# Ahameniş İmparatorluğu

| Ahameniş İmparatorluğu𐎧𐏁𐏂 (Eski Farsça) Xšāça |
| --- |
| MÖ 550-MÖ 330 |
|

Büyük Kiros'un sancağı |
| Ahameniş İmparatorluğu, I. Darius'un (MÖ 522-486) egemenliği altında, en büyük toprak ölçüsünde |
| Başkent | Babil Pasargad (Büyük Kiros) Ekbatan (törensel) Susa (Büyük Darius) Persepolis (törensel) |
| Resmî dil(ler) | * Eski Farsça[a]
* Aramice[b]
 |
|

---

 |
| Yaygın dil(ler) | * Akadca[c]
* Elamca
* Grekçe
* Medce
* *bakınız § Diller*
 |
| Dinler  | * Mezopotamya dini
* Yahudilik
* Vedik Hinduizm
* Mısır dini
* Yunanistan dini
* *bakınız § Din*
 |
| Resmî din  | Zerdüştçülük |
| Hükûmet | Monarşi |
| Hükümdarlar |  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • MÖ 559-530  | II. Kiros (ilk) |
| • MÖ 530-522  | II. Kambises |
| • MÖ 522  | Bardiya |
| • MÖ 522-486  | I. Darius |
| • MÖ 486-465  | I. Serhas |
| • MÖ 465-424  | I. Artaserhas |
| • MÖ 424  | II. Serhas |
| • MÖ 424-423  | Sogdianus |
| • MÖ 423-405  | II. Darius |
| • MÖ 405-358  | II. Artaserhas |
| • MÖ 358-338  | III. Artaserhas |
| • MÖ 338-336  | Arses |
| • MÖ 336-330  | III. Darius (son) |

 |
| Tarihî dönem | Klasik Antik Çağ |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • Pers İsyanı  | MÖ 550 |
| • Thymbra Muharebesi  | MÖ 547 |
| • Opis Muharebesi  | MÖ 539 |
| • Pelisyum Muharebesi  | MÖ 525 |
| • I. Darius'un İskitya Seferi  | MÖ 513 |
| • Pers-Yunan savaşları  | MÖ 499-449 |
| • Korint Savaşı  | MÖ 395-387 |
| • Büyük İskender'in seferleri  | MÖ 330 |

 |
| Yüzölçümü |
| MÖ 500 | 5.500.000 km2 |
| Nüfus |
|

|  |  |
| --- | --- |
| • MÖ 500  | 17 milyon ile 35 milyon arası |

 |
| Para birimi | Dareikos |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Öncüller** | **Ardıllar** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Persis
 |
|  | Medya Devleti
 |
|  | Lidya
 |
|  | Yeni Babil İmparatorluğu
 |
|  | Elam
 |
|  | Makedonya
 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Makedonya
 |  |

 |

 |
| * a. **^** Egemen sınıfın resmî dili ve ana dili.
* b. **^** Resmî dil ve lingua franca.
* c. **^** Babil'de edebi dil.
 |

**Ahameniş İmparatorluğu**, (Eski Farsça: 𐎧𐏁𐏂, *Xšāça*, lit. 'İmparatorluk' veya 'Krallık'), MÖ 550 yılında Ahameniş Hanedanı'ndan Büyük Kiros tarafından kurulan bir Pers imparatorluğudur. Günümüz İran'ında merkezlenen bu imparatorluk, o dönemde tarihin en büyük imparatorluğu olup toplam 5,5 milyon kilometrekarelik (2,1 milyon mil kare) bir alanı kaplıyordu. İmparatorluk, batıda Balkanlar ve Mısır'dan, Batı Asya'nın büyük bölümüne, kuzeydoğuda Orta Asya'nın çoğuna ve güneydoğuda Güney Asya'daki İndus Nehri'ne kadar uzanıyordu.

MÖ 7. yüzyıl civarında, İran platosunun güneybatı kesimindeki Persis bölgesi Persler tarafından iskân edilmiştir. Persis'ten Kiros iktidara yükselmiş ve
Med İmparatorluğu'nun yanı sıra Lidya ve Yeni Babil İmparatorluğu'nu da yenmiş ve böylece Ahameniş Hanedanı altında yeni bir imparatorluk devletinin kurulmasını sağlamıştır.

MÖ 330'da Ahameniş İmparatorluğu, Kiros'un coşkun bir hayranı olan Büyük İskender tarafından fethedildi; bu fetih, o dönemde devam eden Makedonya İmparatorluğu seferinde önemli bir başarıyı işaret ediyordu. İskender'in ölümü, yıkılan Ahameniş İmparatorluğu topraklarının çoğunun, MÖ 321'de Triparadisos Bölünmesi'nin ardından Makedonya İmparatorluğu'nun halefi olarak ortaya çıkan Ptolemaios Krallığı ve Seleukos İmparatorluğu'nun yönetimi altına girdiği Helenistik Dönem'in başlangıcını işaret eder. Helenistik yönetim, merkezi platonun İranlı elitlerinin Part İmparatorluğu altında yeniden iktidara gelmesinden önce neredeyse bir yüzyıl boyunca devam etmiştir.

Modern çağda Ahameniş İmparatorluğu, başarılı bir merkezi bürokratik yönetim modelinin uygulanması, çok kültürlü politikası, yol sistemleri ve organize bir posta sistemi gibi karmaşık altyapıların inşası, topraklarında resmi dillerin kullanımı ve büyük, profesyonel bir orduya sahip olması da dahil olmak üzere kamu hizmetlerinin geliştirilmesiyle tanınmıştır. Bu ilerlemeler, daha sonraki birçok imparatorluk tarafından benzer yönetim biçimlerinin uygulanmasına ilham kaynağı olmuştur.

## Etimoloji

Ahameniş İmparatorluğu, adını imparatorluğun kurucusu Büyük Kiros'un atası Ahameniş'ten alır. Ahameniş terimi "Ahameniş/Ahameniş ailesinden" anlamına gelir (Eski Farsça: 𐏃𐎧𐎠𐎶𐎴𐎡𐏁; "dost aklına sahip olmak" anlamına gelen bir bahuvrihi bileşiği). Ahameniş, yedinci yüzyılda güneybatı İran'daki Anşan'ın küçük bir hükümdarı ve Asur'un bir vasalıydı.

MÖ 850 civarında imparatorluğu kuran göçebe halk kendilerine *Parsa*, sürekli değişen topraklarına ise büyük ölçüde Persis çevresinde yer alan *Parsua* adını verdiler. "Pers" adı, Persis (Eski Farsça: 𐎧𐏁𐏂 Xšāça) kökenli halkın ülkesini ifade eden yerel kelimenin Yunanca ve Latince telaffuzudur. Kelimenin tam anlamıyla "Krallık" anlamına gelen Eski Farsça: 𐎧𐏁𐏂 Xšāça terimi, çok uluslu devletleri tarafından oluşturulan İmparatorluğu ifade etmek için kullanılmıştır.

Aynı zamanda kendilerini diğer halklardan ayırmak için Arya veya Aryan gibi etnik sıfatlar kullanıyorlardı. Ahameniş döneminde, Arya etnonimine dair epigrafik olarak doğrulanmış ilk atıflar ortaya çıktı. MÖ 6. yüzyılın sonları - 5. yüzyılın başlarında, Ahameniş kralları Büyük Darius ve oğlu I. Xerxes, bu terimi kullandıkları bir dizi yazıt ürettiler. Bu yazıtlarda Arya, dilsel, etnik ve dini çağrışımlara sahiptir.

Ahameniş döneminde, etnonim hakkında ilk dış bakış açısını da ediniyoruz. Herodot, "Tarihler" adlı eserinde Medler hakkında bir dizi bilgi verir. Herodot, Medlerin geçmişte Arioi, yani Aryalar olarak adlandırıldığını aktarır. Ayrıca Arizantoileri, Medleri oluşturan altı kabileden biri olarak adlandırır. Bu, \*arya-zantu ('Arya soyundan') olarak yorumlanır.

## Tarihçe

### Zaman çizelgesi

*Tarihler yaklaşıktır, ayrıntılar için ilgili makaleye bakın*
### Ahameniş Hanedanı'nın kökeni

Ahameniş hükümdarlarının soy ağacı.

> Pers ulusu, aşağıda sıralanan çeşitli kabilelerden oluşmaktadır: Pasargadai, Maraphii ve Maspii. Diğer tüm kabileler bu üçüne tâbidir. Bunlar arasında özellikle Pasargadai öne çıkar; çünkü bu kabile, Pers krallarının geldiği Ahamenid hanedanını barındırmaktadır. Bunun dışında Panthialaei, Derusiaei ve Germanii kabileleri vardır; bunlar toprağa bağlı, yerleşik halklardır. Geriye kalanlar ise — Dai, Mardi, Dropici ve Sagartii — göçebe kabilelerdir.
>
> — Herodot, Tarih 1.101 & 125

Ahameniş İmparatorluğu, göçebe Farslar tarafından kurulmuştur. Farslar, günümüz İran topraklarına y. MÖ 1000 civarında gelen ve kuzeybatı İran, Zagros Dağları ve Persis bölgesine yerleşen İran halklarındandırlar; bu süreçte yerli Elamlılar ile yan yana yaşamışlardır. Başlangıçta Farslar, Batı İran Platosu'nda göçebe hayvancılık ile uğraşan topluluklardı. Ahameniş İmparatorluğu, ilk İran imparatorluğu olmayabilir. Bir başka İran halklarından olan Medler, Asurlular'ın yıkılmasında belirleyici rol oynadıklarında kısa ömürlü bir imparatorluk kurmuş olabilirler.

Ahamenişliler, başlangıçta günümüzde Mervdeşt kenti yakınlarında bulunan Elam kenti Anşan'ın hükümdarlarıydılar. "Anşan Kralı" unvanı, daha önce kullanılan Elam "Susa ve Anşan Kralı" unvanının bir uyarlamasıydı. Anşan'ın en erken krallarının kimliği konusunda farklı rivayetler vardır. Ahamenişliler en eski soy kütüğü kabul edilen Kiros Silindiri'ne göre Anşan kralları Teispes, I. Kiros, I. Kambises ve imparatorluğun kurucusu olarak bilinen II. Kiros (Büyük Kiros) idi. Daha sonraki döneme ait olan ve I. Darius tarafından yazdırılan Behistun Yazıtı, Teispes'in Ahameniş Hanedanı'nın eponimi Ahameniş'in oğlu olduğunu ve Darius'un da Teispes'ten farklı bir soy hattı üzerinden geldiğini iddia eder. Ancak daha erken dönem kaynaklarında Ahameniş'ten hiç söz edilmez. Herodot Tarihi'nde, Büyük Kiros'un, I. Kambises ile Med İmparatoru Astyages'in kızı Mandane'nin oğlu olduğu aktarılır.

### Kuruluş ve genişleme

Ahameniş topraklarının genişleme sürecinin haritası
#### MÖ 550ler

Kiros, MÖ 553'te Med İmparatorluğu'na karşı ayaklandı ve MÖ 550'de Medleri yenilgiye uğratarak Kral Astyages'i esir aldı ve başkent Ekbatan'ı fethetti. Ekbatan'ın kontrolünü ele geçirdikten sonra Kiros, kendisini Astyages'in halefi olarak ilan etti ve tüm imparatorluğun yönetimini üstlendi. Astyages'in imparatorluğunu devralmakla birlikte, Medlerin hem Lidya hem de Yeni Babil İmparatorluğu ile sürdürdüğü toprak anlaşmazlıklarını da miras almış oldu.

