# Lidyalılar

Lidyalı asker (Eski Pers çivi yazısı 𐎿𐎱𐎼𐎭, Ahameniş ordusu, I. Serhas'ın mezarı *Sparda*), yaklaşık MÖ 480).
Lidya, MS 50 dolaylarında, ana yerleşim yerleri ve Yunan kolonileri ile.
MÖ 6. yüzyılda Kroisos yönetimindeki son egemenlik döneminde Lidya İmparatorluğu'nun haritası.
(MÖ 7. yüzyıl kırmızı sınır)
**Lidyalılar** (Ahamenişler tarafından *Sparda* olarak bilinir, Eski Pers çivi yazısı 𐎿𐎱𐎼𐎭) Anadolu grubunun ayırt edici Hint-Avrupa Lidya dilini konuşan, Batı Anadolu Bölgesindeki Lidya'da yaşayan Anadolu kökenli bir halktı. Dilleri, Hitit dili ile benzerlik gösterir.

Anadolu'nun batısında Gediz ve Küçük Menderes ile Büyük Menderes Irmağı arasında kalan bölgeye Antik çağda *Lidya*, bu topraklarda yaşayanlara da *Lidyalılar* denilmiştir. Hint-Avrupa kökenli bir kavim olan ve doğudan Anadolu'ya gelen Lidyalılar önce Hititler'in daha sonra da Frigler'in egemenliği altında yaşadılar.

Dil tarafından tanımlanan ve MÖ 2. bin yıla kadar uzanan kökenleri hakkında ortaya atılan sorular, dil tarihçileri ve arkeologlar tarafından tartışma konusudur. Strabon'un zamanında (MÖ 1. yüzyıl) onun tarafından tutulan kayıtlar arasında son kez doğrulanmış kayıtlara göre, güneybatı Anadolu Kibyra'da en son Orta Çağ'dan kısa bir süre öncesine kadar ayrı bir Lidya kültürü varlığını sürdürmüştür.

Lidya başkenti "Sfard" veya Sardes idi. Geç Tunç Çağı'na kadar izlenebilen üç hanedanlığı kapsayan kaydedilmiş tarih devletleri, gücünün ve başarılarının zirvesine, Lidya'nın kuzey doğusunda yer alan komşu Frigya gücünün çöküşüne denk gelen bir zamanda, MÖ 7. ve 6. yüzyıllarda ulaştı.

Lidya egemenliği, MÖ 585'teki Halis Nehri kenarında gerçekleşen muharebe sonrası olaylar ve MÖ 546'da II. Kiros tarafından yenilgiye uğratılmasıyla aniden sona erdi.

## Tarihçe

Lidya Kralı Kroisos çiftçilerden vergi alırken (1629'da Claude Vignon tarafından yapılan resim)
Lidyalılar, Frigyalıların yıkılmasından sonra Kral Giges zamanında bağımsız bir devlet kurdular (MÖ 687). Lidyalıların başkenti, dönemin en büyük ve zengin kentlerinden olan Salihli yakınlarındaki Sardes (Sard)'dır. Giges, devletin sınırlarını genişletti. Doğu sınırları Kızılırmak ırmağına kadar uzandı. Kimmerlere karşı Asurlularla iş birliği yapmışlar ve bunun sonucunda Kral Yolu Asur'a kadar uzanmıştır. Kral Alyattes zamanında Medlerle savaş yapıldı. MÖ 585 yılında barış yapılarak, Kızılırmak iki devlet arasında sınır oldu.

Son kralları Krezüs dönemi Lidya'nın en parlak zamanı oldu. Başkentleri Sard aynı zamanda dönemin kültür ve sanat merkeziydi. Ancak bu durum uzun sürmedi. Adalar (Ege) Denizi'ne çıkmak istemeyen Pers Kralı Kiros, Mısır'la ittifak yapan Lidya Kralı Krezus'u yenerek Lidya Krallığı'na son verdi (MÖ 546). Sikke eski uygarlıklardan kalmış bir para türüdür. Altın, gümüş, bakır, nikel, tunç ve alüminyum gibi metal alaşımların (elektron) karışımları ile üretilmiş olup, ilkel çağlarda ticarette kullanılan takas (değiş-tokuş) yöntemi yerine daha kullanışlı bir değişim aracı arayışlarının sonucu olarak ortaya çıkmıştır.

## Yazınsal kaynakları

Lidya'nın son Kralı Karun'un portresi, Attika kırmızı figürlü amfora, boyanmış. yaklaşık olarak MÖ 500-490
Kendilerine ait tarihsel hesapların yolunda bugüne kadar bulunan malzeme kıttır; Lidyalılar hakkındaki bilgiler büyük ölçüde Antik Yunan yazarların etkilenmiş ancak karışık anlatımlarına dayanmaktadır.

Lidyalıların Homeric adı, Truva Savaşı sırasında Truvalıların müttefikleri arasında anılan Μαίονες idi. Bu ad "Maeonia" ve türetilmiş haliyle "Maeonyalılar" idi. Bronz Çağı terimleri bazen Lidya ve Lidyalılar için alternatif olarak kullanılsa da aralarına nüanslar da getirilmiştir. Lidyalıların böyle bir adla ilk tasdikine Yeni Asur İmparatorluğu kaynaklarında rastlanmaktadır.

Asurbanipal'in yıllıkları (MÖ 7. yüzyıl ortası) Luddi kralı Gu(g)gu'nun elçiliğinin Lidyalıların kralı Gyges ile özdeşleştirilmesine atıfta bulunur. "Lidyalılar" teriminin Sardeis ve çevresi sakinleri için ancak Mermnad Hanedanı'nın yükselişiyle kullanılmaya başlanmış olması muhtemeldir.

