunmuş ve 3- 8. yüzyıla tarihlenen Tohar figürleri |
|  |
|  |
| Önemli nüfusa sahip bölgeler |
| Diller |
| Tohar dilleri |
| Din |
| Budizm ve Maniheizm |

**Toharlar**, eski zamanlarda Tarım Havzası'nın kuzeyinde (modern Sincan, Çin) yer alan vaha şehir devletlerinde yaşamış bir Hint-Avrupa halkıdır. Halk, Tohar dilleri olarak adlandırılan ve birbirine çok yakın üç farklı dil konuşmuş ve büyük ölçüde Budist inancını benimsemiştir.

## Tarihçe

Bölgedeki tarım toplulukları ilk olarak MÖ 2000 yıllarında Kuzey Tarım Havzası'nda bulunan vahalarda ortaya çıkmıştır. Bazı bilim insanları bu toplulukları, Sibirya'da, Tarım Havzası veya kuzeyinde yaşamış Afanasiyevo kültürü (y. MÖ 3500-2500) veya Orta Asyalı BMAC kültürüyle ilişkilendirmiştir.

MÖ 2. yüzyıla gelindiğinde bu yerleşimler, kuzeyde göçebe halkların, doğuda ise Çin imparatorluklarının gölgesinde kalan şehir devletlerine dönüşmüştür. Aralarından en büyüğü Kuça olan bu şehirler, Taklamakan Çölü'nün kuzey kenarı boyunca uzanan İpek Yolu boyunca bir durak olarak işlev görmüşlerdir.

MS 8. yüzyılda Karahoca Krallığından bir Türk kavmi olan Uygurlar bölgeye yerleşmişlerdir. Tarım şehir devletlerininde yaşayan yerli halkı bölgeye göç etmiş Uygurlarla karışmış ve Eski Uygurca bölgeye yayılmıştır. Tohar dillerinin 9. yüzyılda neslinin tükendiğine inanılmaktadır.

## Kültür

### Dil

Hint-Avrupa dil ailesinin bir kolu olan Tohar dilleri, MS 6. ila 8. yüzyıllarda üretilmiş el yazmalarıyla bilinmektedir. Bulunmuş yazmalar Toharca A ve Toharca B olarak isimlendirilmiş birbirine çok yakın iki farklı dil ile yazılmıştır.

Bu iki dile ek olarak Prakrit dilinde bulunan aktarma sözcükler ışığında Toharca C adlı yeni bir Tohar dili de bulunmuştur. 2018 yılında Loulan'da keşfedilmiş ve tamamen Toharca C ile yazılmış metinler yayınlanmıştır.

İlk araştırmacılar dili kullanmış insanları Eski Baktriya'da (Toharistan) yaşamış bir halk olan *Tokharoi'ler* ile bağdaşlaştırdıklarından ötürü halkı "Tohar" olarak adlandırılmıştır. Bu tanımlama günümüzde genel olarak hatalı kabul edilmekle birlikte, isim hala yaygınca kullanılmaktadır.

### Din

Tohar yazıtlarının çoğu Budist manastır metinleridir ve Toharların bu sebepten ötürü büyük ölçüde Budist oldukları düşünülmektedir. Budist öncesi inançlar büyük ölçüde bilinmemekle birlikte bazı Çin tanrıçalarının Proto-Hint-Avrupalıların güneş tanrıçası ve şafak tanrıçası ile benzerlik göstermelerinden ötürü Toharların ticaret yolları dolayısıyla Çin mitolojisini etkilemiş oldukları öngörülmektedir.

## Galeri

* Tarım Havzası'nın kuzeyindeki ve batısındaki arkeolojik kültürler
* Toharca B ile yazılmış bir yazıt
* Tarim mumyalarından biri
* Antik Tarim Havzası'nın başlıca vaha devletleri

## Ayrıca bakınız

* Bezeklik Bin Buda Mağaraları
* Tarım mumyaları
* Soğdiana

## Kaynakça
# Norse halkı

MS 900'de İskandinav dilinin yaygınlığı: Kırmızı ile Batı İskandinavcası, turuncu ile Doğu İskandinavcası, sarı, yeşil ve mavi renkler ilgili Cermen dillerini göstermektedir.
**Norse halkı** (veya **Kuzeyliler**), Orta Çağ'ın başlarında yaşamış bir Cermen kültürel grubuydu ve İskandinavya'da Eski İskandinavca konuşmaktaydılar. Sekizinci yüzyılın sonlarında, İskandinavyalılar her yöne doğru büyük ölçekli bir yayılmaya giriştiler ve Viking Çağı'nın ortaya çıkmasına neden oldular. 19. yüzyıldan sonraki İngilizce çalışmalarda, İskandinav denizci tüccarlar, yerleşimciler ve savaşçılar genellikle Vikingler olarak anılmıştır.

## Kaynakça