#### MÖ 540lar

Lidya Kralı Kroisos, yeni uluslararası durumdan yararlanmak amacıyla Küçük Asya'da daha önce Medlerin egemenliğinde bulunan topraklara doğru ilerledi. Ancak Kiros, yalnızca Kroisos'un ordularını püskürtmekle kalmayan, aynı zamanda Sardis'in ele geçirilmesine ve Lidya Krallığı'nın MÖ 546'da yıkılmasına yol açan bir karşı saldırı düzenledi. Kiros, Lidya'da vergi toplamakla görevlendirdiği Pactyes'i bırakarak bölgeden ayrıldı. Ancak Kiros'un ayrılışının hemen ardından Pactyes isyan başlattı. Bunun üzerine Kiros, isyanı bastırmak üzere Medli general Mazaris'i gönderdi ve Pactyes yakalandı. Mazaris'in ölümünden sonra görevi üstlenen Harpagos, ayaklanmaya katılan tüm kentleri sırayla boyun eğdirdi. Lidya'nın kesin olarak itaat altına alınması toplamda yaklaşık dört yıl sürdü.

Ekbatan'daki iktidarın Medlerden Perslere geçmesiyle birlikte, Med İmparatorluğu'na bağlı birçok topluluk durumlarının değiştiğine inanarak Kyros'a karşı isyan etti. Bu gelişme, Kiros'u Orta Asya'da Baktriya ve göçebe Saka topluluklarına karşı savaşmaya zorladı. Bu seferler sırasında Kiros, Orta Asya'da Kiroupolis dâhil olmak üzere birçok garnizon kenti kurdu.

#### MÖ 530lar

MÖ 547 ile 539 yılları arasında Pers-Babil ilişkileri hakkında herhangi bir bilgi bulunmamaktadır. Ancak MÖ 540-539 savaşına ve Babil'in Düşüşü'ne giden süreçte, iki imparatorluk arasında birkaç yıl boyunca düşmanlıkların yaşanmış olması muhtemeldir. MÖ 539 yılının Ekim ayında Kiros, Opis Muharebesi'nde Babillilere karşı zafer kazandı; ardından Sippar'ı savaşsız ele geçirdi ve nihayet 12 Ekim'de Babil'i fethetti. Bu sırada Babil kralı Nabonidus esir alındı. Kenti ele geçirdikten sonra Kiros, propaganda amaçlı olarak kendisini, Marduk yerine Sin kültünü yücelten Nabonidus'un bozduğu ilahi düzeni yeniden tesis eden hükümdar şeklinde tasvir etti. Ayrıca kendisini, Asur kralı Asurbanipal ile kıyaslayarak Yeni Asur İmparatorluğu'nun mirasını yeniden canlandıran hükümdar olarak gösterdi. Kiros'a ayrıca, Yahud halkını sürgünden kurtarmak ve Kudüs'ün büyük ölçüde yeniden inşasını — İkinci Tapınak da dâhil olmak üzere — onaylamak gibi icraatlar atfedilir.

Pasargad'da bulunan Büyük Kiros'un mezarı
#### MÖ 520ler

MÖ 530 yılında Kiros öldü ve yerine büyük oğlu II. Kambises geçti. Küçük oğlu Bardiya ise Orta Asya'da geniş bir bölgenin yönetimini aldı. MÖ 525 yılına gelindiğinde, Kambises Fenike ve Kıbrıs'ı başarıyla hâkimiyeti altına almış ve yeni kurulan Pers donanmasıyla birlikte Mısır'ı istilaya hazırlanmaktaydı. Bu sırada II. Amasis 526'da ölmüş, yerine III. Psamtik geçmesi Mısır'ın bazı önemli müttefiklerinin Perslerin tarafına geçmesine yol açtı. III. Psamtik, ordusunu Nil Deltası'ndaki Pelusium'da konuşlandırdı. Ancak Pelisyum Muharebesi'nde Persler karşısında ağır bir yenilgiye uğradı ve Memfis'e kaçtı. Burada da Persler tarafından yenilgiye uğratıldı ve esir alındı. Başarısız bir isyan girişiminden sonra ise III. Psamtik intihar etti.

Herodot, II. Kambises'i, Mısır halkına, onların tanrılarına, kültlerine, tapınaklarına ve rahiplerine karşı açıkça düşmanca tavır alan bir hükümdar olarak tasvir eder. Özellikle kutsal boğa Apis'in öldürülmesi üzerinde durur. Herodot'a göre bu eylemler, Kambises'i deliliğe sürüklemiş ve kardeşi Bardiya'yı (Herodotos'un anlatımına göre gizlice öldürülmüştür), kendi kız kardeşi-eşi'ni ve Lidya kralı Kroisos'u öldürmesine yol açmıştır. Sonuç olarak Herodoto, Kambises'in aklını tamamen yitirdiğini söyler. Daha sonraki tüm klasik yazarlar, Kambises'in dinsizliği ve deliliği temasını tekrarlar. Ancak bu anlatılar güvenilir değildir; zira MÖ 524 tarihli Apis mezar yazıtı, Kambises'in kendisini firavun unvanıyla tanıtarak Apis'in cenaze törenlerine katıldığını göstermektedir.

Mısır'ın fethinin ardından, günümüz doğu Libya'sındaki (Sirenayka) Libyalılar ile Kirene ve Barca'daki Yunanlar, II. Kambises'e savaşsız teslim olmuş ve haraç göndermiştir. Kambises daha sonra Kartaca, Ammon vahası ve Etiyopya üzerine seferler planladı. Herodot, Kartaca'ya yönelik deniz seferinin iptal edildiğini, çünkü donanmasının büyük bölümünü oluşturan Fenikelilerin, kendi soydaşlarına karşı silah kullanmayı reddettiğini iddia eder, ancak modern tarihçiler, böyle bir seferin gerçekten planlanıp planlanmadığı konusunda şüphe duymaktadır. Kambises, imparatorluğun Afrika'daki stratejik konumunu güçlendirmek amacıyla diğer iki sefere ağırlık verdi: Kuş Krallığı'nı fethetmek ve batı vahalarında stratejik noktaları ele geçirmek. Bu doğrultuda, çoğunluğu Yahudi askerlerden oluşan bir garnizonu Elefantin'de kurdu; bu birlik, Kambises'in tüm hükümdarlığı boyunca orada kaldı. Bununla birlikte, Ammon ve Etiyopya seferleri başarısızlıkla sonuçlandı. Herodot'a göre Etiyopya seferinin başarısızlığının nedeni Kambises'in deliliği ve ordusunun erzak yetersizliğiydi. Ancak arkeolojik kanıtlar, seferin tamamen başarısız olmadığını; Nil'in ikinci akanağında, Mısır ile Kuş arasındaki sınırda inşa edilen bir kalenin, Ahameniş dönemi boyunca kullanılmaya devam ettiğini göstermektedir.

Kambises'in ölümü ve Bardiya'nın tahta çıkışı etrafındaki olaylar oldukça tartışmalıdır; zira farklı antik kaynaklar birbirleriyle çelişmektedir. Herodot'a göre, Bardiya'nın öldürülmesi gizlice gerçekleştiğinden Perslerin çoğu onun hâlâ hayatta olduğuna inanıyordu. Bu durum, iki Magi'nin Kambises'e karşı ayaklanmasına fırsat verdi. Bunlardan biri, Bardiya ile olağanüstü fiziksel benzerliği ve aynı ismi taşıması nedeniyle (Herodot'un anlatısında Smerdis olarak geçer) tahtı ele geçirdi. Ktesias ise, Kambises'in Bardiya'yı öldürttüğünde, fiziksel benzerliği sebebiyle Baktirya satraplığına Sphendadates adında bir magusu atadığını yazar. Kambises'in iki yakını, bu benzerliği kullanarak tahtı gasp etmek üzere Sphendadates'i Bardiya kisvesi altında tahta çıkarmak için komplo kurmuştur. Sonraki kral I. Darius'un yazdırdığı Behistun Yazıtı'na göre ise, Gaumata adında bir magus Bardiya'nın kılığına girerek Persya'da bir isyan başlatmıştır. Ayaklanmanın kesin koşulları ne olursa olsun, Kambises bu haberleri MÖ 522 yazında Mısır'dan dönüş yolunda aldı; ancak Suriye'de uyluğundan aldığı bir yara kangrene dönüşerek ölümüne neden oldu. Böylece Bardiya'nın sahtekâr taklitçisi kral oldu. Darius'un anlatısı en eski kaynaktır. Daha sonraki tarihçiler de, temel noktada — bir magusun Bardiya'yı taklit ederek tahta çıktığı — hemfikirdir. Ancak bu öykünün, Darius'un kendi iktidar gaspını meşrulaştırmak için uydurulmuş olması da muhtemeldir. Pierre Briant, Bardiya'nın Kambises tarafından öldürülmediğini, 522 yazında Kambises'in ölümü üzerine hanedanın hayatta kalan tek erkek üyesi sıfatıyla taht üzerinde meşru hakkını ileri sürdüğünü öne sürmektedir. İranolog Briant'a göre, Darius'un bir aldatmacaya başvurduğu görüşü günümüzde yaygın olarak kabul görse de, "mevcut kanıtlar ışığında kesinlik kazanmamıştır".

Ahameniş İmparatorluğu'nun En Geniş Sınırları y. MÖ 500
Behistun Yazıtı'na göre, Gaumata yedi ay boyunca hüküm sürdükten sonra, MÖ 522'de I. Darius (Eski Farsça: Dāryavuš, "iyiyi sıkı tutan", Darayarahuş) olarak da bilinir) tarafından tahttan indirilmiştir. Magiler baskı görmelerine rağmen varlıklarını sürdürmüş, hatta ilk sahte-Smerdis (Gaumata)'nın ölümünden bir yıl sonra, ikinci bir sahte-Smerdis (Vahyazdāta) darbe girişiminde bulunmuştur. Bu darbe başlangıçta başarı kazanmışsa da sonunda bastırılmıştır.

Herodotos, bu dönemde Pers ileri gelenlerinin imparatorluk için en uygun yönetim biçimini tartıştığını aktarır.

#### MÖ 510lar

Makedonların kralı I. Amintas'ın, ülkesini yaklaşık MÖ 512–511'de Perslere teslim etmesinden itibaren, Makedonlar ile Persler artık birbirlerine yabancı değildi. Makedonya'nın boyunduruk altına alınışı, I. Darius'un (MÖ 521–486) döneminde başlatılan askerî operasyonların bir parçasıydı. Darius, MÖ 513'te, büyük hazırlıkların ardından devasa bir Ahameniş ordusu ile Balkanlar'a girdi ve Tuna Nehri'nin kuzeyinde dolaşan Avrupalı İskitleri yenilgiye uğratmaya çalıştı.

Darius'un ordusu, dönüş yolunda, birçok Trak kabilesini ve Karadeniz'in Avrupa kıyılarına komşu bölgelerin neredeyse tamamını — günümüz Bulgaristan, Romanya, Ukrayna ve Rusya'nın bazı kısımlarını — boyunduruk altına aldıktan sonra Anadolu'ya geri döndü. Darius, Avrupa'da kumandanlarından Megabazos'u Balkanlar'daki fetihleri tamamlaması için bıraktı. Pers birlikleri, altın bakımından zengin Trakya'yı, kıyıdaki Yunan şehirlerini ve güçlü Paionları yenerek hâkimiyet altına aldılar. Sonunda Megabazos, Amintas'a elçiler göndererek Pers egemenliğinin kabulünü istedi; Makedonlar da bunu kabul etti. Balkanlar, çok uluslu Ahameniş ordusuna çok sayıda asker sağladı. Makedon ve Pers elitleri arasında evlilik bağları kuruldu; örneğin Persli yetkili Bubares, Amintas'ın kızı Gygaea ile evlendi. Amintas ve oğlu Aleksandros, Bubares aracılığıyla kurdukları aile bağları sayesinde Pers kralları I. Darius ve I. Serhas ile iyi ilişkiler sürdürdüler. Pers istilası, dolaylı biçimde Makedonya'nın güçlenmesine yol açtı. Persler, Balkanlar'da ortak çıkarlara sahipti; Pers desteğiyle Makedonlar, Paionlar ve bazı Yunan kabileleri pahasına önemli kazanımlar elde ettiler. Sonuçta Makedonlar, "istekli ve faydalı Pers müttefikleri" olarak anıldılar. Makedon askerleri, Serhas'ın ordusunda Atina ve Sparta'ya karşı savaştı. Persler, hem Yunanlara hem de Makedonlara *Yauna* ("İyonlar", yani "Yunanlar") adını vermekteydi. Makedonlara ise özellikle Yaunã Takabara — yani “kalkan gibi görünen başlıkları olan Yunanlar” — ifadesini kullanıyorlardı; bu tanım muhtemelen Makedon kausia başlığına atıfta bulunmaktaydı.