MÖ 6. yüzyıl başlarında Lidya Kralı tarafından basılan sikke
Herodot *Tarih* adlı eserinde Lidyalıların "altın ve gümüş para birimini basan ve kullanan bildiğimiz ilk insanlar olduğunu" belirtir. Bu özellikle elektrumdaki para basmaya atıfta bulunurken, bazı nümismatistler madeni paranın başlı başına Lidya'da ortaya çıktığını düşünüyor. Ayrıca Croesus krallığı döneminde Lidyalılardan daha cesur ve militan başka bir Küçük Asya etnosunun olmadığını belirtir.

## Gelenekler

MÖ 500 dolaylarında Persepolis Apadana'daki Lidya heyeti
Herodot'a göre, bir Lidyalı kız olgunluğa eriştiğinde, yeterli bir çeyiz kazanana kadar fuhuş yapardı ve bunun üzerine evlilik için uygun olduğunu ilan ederdi. Bu, soylu olarak doğmamış kızlar için genel bir uygulamaydı.

Gerodot, ayrıca Lidyalıları çeşitli antik oyunlar, özellikle aşık oyunu icat etmeleriyle ilişkilendirir ve oyunların popülaritesinin özellikle şiddetli kuraklık sırasında arttığını ve oyunların Lidyalılara sıkıntılarından psikolojik bir rahatlama sağladığını iddia eder.

Tarihte ilk kez Lidyalıların bastığı madeni paralar alışverişte değiş-tokuş (takas) yöntemini ve değerli metal ve tahılın alışveriş aracı olarak kullanımını zamanla azaltmıştır.
## Lidyalıların parayı bulması

Lidyalıların parayı bulan ilk uygarlık olduğu iddiaları olmakla birlikte, para kullanımı daha eski medeniyetler olan Sümerlerde ve Mısır'da da vardır. Resmi makamlarca onaylanmış gümüş gibi değerli metallerin ve belirli ölçekteki arpa gibi tahılların kullanımı ilk parasal ögeler sayılabilir.

Ancak Madenî paranın günümüzdeki anlamına yakın kullanımı Lidyalılara atfedilir. Herodot, Lidyalıların gümüş ve altın Madenî parayı ilk defa kullandığını yazar. Başka deyişle Lidyalılar zaten var olan para sisteminin aracı olarak altın ve gümüşü tercih eden ilk uygarlıktır.

Lidyalılar tarafından paraya "sikke" deniliyordu.

## Dil ve yazı

Lidya yazısı içeren mermer stel. Demir Çağı Anadolusundaki diğer yazı sistemleri gibi, Lidya alfabesi de Doğu Yunan alfabesiyle ilişkilidir; ancak kendine özgü özellikleri vardır.
Bugüne kadar keşfedilen Lidya metinleri sayıca az ve genellikle kısadır. Ancak Anadolu dilbilimi alanındaki önde gelen bilim insanları arasında sürdürülen yakın iş birliği, alanda sürekli bir ivme ve ilerleme sağlamakta; yeni epigrafik bulgular ortaya çıkarılmakta, kanıtlar eklenmekte ve sürekli olarak yeni kelimeler kaydedilmektedir. Buna rağmen, Lidya dilinin anlaşılması konusunda henüz gerçek bir atılım gerçekleşmemiştir.

Mevcut metinler MÖ 7. yüzyılın ortalarından başlayıp MÖ 2. yüzyıla kadar uzanmaktadır. Bu durum, bir bilim insanının şu sonuca varmasına yol açmıştır: "Lidyalılar erken yazmışlar, ancak [mevcut kaynaklar ışığında görünen o ki] çok yazmamışlar."

## Din

Lidya'nın kalbindeki Tmolus Dağı (bugünkü Bozdağ).
Lidya dinine ait pek çok kavram, Erken Tunç Çağı'na ve hatta Geç Taş Devri'ne kadar uzanıyor olabilir. Bunlar arasında bitki örtüsü tanrıçası *Kore*, yılan ve boğa kültü, gök gürültüsü ve yağmur tanrısı ile gök gürültüsünün simgesi olan çift balta (Labris), aslanların eşlik ettiği dağ ana tanrıçası (*Tanrıların Anası*) ve daha tartışmalı olan *Kuwawa* (Kibele) yer almaktadır.

Lidya dini ve mitolojisini birleştirmedeki zorluk, Tunç Çağı'ndan klasik (Pers) dönemlere kadar bin yılı aşkın bir süre boyunca antik Yunan kavramlarıyla karşılıklı temas ve aktarımın gerçekleşmiş olmasından kaynaklanmaktadır. Lidya araştırmacılarının belirttiği gibi, *Artimu* (Artemis) ve *Qλdãns* (Apollo) güçlü Anadolu unsurları taşırken, Tanrıların Annesi Kybele-Rea ve *Paki* (Bacchus, Dionysos) Anadolu'dan Yunanistan'a geçmiş; hem Lidya hem de Karya'da ise *Lews*/*Lefs* (Zeus) güçlü yerel özelliklerini koruyarak Yunan karşılığıyla aynı adı paylaşmıştır.

Lidya panteonunun hâlâ nispeten az bilinen diğer tanrısal figürleri arasında, Kuvava'nın refakatçisi ve bazen bir odun yığını üzerinde yakılan kahraman *Santai* ve karanlıkla ilişkilendirilen *Marivda(lar)* sayılabilir.

## Ayrıca bakınız

* Anadolu tarihi
* Lidya dili
* Karyalılar
* Misyalılar
* Likyalılar
* Kilikyalılar

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Ahmet Ercan (1999). "EĞMIR HELENISTIK (LIDYA) DÖNEMİ YATIRINDA" (PDF). jeofizik.org.tr. 8 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 25 Nisan 2019.