Pers kraliçesi Atossa, II. Kiros'un kızı, II. Kambises'in kız kardeşi ve karısı, I. Darius'un karısı ve I. Serhas'ın annesi
#### MÖ 5. yüzyıl

MÖ 5. yüzyıla gelindiğinde, Pers kralları yalnızca tüm İran platosunu ve eskiden Asur İmparatorluğu'na ait toprakları (Mezopotamya, Levant, Kıbrıs ve Mısır) yönetmekle kalmayıp, bunun ötesinde: tüm Anadolu ve Ermenistan'ı, Güney Kafkasya ile Kuzey Kafkasya'nın bir bölümünü, Azerbaycan, Özbekistan ve Tacikistan'ı, batıda ve kuzeyde Bulgaristan, Payonya, Trakya ve Makedonya'yı, Karadeniz kıyılarının büyük kısmını, Orta Asya'da Aral Gölü, Ceyhun ve Seyhun nehirlerine kadar uzanan bölgeleri, doğuda Hindukuş Dağları ile Batı İndus havzasını (günümüz Afganistan ve Pakistan'ına karşılık gelir), güneyde Kuzey Arap Yarımadası'nın bazı kısımlarını, güneybatıda Doğu Libya'yı (Sirenayka) ve ayrıca Umman, Çin'in bazı bölgeleri ile günümüz Birleşik Arap Emirlikleri'ni kapsayan geniş alanları da hâkimiyetleri altına almışlardı.

### Pers-Yunan savaşları

MÖ 5. yüzyıldan kalma antik bir kyliks üzerinde yer alan savaşan bir Yunan hoplit ve Pers savaşçısı tasviri
MÖ 499'daki İyonya Ayaklanması ve Aeolis, Dor, Kıbrıs ve Karya'daki ilişkili isyanlar, Küçük Asya'nın çeşitli bölgelerinde Pers yönetimine karşı başlatılan ve MÖ 499-493 yılları arasında süren askeri isyanlardı. İsyanın temelinde, Küçük Asya'daki Yunan şehirlerinin Persler tarafından kendilerini yönetmek üzere atanan tiranlardan duyduğu memnuniyetsizlik ve iki Milet tiranı Histiaeus ve Aristagoras'ın bireysel eylemleri yatıyordu. MÖ 499'da, dönemin Milet tiranı Aristagoras, hem maddi hem de prestij açısından Milet'teki konumunu güçlendirmek amacıyla Pers satrapı Artaphernes ile birlikte Nakşa'yı fethetmek için ortak bir sefer başlattı. Görev bir fiyaskoyla sonuçlandı ve bir tiran olarak yakında görevden alınacağını hisseden Aristagoras, tüm İyonya'yı Pers Kralı I. Darius'a karşı isyana kışkırtmayı seçti.

Persler, batı kıyısındaki kendilerine karşı direnen şehirleri ele geçirmeye devam ettiler ve sonunda MÖ 493'te İyonya'ya genel olarak adil ve haklı kabul edilen bir barış anlaşması dayattılar. İyon Ayaklanması, Yunanistan ile Ahameniş İmparatorluğu arasındaki ilk büyük çatışmayı oluşturması nedeniyle Yunan-Pers Savaşları'nın ilk aşamasını temsil etmektedir. Anadolu yeniden Pers egemenliğine girmişti, ancak Darius, isyana destek veren Atina ve Eretria'yı cezalandırmaya yemin etmişti. Dahası, Yunanistan'daki siyasi durumun imparatorluğunun istikrarı için sürekli bir tehdit oluşturduğunu görünce, tüm Yunanistan'ı fethetmeye karar verdi. İşgalin ilk hamlesi, Balkan Yarımadası'ndaki toprakları imparatorluğa geri kazandırmaktı. İyonya Ayaklanması'nın ardından Perslerin bu topraklar üzerindeki etkisi zayıflamıştı. MÖ 492'de Pers generali Mardonios, Trakya'yı yeniden fethetti ve Makedonya'yı tamamen imparatorluğun boyundurluğu altına aldı; Makedonya, MÖ 6. yüzyılın sonlarından itibaren bir vasal olmasına rağmen büyük ölçüde özerkliğini korudu. Ancak MÖ 490 yılında Pers kuvvetleri Maraton Savaşı'nda Atinalılar tarafından yenilgiye uğratıldı ve I. Darius, Yunanistan'ı işgal etme şansını elde edemeden öldü.

Hoplitlerle savaşan Ahameniş kralı, mühür ve mühür tutucu, Kimmer Bosporos.
I. Darius'un oğlu I. Serhas (MÖ 485-465, Eski Farsça *Xšayārša* "Krallar Arasındaki Kahraman"), işi tamamlamaya yemin etti. Yunanistan'ı fethetmeyi amaçlayan büyük bir istila düzenledi. Ordusu, MÖ 480 baharında kuzeyden Yunanistan'a girdi ve Makedonya ve Teselya'da çok az direnişle karşılaştı veya hiç karşılaşmadı, ancak TThermopylae'de küçük bir Yunan kuvveti tarafından üç gün boyunca oyalandı. Artemisium'da eş zamanlı yapılan deniz muharebesi, büyük fırtınaların her iki taraftan da gemileri yok etmesi nedeniyle taktiksel olarak sonuçsuz kaldı. Yunanlar Thermopylae'deki yenilgi haberini alıp geri çekilince muharebe erken sona erdi. Bu muharebe, Persler için taktiksel bir zaferdi ve onlara Artemision ve Ege Denizi'nin tartışmasız kontrolünü sağladı.

Thermopylae Muharebesi'ndeki zaferinin ardından, I. Serhas boşaltılmış olan Atina'yı yağmaladı ve Yunanlarla Korint Kıstağı ve Saron Körfezi'nde karşılaşmaya hazırlandı. Ancak MÖ 480'de, Yunanlar Salamis Deniz Muharebesi'nde Pers donanmasına kesin bir yenilgi yaşattı ve Serhas'ı Sardis'e çekilmeye zorladı. Serhas'ın Yunanistan'da bıraktığı kara ordusu, komutan Mardonios yönetiminde Atina'yı yeniden ele geçirdi; fakat MÖ 479'da Platea Muharebesi'nde tamamen imha edildi. Aynı yıl Perslerin Mykale'deki yenilgisi, Anadolu'daki Yunan şehirlerini ayaklanmaya teşvik etti ve Persler, Avrupa'daki tüm topraklarını kaybederek Makedonya'nın yeniden bağımsız hale gelmesiyle sonuçlandı. Bir süre sonra, Pers sarayının en güçlü devlet adamlarından biri olan ve kraliyet muhafızlarının komutanlığını yürüten Artabanos, hadım Aspamitres'in yardımıyla Serhas'ı suikastla öldürdü. Ancak Serhas'ın suikasta uğradığı kesin yıl ve tarih, tarihçiler arasında tartışmalıdır.

### Kültürel evre ve Zerdüşt reformları

I. Serhas suikasta kurban gittikten sonra, yerine hayatta kalan en büyük oğlu I. Artaserhas geçti. Onun döneminde Elamca yönetim dili olmaktan çıktı ve Aramice önem kazandı. Muhtemelen bu dönemde güneş takvimi ulusal takvim olarak kabul edildi. I. Artakserhas döneminde Zerdüştlük imparatorluğun *de facto* dini haline geldi.

Persler, Eurimedon Muharebesi'nde (MÖ 469 veya 466) yenilgiye uğradıktan sonra, Yunanistan ve Persler arasındaki askerî harekât durduruldu. I. Artakserkses iktidara geldiğinde, Atinalıları Yunanistan'daki düşmanlarına para desteği sağlayarak zayıflatmak için yeni bir Pers stratejisi başlattı. Bu, dolaylı olarak Atinalıların Delos Birliği hazinesini Delos adasından Atina akropolüne taşımasına neden oldu. Bu para desteği uygulaması, kaçınılmaz olarak MÖ 450'de Yunanların Kıbrıs Muharebesi'nde saldırıya geçtiği yeni bir çatışmaya yol açtı. Kimon'un bu seferde pek bir şey elde edememesinin ardından, MÖ 449'da Atina, Argos ve Persler arasında Kallias Barışı imzalandı.

I. Artakserkses, Atina'dan ostrakismos edildikten sonra Salamis Deniz Muharebesi'ni kazanan Themistokles'e sığınma hakkı teklif etti. Ayrıca, ona ekmek, et ve şarap sağlaması için Magnesia, Myus ve Lampsakos'u verdi. Ayrıca, I. Artakserkses ona giysi sağlaması için Palaescepsis'i ve evi için yatak takımı olarak Percote'yi verdi.

Ahameniş altın süs eşyaları, Brooklyn Müzesi
I. Artakserkses MÖ 424'te Susa'da öldüğünde, bedeni Nakş-ı Rüstem Nekropolü'nde kendisi için daha önce inşa edilmiş olan mezara götürüldü. Kralların henüz hayattayken kendi mezarlarını inşa etmeye başlamaları Pers geleneğiydi. I. Artakserkses'in yerine hemen en büyük ve tek meşru oğlu II. Serhas geçti. Ancak tahta çıktıktan birkaç gün sonra, görünüşe göre bölgelerinin desteğini kazanmış olan gayri meşru kardeşi Sogdianus'un emriyle Pharnacyas ve Menostanes tarafından sarhoşken suikaste uğradı. Sogdianus, kendisine isyan eden üvey kardeşi Ochus tarafından yakalanmadan önce altı ay on beş gün hüküm sürdü. Sogdianus, Ochus'un kılıçla, zehirle veya açlıkla ölmeyeceğine söz vermesi nedeniyle kül içinde boğularak idam edildi. Okus daha sonra II. Darius kraliyet ismin aldı. Darius'un tahttaki konumunu koruyabilmesi kısa süreli iktidar boşluğunu sona erdirdi.

MÖ 412'den itibaren II. Darius, Tissafernis'in ısrarı üzerine önce Atina'ya, sonra Sparta'ya destek verdi; ancak MÖ 407'de Darius'un oğlu Genç Kiros, Tissafernis'in yerine atandı ve destek tamamen Sparta'ya verildi. Sparta, Atina'yı MÖ 404'te yendi. Aynı yıl Darius, Babil'de hastalandı ve öldü. Ölümü, Amyrtaios adlı Mısırlı bir asiye Mısır üzerindeki Pers kontrolünden kurtulma fırsatı verdi. Darius'un ölüm döşeğinde, Babil'li karısı Parysatis, ikinci büyük oğlu Kiros'un (Genç Kiros) taç giymesi için ona yalvardı, ancak Darius reddetti. Kraliçe Parysatis, Kiros'u en büyük oğlu II. Artaserhas'tan daha çok kayırıyordu. Plütark (muhtemelen Ktesias'ın yetkisine dayanarak), tahttan indirilen Tissafernis'in taç giyme gününde yeni kralın yanına gelip, küçük kardeşi Kiros'un (Genç Kiros) tören sırasında onu öldürmeye hazırlandığı konusunda onu uyardığını anlatır. Artaserhas, Kiros'u tutuklattı ve anneleri Parysatis müdahale etmeseydi onu idam ettirecekti. Kiros daha sonra Lidya Satrapı olarak geri gönderildi ve burada silahlı bir isyan hazırladı. Kiros, On Bin Yunan paralı askerinden oluşan büyük bir ordu topladı ve Pers topraklarının derinliklerine doğru ilerledi. Kiros'un ordusu, MÖ 401'de II. Artaserhas'in kraliyet Pers ordusu tarafından Cunaxa'da durduruldu ve Kiros burada öldürüldü. Ksenofon da dahil olmak üzere On Bin Yunan Paralı Asker artık Pers topraklarının derinliklerindeydi ve saldırı riski altındaydı. Bu yüzden hizmetlerini sunabilecekleri başkalarını aradılar, ancak sonunda Yunanistan'a geri dönmek zorunda kaldılar.

Ahameniş kralları arasında en uzun süre hüküm süren II. Artaserhas hükümdarlığında yapılan anıtlarının çoğu bu 45 yıllık göreceli barış ve istikrar döneminde inşa edildi. Artaserhas başkenti büyük ölçüde genişlettiği Persepolis'e geri taşıdı. Ayrıca, Ekbatan'daki yaz başkenti de yaldızlı sütunlar ve gümüş ve bakırdan çatı kiremitleriyle cömertçe genişletildi. Zerdüşt tapınaklarının olağanüstü yeniliği de onun saltanatına tarihlenebilir ve muhtemelen Zerdüştlük Ermenistan'dan Anadolu ve Levant'a bu dönemde yayıldı. Tapınakların inşası, dini bir amaca hizmet etse de, tamamen özverili bir eylem değildi, aynı zamanda önemli bir gelir kaynağı olarak da hizmet ettiler. Ahamenişler, Babil krallarından, tüm sakinlerin topraklarına veya başka bir gelir kaynağına en yakın tapınağa ödediği zorunlu tapınak vergisi kavramını benimsediler.

Önemli olayları ve bölgesel evrimi içeren Pers İmparatorluğu zaman çizelgesi, MÖ 550-323
II. Artaserhas, Perslerin eski müttefiki olan ve II. Agisilaos komutasında Anadolu'yu işgal eden Spartalılar ile bir savaşa girdi. Spartalıların dikkatini Yunan meselelerine çekmek için II. Artaserhas, düşmanlarına, özellikle Atina, Teb ve Korint'e maddi destek sağladı. Bu destekler, Spartalıların Korint Savaşı olarak bilinen savaşa girmesine yardımcı oldu. MÖ 387'de II. Artaserhas müttefiklerine ihanet ederek Sparta ile ittifak kurup eski müttefiklerini Antalkidas Barışı'na zorladı. Bu antlaşma, Anadolu kıyısındaki Yunan şehirleri İyonya ve Aiolis'in kontrolünü Perslere geri verirken, Sparta'ya Yunan anakarasında egemenlik sağladı. MÖ 385'te Kadusilere karşı sefere çıktı. Yunanlara karşı başarılı olmasına rağmen, II. Artaserhas, hükümdarlığının başlarında kendisine karşı başarılı bir isyan başlatan Mısırlılarla daha fazla sorun yaşadı. MÖ 373'te Mısır'ı geri alma girişimi tamamen başarısız oldu, ancak son yıllarında Persler, Fenike'yi fethetmek için ortak bir Mısır-Sparta girişimini engellemeyi başardılar. MÖ 372-362'de Satraplar İsyanı'nı bastırdı. Birkaç karısı olduğu bildirilir. Başlıca karısı, MÖ 400 civarında II. Artakserkses'in annesi Parysatis tarafından zehirlenene kadar Stateira'ydı. Bir diğer baş karısı ise Fokaia'dan Aspasia (Perikles'in cariyesiyle aynı değil) adında bir Yunan kadındı. II. Artaserhas'in 350 karısından 115'ten fazla oğlu olduğu söylenir.

MÖ 358'de II. Artaserhas öldü ve yerine oğlu III. Artaserhas geçti. MÖ 355'te III. Artaserhas, Atina'yı şehir güçlerinin Anadolu'yu terk etmesini ve asi müttefiklerinin bağımsızlığını tanımasını gerektiren bir barış yapmaya zorladı. Artaserhas, asi Kadusilere karşı bir sefer başlattı, ancak her iki Kadusi kralı da yatıştırmayı başardı. Bu seferden başarıyla çıkanlardan biri, daha sonra Pers tahtına III. Darius olarak geçen Darius Codomannus'tu.

III. Artaserhas, batıda artık barışı garanti edemeyeceklerini hissettiği ve bu orduların batı satraplarını isyan araçlarıyla donatmasından endişe duyduğu için Anadolu'daki tüm satraplık ordularının dağıtılmasını emretti. Ancak bu emir, krala karşı bir isyanda Atina'nın yardımını isteyen Frigya Kralı II. Artabazos tarafından göz ardı edildi. Atina, Sardis'e yardım gönderdi. Mysia Kralı Orontes de Artabazos'u destekledi ve birleşik kuvvetler MÖ 354'te III. Artaserhas tarafından gönderilen kuvvetleri yenmeyi başardı. Ancak MÖ 353'te III. Artaserhas'ün ordusu tarafından yenildi ve dağıtıldı. Orontes kral tarafından affedilirken Artabazos, Makedonya Kralı II. Filip'in sarayının güvenliğine kaçtı. y. MÖ 351 civarında III. Artaserhas, babası II. Artaserhas döneminde isyan eden Mısır'ı geri almak için bir sefere çıktı. Aynı dönemde, Teb'in de desteğiyle Anadolu'da bir isyan patlak verdi ve isyanın ciddileşme tehlikesi vardı. Büyük bir ordu toplayan Artaserhas Mısır'ı işgal etti ve II. Nektanebo ile savaşa girdi. Mısır Firavunu ile bir yıl süren savaştan sonra Nektanebo, Yunan generaller Diophantus ve Lamius liderliğindeki paralı askerlerin desteğiyle Persleri ezici bir yenilgiye uğrattı. Artaserhas geri çekilmek ve Mısır'ı yeniden fethetme planlarını ertelemek zorunda kaldı. Bu yenilgiden kısa bir süre sonra Fenike, Küçük Asya ve Kıbrıs'ta isyanlar çıktı.

Darius vazosuNapoli Ulusal Arkeoloji Müzesi'ndeki Darius Vazosu. MÖ 340-320 civarı.I. Darius'un detayı, üzerinde isminin yazılı olduğu Yunanca bir etiket (ΔΑΡΕΙΟΣ, sağ üstte) bulunmaktadır.
MÖ 343'te Artaserhas, Kıbrıslı isyancıların bastırılması sorumluluğunu, Atinalı Phocion ve Kıbrıslı hükümdar yaşlı Evagoras'ın oğlu Evagoras komutasındaki 8.000 Yunan paralı asker ve kırk trireme kullanan Karya prensi Idrieus'a devretti. Idrieus Kıbrıs'ı ele geçirmeyi başardı. Artaserhas, Suriye satrabı Belesys ve Kilikya satrabı Mazaeus'a şehri işgal etmelerini ve Fenikelileri kontrol altında tutmalarını emrederek Sidon'a karşı bir karşı saldırı başlattı. Her iki satrap da, II. Nektanebo tarafından kendisine gönderilen ve Rodoslu Mentor komutasındaki 40.000 Yunan paralı askerin yardımıyla Sidon kralı Tennes'in elinde ezici yenilgilere uğradı. Sonuç olarak, Pers kuvvetleri Fenike'den sürüldü.

Bundan sonra Artaserhas, bizzat 330.000 kişilik bir orduyu Sidon'a karşı yönetti. Artaserhas'nın ordusu 300.000 piyade, 30.000 süvari, 300 trireme ve 500 nakliye veya erzak gemisinden oluşuyordu. Bu orduyu topladıktan sonra Yunanlardan yardım istedi. Atina ve Sparta tarafından reddedilmesine rağmen, Lakrates komutasındaki bin Tebli ağır silahlı hoplit, Nicostratus komutasındaki üç bin Argosluyu ve Küçük Asya'daki Yunan şehirlerinden altı bin Aiolialı, İyonyalı ve Dorluyu getirmeyi başardı. Bu Yunan desteği sayıca azdı, en fazla 10.000 kişiden oluşuyordu, ancak daha sonra kendisine katılan Mısır'dan gelen Yunan paralı askerlerle birlikte, Artaserhas'nın başlıca güvendiği ve seferinin nihai başarısının büyük ölçüde bağlı olduğu gücü oluşturdu. Artaserhas'ın yaklaşımı Tennes'in kararlılığını o kadar zayıflattı ki, Sidon'un 100 önemli vatandaşını Pers kralının eline teslim ederek ve ardından Artaserhas'ı şehrin savunması içine kabul ederek kendi affını satın almaya çalıştı. Artaserhas, 100 vatandaşı mızraklarla hançerledi ve 500'ü daha merhamet dilemek için yalvararak dışarı çıktığında, Artaserhas onları aynı kadere terk etti. Sidon daha sonra Artaserhas veya Sidonlu vatandaşlar tarafından yerle bir edildi. Yangında kırk bin kişi öldü. Artaserhas, kalıntıları küller arasından çıkarmayı umdukları hazinelerle kendilerini tazmin etmeyi hesaplayan spekülatörlere yüksek bir fiyata sattı. Tennes daha sonra II. Artaserhas tarafından idam ettirildi. Ardından Artaserhas, isyana destek veren Yahudileri Hazar Denizi'nin güney kıyısındaki Hyrkania'ya sürdü.

### İkinci Mısır Fethi

I. Darius'un Mısır tanrısı Amon-Ra Kamutef'e marul sunduğunu gösteren kabartma, Hibis Tapınağı
Darius döneminde Ahameniş İmparatorluğu'na bağlı 24 ülke, I. Darius'un Mısır heykeli
Sayda'nın düşmesinin hemen ardından Mısır işgali geldi. MÖ 343'te III. Artaserhas, 330.000 Pers askerine ek olarak, Anadolu'daki Yunan şehirleri tarafından sağlanan 14.000 Yunandan oluşan bir güce sahipti: 4.000'i Rodoslu Mentor komutasındaydı ve Mısır'dan Tennes'e yardıma getirdiği birliklerden oluşuyordu; Argos tarafından gönderilen 3.000; ve Teb'den gelen 1.000. Bu birlikleri üç gruba ayırdı ve her birinin başına bir Pers ve bir Yunan koydu. Yunan komutanlar Teb'li Lakrates, Rodoslu Mentor ve Argoslu Nicostratus'tu; Persler ise Rhossaces, Aristazanes ve hadımların şefi Bagoas tarafından yönetiliyordu. II. Nektanebo, 20.000'i Yunan paralı askerlerinden oluşan 100.000 kişilik bir orduyla direndi. II. Nektanebo, büyük donanmasıyla Nil Nehri'ni ve çeşitli kollarını işgal etti.

Ülkenin çok sayıda kanalla kesişen ve güçlü bir şekilde tahkim edilmiş kasabalarla dolu yapısı onun lehineydi ve II. Nektanebo'nun başarılı olmasa bile uzun süreli bir direniş göstermesi beklenebilirdi. Ancak iyi generallerden yoksundu ve kendi komuta gücüne aşırı güvendiği için Yunan paralı asker generalleri tarafından alt edildi ve kuvvetleri sonunda birleşik Pers orduları tarafından yenildi. Yenilgisinin ardından Nektanebo aceleyle Memfis'e kaçtı ve tahkim edilmiş kasabaları garnizonlarının savunmasına bıraktı. Bu garnizonlar kısmen Yunan, kısmen Mısırlı birliklerden oluşuyordu; Pers liderleri bu askerler arasında kolayca kıskançlık ve şüphe tohumları ekiyordu. Sonuç olarak Persler Aşağı Mısır'daki çok sayıda kasabayı hızla ele geçirebildiler ve Nektanebo ülkeyi terk edip güneye Etiyopya'ya kaçmaya karar verdiğinde Memfis'e doğru ilerliyorlardı. Pers ordusu Mısırlıları tamamen bozguna uğrattı ve Nil'in Aşağı Deltası'nı işgal etti. Nektanebo'nun Etiyopya'ya kaçmasının ardından tüm Mısır, Artaserhas'e boyun eğdi. Mısır'daki Yahudiler, ya Babil'e ya da Hazar Denizi'nin güney kıyısına, yani Fenike Yahudilerinin daha önce gönderildiği yere gönderildiler.

Mısırlılar üzerindeki bu zaferden sonra, Artaserhas şehir surlarını yıktırdı, bir terör dönemi başlattı ve tüm tapınakları yağmalamaya başladı. Persler bu yağmalamadan önemli miktarda servet elde etti. Artaserhas ayrıca yüksek vergiler topladı ve Mısır'ı Perslere karşı bir daha asla isyan edemeyecek kadar zayıflatmaya çalıştı. Perslerin Mısır'ı kontrol ettiği 10 yıl boyunca, yerel dine inananlar zulüm gördü ve kutsal kitaplar çalındı. Mısır'ı geri alarak elde ettiği servetle Artaserhas paralı askerlerini bolca ödüllendirebildi. Ardından, Mısır işgalini başarıyla tamamlayıp Pherendares'i Mısır satrapı olarak atadıktan sonra başkentine döndü.

Mısır'daki başarısının ardından Artaserhas, Pers İmparatorluğu'na döndü ve sonraki birkaç yılını çeşitli bölgelerindeki ayaklanmaları etkili bir şekilde bastırarak geçirdi. Böylece Mısır'ı fethinden birkaç yıl sonra Pers İmparatorluğu kesin olarak kontrolü altına girdi. Mısır, Büyük İskender'in Mısır'ı fethine kadar Pers İmparatorluğu'nun bir parçası olarak kaldı.

Mısır'ın fethinden sonra, Artaserhas'a karşı başka bir isyan veya ayaklanma olmadı. Mısır seferinde en çok öne çıkan iki general olan Mentor ve Bagoas, en önemli görevlere terfi ettirildiler. Tüm Asya kıyılarının valisi olan Mentor, son dönemdeki karışıklıklar sırasında Pers yönetimine isyan eden birçok şefi boyun eğdirmeyi başardı. Mentor ve kuvvetleri, birkaç yıl içinde tüm Asya Akdeniz kıyılarını tamamen boyunduruk altına almayı başardı.

Bagoas, Artaserhas ile birlikte Pers başkentine döndü ve burada imparatorluğun iç yönetiminde öncü bir rol üstlendi ve imparatorluğun geri kalanında huzuru sağladı. III. Artaserha'nın hükümdarlığının son altı yılında Pers İmparatorluğu güçlü ve başarılı bir hükûmet tarafından yönetildi.

İyonya ve Likya'daki Pers kuvvetleri Ege ve Akdeniz'in kontrolünü yeniden ele geçirdi ve Atina'nın eski ada imparatorluğunun büyük bir kısmını ele geçirdi. Buna karşılık Atinalı İsokrates, 'barbarlara karşı sefer' çağrısı yapan konuşmalar yapmaya başladı, ancak Yunan şehir devletlerinin hiçbirinde bu çağrıya cevap verecek yeterli güç kalmamıştı.

Pers İmparatorluğu'nda herhangi bir isyan olmasa da, Makedonya Kralı II. Filip'in Makedonya'daki büyüyen gücü ve toprakları (Demosthenes'in Atinalıları boş yere uyardığı bir durum) Artaserhas'ın dikkatini çekti. Buna karşılık, Makedonya krallığının yükselen gücünü ve etkisini kontrol altına almak ve sınırlamak için Pers etkisinin kullanılmasını emretti. MÖ 340'ta, Trakya prensi Kersebleptes'in bağımsızlığını korumasına yardımcı olmak üzere bir Pers kuvveti gönderildi. Perinthos şehrine yeterli etkili yardım sağlandı ve Filip'in şehri kuşatmaya başladığı çok sayıda ve iyi donanımlı ordu, girişimden vazgeçmek zorunda kaldı. Artaserhas'ın hükümdarlığının son yılında, II. Filip kariyerini taçlandıracak Pers İmparatorluğu'nu işgal etme planlarını çoktan yapmıştı, ancak Yunanlar onunla birleşmedi.

MÖ 338 yılında Artaserhas, bir hekimin yardımıyla Bagoas tarafından zehirlendi.

### Makedonya tarafından fethi

MÖ 1. yüzyıla tarihlenen bir Pompeii mozaiğinde tasvir edilen, solda at sırtında Büyük İskender ile sağda savaş arabasında III. Darius arasındaki İssos Muharebesi – Napoli Ulusal Arkeoloji Müzesi
İskender'in Pers Kralı Darius'a karşı kazandığı ilk zafer, 15. yüzyıla ait *İskender'in Savaşları Tarihi* romanında Orta Çağ Avrupa tarzında tasvir edilmiştir.
III. Artaserhas'nın yerine IV. Artaserhas geçti; o da harekete geçemeden Bagoas tarafından zehirlendi. Bagoas'ın sadece Arses'in tüm çocuklarını değil, aynı zamanda ülkenin diğer birçok prensini de öldürdüğü söylenir. Bagoas daha sonra IV. Artaserhas'ın yeğeni III. Darius'u tahta geçirdi. Daha önce Ermenistan Satrapı olan III. Darius, Bagoas'ı zehir içmeye bizzat zorladı. MÖ 334'te, Darius Mısır'ı yeniden fethetmeyi başardığı sırada, İskender ve savaşta tecrübeli birlikleri Anadolu'yu işgal etti.

Büyük İskender, Pers ordularını Granikos'ta (MÖ 334), ardından İssos'ta (MÖ 333) ve son olarak Gaugamela'da (MÖ 331) yendi. Daha sonra Susa ve Persepolis'e yürüdü; Persepolis teslim oldu ve MÖ 330'un başlarında yangınla yok edildi. Persepolis'ten kuzeye doğru Pasargad'a yönelen İskender, burada *Cyropaedia* adlı eserden duyduğu Kiros'un Mezarı'nı ziyaret etti.

İskender'in Pers istilasıyla ortaya çıkan kaos sırasında, Kiros'un Mezarı zarar gördü ve içindeki lüks eşyaların çoğu yağmalandı. İskender mezara ulaştığında, mezarın durumu karşısında dehşete düştü ve Magi'yi sorgulayarak onları yargıladı. Bazı anlatımlara göre, İskender'in Magi'yi yargılama kararı, Kiros'un Mezarın'a duyduğu ilgiyi göstermekten ziyade, onların etkisini zayıflatma ve kendi gücünü gösterme girişimiydi. Sebebi ne olursa olsun, Büyük İskender, Aristobulus'a mezarın durumunu iyileştirmesini ve içini onarmasını emretti ve Kiros'a saygı gösterdi. Oradan, III. Darius'un sığındığı Ekbatan'a yöneldi.

III. Darius, Baktriya satrabı ve akrabası Bessus tarafından esir alındı. İskender yaklaşırken, Bessus adamlarına III. Darius'u öldürttü ve ardından kendini Darius'un halefi, yani V. Artaserhas ilan etti. Ardından, Darius'un cesedini yolda bırakarak Orta Asya'ya çekildi. İskender, cesedi onurlu bir cenaze töreni için Persepolis'e getirdi. Bessus daha sonra, İskender'e karşı savunma yapmak üzere bir ordu oluşturmak üzere güçlerinden oluşan bir koalisyon kurdu. Bessus, imparatorluğun doğu kesimindeki müttefikleriyle tam olarak birleşemeden önce, Bessus'un kontrolü ele geçirme tehlikesinden korkan İskender, onu buldu, kendi kontrolündeki bir Pers mahkemesinde yargıladı ve "acımasız ve barbarca" bir şekilde idam edilmesini emretti.

İskender genellikle orijinal Ahameniş idari yapısını korudu ve bu da bazı akademisyenlerin onu "Ahamenişlerin sonuncusu" olarak adlandırmasına yol açtı. MÖ 323'te İskender'in ölümünün ardından imparatorluğu, generalleri diadohoiler arasında bölündü ve ortaya bir dizi küçük devlet çıktı. İran platosuna hakim olan bu devletlerin en büyüğü, İskender'in generali I. Seleukos tarafından yönetilen Seleukos İmparatorluğu'ydu. Yerli İran yönetimi, MÖ 2. yüzyıl boyunca Part İmparatorluğu aracılığıyla kuzeydoğu İran'daki Partlar tarafından yeniden tesis edilecekti.

### Sonraki Pers Hanedanlıklarında Altsoyları

Seleukos İmparatorluğu'nda "Frataraka"
Frataraka Hanedanlığı hükümdarı I. Vadfradad (I. Autophradates). MÖ 3. yüzyıl. Istakhr (Persepolis) darphanesi.

Frataraka Hanedanı'nı oluşturan birkaç sonraki Pers hükümdarının, Fārs bölgesinde Seleukosların temsilcisi olarak hareket ettiği bilinmektedir. MÖ 3. yüzyılın sonundan MÖ 2. yüzyılın başına kadar hüküm sürmüşlerdir ve Vahbarz veya I. Vādfradād, Seleukos gücünün güneybatı Pers ve Basra Körfezi bölgelerinde azaldığı y. MÖ 150 civarında bağımsızlığını elde etmiştir.

Part İmparatorluğu döneminde Persis kralları

I. Dārēv (I. Darios) ilk kez *mlk* (Kral) unvanını kullandı. MÖ 2. yüzyıl.
II. Vādfradād ve belirsiz bir başka kralın hükümdarlıklarına denk gelen görünürdeki bir geçiş döneminde, sikkelerinin arka yüzünde hiçbir yetki unvanı yer almamıştır. Daha önceki unvan olan *prtrk' zy alhaya* (Frataraka) ortadan kalkmıştır. Ancak I. Dārēv (I. Darios) döneminde, bazen *prs* (Persis) kelimesiyle birlikte yeni bir unvan olan *mlk* veya kral ortaya çıkmış ve bu da Persis krallarının bağımsız hükümdarlar haline geldiğini düşündürmüştür.

Part Arsakes kralı I. Mithridatis (MÖ 171-138 civarı) Persis'in kontrolünü ele geçirdiğinde, Persis Kralları olarak bilinen Pers hanedanlarını görevde bırakmış ve *mlk* ("Kral") unvanıyla sikke basmaya devam etmelerine izin verilmiştir.

Sasani İmparatorluğu

Pāpag'ın oğlu Šābuhr'un saltanatıyla Persis Krallığı Sasani İmparatorluğu'nun bir parçası haline geldi. Šābuhr'un kardeşi ve halefi V. Ardaxšir (Artaserhas), MS 224'te son meşru Part kralı V. Erdevân'u yendi ve Tizpon'da I. Ardaxšir (I. Erdeşîr), *šāhanšāh ī Ērān*, adıyla taç giyerek yeni Sasani İmparatorluğu'nun ilk kralı oldu.

Pontus Krallığı
Ahameniş soyu, Anadolu'nun kuzeyindeki Pontus bölgesinde bulunan Pontus Krallığı aracılığıyla da devam etmiştir. Pers kökenli bir devlet olan bu Pontus Krallığı, doğrudan I. Darius ve Ahameniş Hanedanı ile ilişkili bile olabilir. MÖ 281'de I. Mithridatis tarafından kurulmuş ve MÖ 63'te Roma Cumhuriyeti tarafından fethedilinceye kadar varlığını sürdürmüştür. Krallık, Kolhis, Kapadokya, Bitinya, Tauris Hersonisos'un Yunan kolonilerini ve kısa bir süre için Roma'nın Asya eyaletini fetheden VI. Mithridatis döneminde en geniş sınırlarına ulaşmıştır. Böylece, ana Pers İmparatorluğu düşmüşken bu Pers hanedanı Helenistik dünyada hayatta kalmayı ve gelişmeyi başarmıştır. Pontus Krallığı üzerindeki Yunan etkisine rağmen, Pontuslular Ahameniş soyunu sürdürmeye devam etmiştir.

Susa'daki Darius Sarayı'ndan kanatlı sfenks, Louvre Müzesi
Hem Part hem de Sasani hanedanları zaman zaman Ahameniş soyundan geldiklerini iddia etmişlerdir. Son zamanlarda, yöneticilerin fiziksel tasvirleri ve antik sikkelerdeki ailevi hastalıklara (nörofibromatoz) dair kanıtlar, Partların Ahameniş soyundan geldiklerini iddia etmelerini doğrulayan bazı kanıtlar ortaya koymuştur.

## Devlet yapısı

Ahameniş İmparatorluğu'nun satraplıklarının antik isimleri ve topraklarının genişliği gösteren harita.
II. Kiros, imparatorluğu Pasargad, Babil, Susa ve Ekbatan olmak üzere dört başkentten yönetilen çok eyaletli bir imparatorluk olarak kurdu. Ahamenişler, satraplık sistemiyle belirli bir bölgesel özerklik tanıdı. Satraplık, genellikle coğrafi temele göre örgütlenen bir idari birimdi. Bölgeyi yöneten vali (*satrap*) yanında bir general asker alımını denetleyip düzeni sağlarken, bir 'devlet sekreteri' resmi kayıtları tutardı. General ve devlet sekreteri, doğrudan satraplığa ve merkezi hükûmete rapor verirdi. Farklı zamanlarda 20 ila 30 satraplık vardı.

II. Kiros, 10.000 kişilik yüksek eğitimli askerden oluşan Ölümsüzler birliği de dahil olmak üzere organize bir ordu kurdu. Kiros ayrıca imparatorluk genelinde *Çaparhâne* adı verilen birkaç aktarma istasyonuna dayanan yenilikçi bir posta sistemi oluşturdu.

Persepolis İdari Arşivleri, Ahameniş yönetim sistemi hakkında birçok bilgi sağlar. 1930'larda Persepolis'te bulunan bu arşivlerin çoğu eski Elamcadır; bu çivi yazısı belgelerinin 10.000'den fazlasının kalıntıları ortaya çıkarılmıştır. Aramice, yaklaşık 1.000 veya daha fazla orijinal kayıtla temsil edilmektedir. Şimdiye kadar Eski Farsçada yalnızca bir tablet tespit edilmiştir.

Ayrıca, bu Persepolis arşivlerinde birçok mühür ve mühür baskısı bulunmaktadır. Bu belgeler, elli yılı aşkın bir süre boyunca (MÖ 509-457) Persepolis'teki idari faaliyetleri ve veri akışını temsil etmektedir.

### Para sistemi

II. Artaserhas' ait Darik
Pers darik'i, benzer bir gümüş sikke olan siglos ile birlikte, günümüze kadar devam eden Ahamenişlerin çift metalli para standardını tanıtan ilk altın sikkeydi. Bu, imparatorluğu güçlendiren ve Persepolis'i törensel bir başkent olarak genişleten I. Darius tarafından gerçekleştirildi; bunu gümüş ve altın sikkelere yerleştirerek ekonomide devrim yarattı.

### Vergi bölgeleri

Herodot'a göre Ahameniş İmparatorluğu'nda bölge başına düşen yıllık vergi miktarı.
Darius ayrıca, her satraplığın varsayılan üretkenliğine ve ekonomik potansiyeline göre özel olarak tasarlanmış, düzenli ve sürdürülebilir bir vergi sistemi getirdi. Örneğin, Babil'e en yüksek meblağ ve şaşırtıcı bir emtia karışımı üzerinden vergi uygulandı: 1.000 gümüş talent, ordu için dört aylık yiyecek. Hindistan zaten altınlarıyla ünlüydü; Mısır ise mahsul zenginliğiyle biliniyordu; Ahameniş İmparatorluğu'nun (daha sonra Roma'nın da) tahıl ambarı olacaktı ve 700 talent gümüşe ek olarak 120.000 ölçek tahıl sağlaması gerekiyordu. Bu, yalnızca tebaa halklarından alınan bir vergiydi. Fethedilen ve isyan eden düşmanların köle olarak satılabileceğine dair kanıtlar vardır. Yönetim ve vergilendirmedeki diğer yeniliklerin yanı sıra, Ahamenişler, antik Yakın Doğu'da özel köle satışlarını kayıt altına alan ve bunları erken dönem satış vergisi ile vergilendiren ilk hükûmet olabilir.

Darius'un saltanatının diğer başarıları arasında, daha sonraki İran hukukunun temeli olacak evrensel bir hukuk sistemi olan *dāta* ve Persepolis'te yeni bir başkentin inşa edilmesi yer alır.

### Ulaşım ve İletişim

Ahameniş döneminde ticaret, imparatorluğun en uzak bölgelerinde dahi emtia alışverişini kolaylaştıran gelişmiş bir altyapı sayesinde oldukça yaygındı. Ticaret tarifeleri, tarım gelirleri ve haraç, imparatorluğun başlıca mali kaynaklarını oluşturuyordu.

Baktriya Satrapının, deve yetiştiricileriyle ilgili olarak MÖ 353 yılında Khulmi valisine yazdığı mektup
Ekbatan'ı Anadolu'ya bağlayan kraliyet yolunun bir parçası olan bu yol bugün hala kullanılıyor.
İmparatorluk toprakları, toplamda 2.500 kilometrelik yollar ile birbirine bağlanmıştı. Bu ağın en dikkat çekici bölümü, I. Darius'un emriyle inşa edilen ve Susa'dan Sardis'e uzanan Kral Yolu'ydu. İran platosunu Orta Asya ve Akdeniz'e bağlıyordu. Yol boyunca belirli aralıklarla istasyonlar ve kervansaraylar bulunuyordu. Pers posta teşkilatına ait atlı haberciler (angarium), nöbetleşe sürdürdükleri yolculuklarla imparatorluğun en uzak bölgelerine on beş gün içinde ulaşabiliyorlardı. Herodotos, bu sistemi şu ifadelerle övmüştür: “Dünyada bu Pers ulaklarından daha hızlı seyahat eden hiçbir şey yoktur. Ne kar, ne yağmur, ne sıcak ne de gecenin karanlığı onları durdurabilir; cesur ulaklar görevlerini daima en kısa sürede tamamlarlar.” Satraplıkların göreceli özerkliğine rağmen, imparatorluk genelinde düzeni sağlamak amacıyla "kralın gözleri ve kulakları" olarak bilinen kraliyet müfettişleri, eyaletleri dolaşarak yerel koşullar hakkında doğrudan rapor sunmaktaydılar.

Kraliyet Yolu'nun yanı sıra bir diğer önemli güzergâh, Mezopotamya ovalarından başlayıp Zagros yaylaları, İran platosu ve Afganistan üzerinden geçerek Semerkant, Merv ve Fergana gibi Orta Asya şehirlerine uzanan, daha gayriresmî bir hat olan Horasan Yolu idi. Bu yol, sınır kentleri (örneğin Kiroupolis) kurulmasını da sağlamıştı. İskender'in fetihlerinden sonra, söz konusu güzergâh, Greko-Budizm gibi kültürel sentezlerin Orta Asya ve Çin'e yayılmasında ve Kuşan, Hint-Grek ve Part imparatorluklarının Doğu-Batı ticaretinden fayda sağlamasında belirleyici rol oynadı. Abbâsîler döneminde büyük ölçüde onarılan ve resmîleştirilen bu yol, zamanla İpek Yolu'nun önemli bileşenlerinden biri haline geldi.

## Ordu

Persis'teki mütevazı kökenlerine rağmen imparatorluk, II. Kiros'un liderliğinde muazzam bir boyuta ulaştı. Kiros, bölgesel yöneticilerin, yani satrapların, imparatorluğunun satraplık adı verilen belirli bir bölgesini vekaleten yönetmesine izin verdiği çok devletli bir imparatorluk kurdu. Yönetimin temel kuralı, her satraplığın merkezi güce veya krala sadakat ve itaat etmesi ve vergi yasalarına uymasıydı. Pers yönetimi altındaki tebaa milletlerinin etno-kültürel çeşitliliği, muazzam coğrafi büyüklüğü ve bölgesel rakiplerin sürekli güç mücadelesi nedeniyle, hem barışın sağlanması hem de isyan ve dış tehdit durumlarında kralın otoritesinin güçlendirilmesi için profesyonel bir ordunun kurulması gerekliydi. Kiros, güçlü bir kara ordusu kurmayı başardı ve bu orduyu Babil, Lidya ve Küçük Asya'daki seferlerinde kullandı. Bu ordu, ölümünden sonra oğlu II. Kambises tarafından Mısır'da III. Psamtik'e karşı kullanıldı. Kiros, bir donanma kurma fırsatı bulamadan, imparatorlukta yerel bir İran ayaklanmasıyla savaşırken ölecekti. Bu görev, Perslere Karadeniz'den Ege Denizi'ne, Basra Körfezi'nden İyon Denizi'ne ve Akdeniz'e kadar uzanan bu uçsuz bucaksız imparatorluğun birçok denizinde düşmanlarıyla savaşmalarına olanak sağlamak için kendi kraliyet donanmalarını resmen verecek olan I. Darius'a düşecekti.

### Etnik yapı

Relief of throne-bearing soldiers in their native clothing at the tomb of Xerxes I, demonstrating the satrapies under his rule.
İmparatorluğun büyük orduları, tıpkı imparatorluğun kendisi gibi, çeşitli etnik bileşenden oluşuyordu: Persler, Makedonlar, Avrupalı Trakyalılar, Payonyalılar, Medler, Akha Yunanları, Cissian, Hyrkanialılar, Assyrians, Kaldealılar, Baktriyalılar, Sakalar, Arians, Parthians, Kafkas Albanyalılar, Harezmliler, Soğdyalılar, Gandarans, Dadicae, Kaspiler, Sarangae, Peştunlar, Utians, Mycians, Fenikeliler, Yehudlar, Mısırlılar, Kıbrıslılar, Kilikyalılar, Pamfilyalılar, Likyalılar, Asyalı Dorlar, Karyalılar, İyonyalılar, Ege Adalarılar, Aiolisliler, Pontuslu Yunanlar, Beluciler, Araplar, Afrikalı Etyopyalılar, Belucistanlı Etyopyalılar, Libyalılar, Paflagonyalılar, Ligyeler, Matieni, Mariandyni, Kapadokyalılar, Frigyalılar, Ermeniler, Lidyalılar, Misyalılar, Asyalı Trakyalılar, Lasonii, Milyae, Moschi, Tibareni, Makronlar, Mosinikler, Mares, Kolhisliler, Alarodianlar, Saspirianlar, Kızıldeniz adalarından olanlar, Sagartianlar, Hinduş, Eordi, Bottiaei, Halkidikililer, Brygianlar, Pieresler, Perrhaebi, Enienes, Dolopes ve Magnezyalılar.

### Piyade

Ahameniş piyadeleri üç gruptan oluşuyordu: Ölümsüzler, Sparabara ve Takabara. Ancak Ahameniş İmparatorluğu'nun son yıllarında dördüncü bir grup olan Kardakesler de eklenmiştir.

Ölümsüzler, Herodot tarafından II. Hydarnes tarafından yönetilen ve sürekli olarak tam 10.000 kişilik bir güçte tutulan ağır piyadeler olarak tanımlanmıştır. Birliğin adının, her öldürülen, ağır yaralı veya hasta üyenin hemen yenisiyle değiştirilmesi ve böylece birliğin sayısının ve uyumunun korunması geleneğinden kaynaklandığını iddia etmiştir. Hasır kalkanları, kısa mızrakları, kılıçları veya büyük hançerleri, yay ve okları vardı. Cüppelerinin altında pullu zırhlar giyerlerdi. Sıradan askerlerin mızrak dengeleyicileri gümüştendi; komuta kademelerini ayırt etmek için subayların mızrak dipçikleri altındandı. Günümüze ulaşan Ahameniş renkli sırlı tuğlalar ve oymalı kabartmalar, Ölümsüzlerin süslü cüppeler, halka küpeler ve altın takılar giydiğini göstermektedir; ancak bu giysiler ve aksesuarlar büyük olasılıkla yalnızca törensel durumlarda giyiliyordu.

İskender Lahdi'ndeki Ahameniş piyadesinin renkli rekonstrüksiyonu (MÖ 4. yüzyılın sonu).
Sparabara genellikle düşmanla göğüs göğüse çarpışmaya ilk girenlerdi. Bugün onlar hakkında pek fazla şey bilinmese de, Pers ordusunun omurgasını oluşturdukları, kalkan duvarı oluşturdukları ve iki metre uzunluğundaki mızraklarını okçular gibi daha savunmasız birlikleri düşmandan korumak için kullandıkları düşünülüyor. Sparabaralar, Pers toplumunun tam üyelerinden alınıp çocukluktan itibaren asker olarak eğitiliyor ve uzak diyarlarda seferlere çağrılmadıkları zamanlarda uçsuz bucaksız Pers ovalarında avlanma pratiği yapıyorlardı. Ancak, her şey sakinleşip *Pax Persica* hüküm sürmeye başlayınca, Sparabaralar normal hayatlarına geri döndüler ve toprağı işleyip sürülerini otlattılar. Bu nedenle, savaş alanında gerçek bir profesyonel kaliteye sahip değillerdi; ancak çoğu durumda karşı saldırı için yeterince uzun süre hattı koruyabilecek kadar iyi eğitimli ve cesurlardı. Kapitone keten zırhlar giyerlerdi ve hafif manevra kabiliyetine sahip bir savunma biçimi olarak büyük dikdörtgen hasır kalkanlar taşırlardı. Ancak bu durum, onları hoplitler gibi ağır zırhlı rakiplere karşı ciddi bir dezavantaja soktu ve iki metre uzunluğundaki mızrakları, Sparabara'ya eğitimli bir falanksı makul bir şekilde vurmak için yeterli menzil sağlayamadı. Hasır kalkanlar okları etkili bir şekilde durdurabiliyordu, ancak askeri mızraklardan koruyacak kadar güçlü değildi. Bununla birlikte, Sparabara, Doğu'dan gelen eğitimli birlikler de dahil olmak üzere diğer piyadelerin çoğuyla başa çıkabiliyordu.

Ahamenişler okçuluğa büyük ölçüde güveniyordu. İskitler, Medler, Persler ve Elamlar bu alana önemli katkılarda bulunan uluslardılar. Bileşik yay, İskitlerden alıp Yunanlar da dahil olmak üzere diğer uluslara aktaran Persler ve Medler tarafından kullanılıyordu. Ahameniş orduları genellikle yuvalı, üç bıçaklı (üç loblu veya İskit olarak da bilinir) temrenler kullanıyordu. Bu temrenler, kurşunlu kalay-bronzdan dökülüyordu ve bu da onları, dönemin tek tek dövülmesi gereken dövme demir ok uçlarının aksine seri üretime uygun hale getiriyordu.

Takabara, sert bir peltastis türü olan az sayıda bir birlikti. Genellikle hilal şeklinde hafif hasır kalkan ve baltaların yanı sıra hafif keten kumaş ve deri gibi kendi yerel silahlarıyla savaşırlardı. Takabara için modern İran'ı da içine alan bölgelerden askere alım yapılırdı.

### Süvari

I. Darius'un savaş arabasında avlanan mührü
Pers süvarileri, ulusları fethetmek için hayati önem taşıyordu ve Ahameniş İmparatorluğu'nun son günlerine kadar Ahameniş ordusundaki önemini korudu. Süvari birlikleri, savaş arabalı okçular, atlı süvariler, develi süvariler ve savaş filleri olmak üzere dört gruba ayrılıyordu.

Zırhlı süvari: Hellespont Frigyası'nın Ahameniş hükümdarı, Yunan *psiloi* piyadesine saldırıyor, Altıkulaç Lahdi, MÖ 4. yüzyılın başları.
Ahameniş İmparatorluğu'nun son yıllarında, savaş arabası okçuları Pers ordusunun yalnızca törensel bir parçası haline gelmişti; ancak İmparatorluğun ilk yıllarında kullanımı yaygındı. Savaş arabası okçuları mızrak, yay, ok, kılıç ve pullu zırhlarla donatılmıştı. Atlar da Sasani katafraktlarının pullu zırhlarına benzer pullu zırhlarla donatılmıştı. Savaş arabaları imparatorluk sembolleri ve süslemeler taşımaktaydılar.

Ahamenişler tarafından süvari olarak kullanılan atlar, çoğu süvari birliği gibi genellikle pullu zırhlarla donatılmıştı. Biniciler genellikle piyade birlikleriyle aynı zırhlara, hasır kalkanlara, kısa mızraklara, kılıçlara veya büyük hançerlere, ok ve yaya ve pullu zırh ceketlerine sahipti. Deve süvarileri farklıydı, çünkü develere ve bazen de binicilere düşmanlara karşı çok az koruma sağlanırdı; ancak koruma sağlandığında mızrak, kılıç, yay, ok ve pullu zırh giyerlerdi. Deve süvarileri ilk olarak II. Kiros tarafından Thymbra Muharebesi'nde Pers ordusuna sokuldu. Fil ise büyük olasılıkla İndus Vadisi'ni fethettikten sonra Darius I tarafından Pers ordusuna sokuldu. Filler, I. Darius ve I. Serhas tarafından Yunan seferlerinde kullanılmış olabilir, ancak Yunan kaynakları Gaugamela Muharebesi'nde sadece 15 filin kullanıldığından bahseder.

### Donanma

Kiros tarafından kurulduğundan beri, Pers imparatorluğu esas olarak gerçek bir deniz kuvvetinden yoksun güçlü bir orduya sahip bir kara imparatorluğuydu. MÖ 5. yüzyıla gelindiğinde, imparatorluk her biri kendi denizcilik geleneklerine ve yeteneklerine sahip Yunan ve Mısır kuvvetleriyle karşılaştığında bu durum değişecekti. I. Darius, bir Pers filosuna yatırım yapan ilk Ahameniş kralıydı. O zamana kadar bile ne Yunanistan'da ne de Mısır'da gerçek bir "imparatorluk donanması" mevcut değildi. Persler, Darius döneminde ilk düzenli imparatorluk donanmasını kuran ve konuşlandıran ilk imparatorluk olacaktı. Bu başarıya rağmen, imparatorluk donanmasının personeli İran'dan değil, imparatorluğun savaş gemilerini işletmek üzere Büyük Darius tarafından çoğunlukla Fenikeliler (çoğunlukla Sayda'dan), Mısırlılar ve Yunanlılardan seçilmiştir.

Maraton Muharebesi'nde kullanılan Pers çıkarma gemilerinin yeniden inşası.
Gemiler ilk başta Fenikeliler tarafından Sayda'da inşa edildi. İlk Ahameniş gemileri yaklaşık 40 metre uzunluğunda ve 6 metre genişliğindeydi ve tek seferde 300 Pers askeri taşıyabiliyordu. Kısa süre sonra, imparatorluğun diğer eyaletleri de kendi gemilerini inşa etmeye başladı ve her biri yerel tercihleri ​​de göz önünde bulundurdu. Gemiler sonunda Basra Körfezi'ne ulaştı ve Pers deniz kuvvetleri, orada güçlü bir Pers deniz varlığının temellerini attı. Perslerin ayrıca, batıda Karun, Dicle ve Nil ile İndus Nehri de dahil olmak üzere imparatorluğun çeşitli nehirlerinde devriye gezen, genellikle 100 ila 200 asker kapasiteli gemileri vardı.

Salamis Deniz Muharebesi'nde Yunan gemileri Ahameniş gemilerine karşı.
Ahameniş donanması, Karun Nehri boyunca ve Bahreyn, Umman ve Yemen'de üsler kurdu. Pers donanması, Karun Nehri boyunca yalnızca barışı koruma amacıyla değil, aynı zamanda Basra Körfezi üzerinden Hindistan ile ticaretin de kapısını açtı. Darius'un donanması o dönemde birçok yönden bir dünya gücüydü, ancak MÖ 397 yazında, MÖ 394'te Knidos'da kesin zaferine yol açacak ve İyonya'da Ahameniş egemenliğini yeniden tesis edecek olan yeniden silahlanmanın bir parçası olarak güçlü bir donanma kuran II. Artaserhas olacaktı. II. Artaserhas ayrıca donanmasını daha sonra Mısır'daki bir isyanı bastırmak için de kullanacaktı.

Tercih edilen yapı malzemesi ahşaptı, ancak bazı zırhlı Ahameniş gemilerinin ön tarafında, genellikle geminin momentumunu kullanarak düşman gemilerini kesmek için tasarlanmış metal bıçaklar vardı. Donanma gemileri ayrıca, düşman gemilerini yakalamak veya konumlarını belirlemek için yanlarında kancalarla donatılmıştı. Gemiler yelken veya insan gücüyle hareket ettiriliyordu. Perslerin inşa ettiği gemiler benzersizdi. Deniz muharebesi söz konusu olduğunda, gemiler taş veya yanıcı maddeler gibi mermiler fırlatabilen iki mangonel ile donatılmıştı.

Ksenofon, Dicle Nehri'ni geçen 37 Pers gemisinin birleştirilmesiyle oluşturulan devasa bir askeri köprüye dair görgü tanığı anlatımını aktarır. Persler, her bir teknenin kaldırma kuvvetini, üzerinden erzak transferi yapılabilen bağlantılı bir köprüyü desteklemek için kullanmışlardır. Herodot da Perslerin köprü inşa etmek için gemileri kullandığına dair birçok anlatı verir.

I. Darius, Karadeniz'in kuzeyindeki İskit atlılarını bastırmak amacıyla, Ahameniş teknelerini birbirine bağlayarak yapılmış devasa bir köprü kullanarak İstanbul Boğazı'nı geçti ve ardından ikinci bir tekne köprüsü vasıtasıyla Tuna Nehri'ne doğru yürüdü. Boğaz'ın üzerindeki köprü, esasen Asya'nın en yakın ucunu Avrupa'ya bağlıyor ve en azından 1000 metrelik açık suyu kapsıyordu. Herodot "Darius Köprüsü" adını verdiği manzarayı anlatır:

> *Darius Köprüsü'nün atıldığı Boğaz, yüz yirmi ferlong uzunluğunda olup, Euxine'den Propontis'e kadar uzanır. Propontis, beş yüz ferlong genişliğinde ve bin dört yüz ferlong uzunluğundadır. Suları, uzunluğu dört yüz ferlong olan Hellespont'a akar...*
>
>

Yıllar sonra, I. Serhas Yunanistan'ı işgal ederken benzer bir tekne köprüsü inşa ettirecekti. Persler Yunan şehir devletlerini tamamen ele geçirememiş olsalar da, denizcilik geleneği Pers kralları, özellikle de II. Artakserhas tarafından sürdürüldü. Yıllar sonra, İskender Persleri işgal ettiğinde ve Hindistan'a doğru ilerlerken, Pers savaş sanatından esinlenerek, MÖ 327 baharında Hephaestion ve Perdiccas'a Hindistan'daki İndus Nehri kıyısında benzer bir tekne köprüsü inşa ettirdi.

## Kültür

### Diller

I. Darius'un Apadana Sarayı için yaptığı altın temel tabletleri, orijinal taş kutularında. Apadana sikke hazinesi, bu tabletlerin altına yerleştirilmişti. y. MÖ 510.İki altın kaplama levhadan biri. Diğer ikisi gümüştü. Hepsinde aynı üç dilli yazı (DPh yazısı) vardır.
II. Kiros ve I. Darius'un hükümdarlığı sırasında ve hükûmet merkezi Elam'daki Susa'da olduğu sürece, şansölyenin dili Elamcaydı. Bu, öncelikle imparatorluğun günlük işleyişinin ayrıntılarını ortaya koyan Persepolis tahkimat ve hazine tabletlerinde belgelenmiştir. Kralların büyük kaya yüzü yazıtlarında, Elam metinlerine her zaman Akadca (Babil lehçesi) ve Eski Farsça yazıtlar eşlik eder ve bu durumlarda Elam metinlerinin Eski Farsça metinlerin çevirileri olduğu anlaşılmaktadır. Bu nedenle, Elamca'nın Susa'daki başkent hükûmeti tarafından kullanılmasına rağmen, imparatorluğun her yerinde standart bir hükûmet dili olmadığı muhtemeldir. Elamca'nın MÖ 458'den sonra kullanıldığına dair bir belge yoktur.

Üç dilli Behistun Yazıtı'nın Eski Farsça kısmından bir kesit. Diğer versiyonlar Babilce ve Elamcadır.
Behistun Papirüsü, Behistun Yazıtı'nın Aramice olarak papirüs üzerine yazılmış kopyasıdır. Aramice, imparatorlukta *Lingua franca* idi.
Mezopotamya'nın fethinin ardından, Aramice (o bölgede kullanılan şekliyle) "farklı halkları ve dilleriyle geniş imparatorluğun farklı bölgeleri arasında yazılı iletişim aracı" olarak benimsendi. Modern bilimin "Resmi Aramice" veya "İmparatorluk Aramicesi" olarak adlandırdığı tek bir resmi dilin kullanılmasının, Ahamenişlerin uzak imparatorluklarını bu kadar uzun süre bir arada tutmalarındaki şaşırtıcı başarıya büyük katkıda bulunduğu varsayılabilir. Richard Frye, 1955 yılında İmparatorluk Aramicesinin resmî dil olarak sınıflandırılmasını sorguladı, mevcut hiçbir fermanın herhangi bir dile açıkça ve açıkça bu statüyü vermediğini belirtti. Frye, İmparatorluk Aramicesini Ahameniş İmparatorluğu'nun ortak dili olarak yeniden sınıflandırmış ve Ahameniş İmparatorluğu'nda Aramice dilinin kullanımının genel olarak düşünülenden daha yaygın olduğunu öne sürmüştür. İmparatorluğun çöküşünden yüzyıllar sonra bile, Arami alfabesi ve Aramice sözcükleri, Pehlevi alfabesinin temel özellikleri olarak varlığını sürdürmüştür.

Eski Farsça bazı mühürlerde ve sanat eserlerinde de görülse de, bu dil esas olarak Batı İran'daki Ahameniş yazıtlarında belgelenmiştir ve bu da Eski Farsçanın o bölgenin ortak dili olduğunu düşündürmektedir. Ancak, II. Artaserhas döneminde, yazıtların dil bilgisi ve yazım kuralları o kadar "mükemmel olmaktan uzaktı" ki, bu metinleri yazan yazıcıların dili büyük ölçüde unuttukları ve büyük ölçüde kelimesi kelimesine yeniden ürettikleri eski yazıtlara güvenmek zorunda kaldıkları öne sürülmüştür.

Gerektiğinde, Ahameniş idari yazışmaları Grekçe yapılırdı ve bu da onu yaygın olarak kullanılan bir bürokrasi dili haline getirirdi. Ahamenişlerin Yunanlarla ve Yunanların da Ahamenişlerle kapsamlı temasları olmasına ve imparatorluğun farklı dönemlerinde hem Avrupa'da hem de Anadolu'da Grekçe konuşulan birçok bölgeyi fethetmiş olmalarına rağmen, yerel Eski İran kaynakları Grekçe etkisine dair hiçbir gösterge sunmaz. Ancak, (Herodot'un anlatımlarına ek olarak) Yunanların imparatorluğun çekirdek bölgelerine konuşlandırılıp istihdam edilmelerinin yanı sıra, Ahameniş İmparatorluğu'nun kalbi olan İran'da da yaşadıkları ve çalıştıklarına dair birçok kanıt vardır. Örneğin, Yunanlar, yakınlarda bulunan Grekçe yazıtlar ve Grekçe yazılmış kısa bir Persepolis tableti dışında, Susa'daki Darius Sarayı'ndaki sarayını inşa eden çeşitli etnik grupların bir parçasıydı.

### Gelenekler

Ahameniş döneminde dini törenlerde kullanılan aslan figürlü riton
Herodot, Perslerin büyük doğum günü ziyafetlerine davet edildiklerinden bahseder (Herodot Tarihi 8). Bu ziyafetlerin ardından bol miktarda tatlı ikram edilirdi ve Yunanların bu ikramı yemeklerinden eksik etmelerinden dolayı onları kınarlardı. Ayrıca Perslerin bol miktarda şarap içtiğini ve hatta şarapla fikir alışverişinde bulunduklarını, sarhoşken önemli meseleleri müzakere ettiklerini ve ertesi gün ayıkken kararlarını uygulamaya mı yoksa iptal mi edeceklerine karar verdiklerini gözlemlemiştir.

### Din

Dini hoşgörü, Ahameniş İmparatorluğu'nun "dikkat çekici bir özelliği" olarak tanımlanmıştır. Eski Ahit, Pers kralı II. Kiros'un MÖ 539-530'da Yahudi halkını Babil Sürgünü'nden kurtardığını ve onların anavatanlarına dönmelerine izin verdiğini bildirir. II. Kiros, çeşitli şehirlerin kutsal yerlerinin restorasyonuna yardımcı oldu.

Zerdüştlük, Ahameniş döneminde güneybatı İran'a ulaşmış, burada yöneticiler tarafından kabul görmüş ve onlar aracılığıyla Pers kültürünün belirleyici bir unsuru haline gelmiştir. Bu din, geleneksel İran panteonunun kavram ve tanrılarının resmîleştirilmesiyle birlikte gelmekle kalmamış, aynı zamanda özgür irade de dahil olmak üzere birçok yeni düşünceyi de beraberinde getirmiştir.

Mitra, İmparatorlukta tapınılan bir tanrıydı; tapınakları ve sembolleri en yaygın olanıydı, çoğu insan onunla ilgili isimler taşıyordu ve çoğu festival ona adanmıştı.

Persepolis'teki Faravahar kabartması
I. Artaserhas ve II. Darius'un hükümdarlıkları sırasında, Yunan tarihçi Herodot şöyle yazmıştır: "[Persler] tanrıların hiçbir suretine, tapınağına veya sunağına sahip değiller ve bunların kullanımını bir aptallık işareti olarak görüyorlar. Sanırım bu, Yunanlıların inandığı gibi tanrıların insanlarla aynı doğaya sahip olduğuna inanmamalarından kaynaklanıyor." Perslerin "güneşe ve aya, toprağa, ateşe, suya ve rüzgara" kurban sunduklarını iddia eder. Bunlar, ibadetleri antik çağlardan beri kendilerine ulaşan tek tanrılardır. Daha sonraki bir dönemde, Araplardan ve Asurlulardan ödünç aldıkları Urania'ya tapınmaya başladılar. Asurlular bu tanrıçayı Mylitta olarak tanıyorlardı ve Persler ona Anahita diyorlardı."

Babil bilgini ve rahip Berossus, II. Artaserhas'ın hükümdarlığından yetmiş yıldan fazla bir süre sonra yazmasına rağmen, İmparatorun tanrıların kült heykellerini yapan ve bunları imparatorluğun birçok büyük şehrindeki tapınaklara yerleştiren ilk kişi olduğunu kaydeder. Berosus, Perslerin II. Artaserhas bu heykelleri dikene kadar tanrıların hiçbir suretinden haberdar olmadıklarını söyleyerek Herodot'u da destekler. Kurban etme yöntemleri konusunda Herodot, "sunak dikmezler, ateş yakmazlar, sunu dökmezler" diye ekler. Herodot ayrıca "bir büyücü olmadan hiçbir dua veya adak sunulamaz" demiştir.

### Kadınlar

Ahameniş İmparatorluğu'nda kadınların konumu, ait oldukları kültüre ve dolayısıyla bölgeye göre değişiklik gösteriyordu. Pers kadınlarının gerçek Pers topraklarındaki konumu, geleneksel olarak mitolojik İncil referansları ve bazen taraflı olan Antik Yunan kaynaklarıyla tanımlanmıştır. Bunların hiçbiri tam olarak güvenilir kaynaklar değildir. Ancak kadınları Persepolis'teki kraliyet sarayıyla bağlantılı olarak, kraliyet kadınlarından Persepolis'te yiyecek yardımı alan kadın işçilere kadar tanımlayan arkeolojik Persepolis Tahkimat Tabletleri (PTT) en güvenilir kaynaklardır.

Pers sarayındaki kraliyet kadınlarının hiyerarşisi kralın annesi, kraliçe, kralın kızları, kralın cariyeleri ve kraliyet sarayının diğer kadınlar şekildedir. Kral normalde kraliyet ailesinin bir kadın üyesiyle veya bir satrapla ya da başka bir önemli Pers erkeğiyle akraba olan bir Pers soylu kadınla evlenirdi; kraliyet ailesi üyelerinin akrabalarıyla evlenmesine izin verilirdi, ancak üvey kardeşlerden daha yakın aile üyeleri arasında evliliğe dair bir kanıt yoktur. Kralın cariyeleri genellikle kölelerdi, bazen savaş esirleriydi ya da kralın yabancı oldukları ve çocuklarının tahta miras alma hakkı olmadığı için evlenmediği yabancı prenseslerdi.

Yunan kaynakları, kralı yüzlerce cariyeyi bir haremde tecrit etmekle suçlar, ancak Pers sarayında bir haremin varlığını veya kadınların erkeklerle temasının engellendiğini destekleyen arkeolojik bir kanıt yoktur. Kraliyet kadınları, krala kahvaltı ve akşam yemeklerinde katılır ve yolculuklarında ona eşlik ederdi. Kraliyet avına ve kraliyet ziyafetlerine katılmış olabilirler; Herodot, Makedonya sarayındaki Pers elçilerinin, kadınların kendi ülkelerinde ziyafetlere katılma geleneği nedeniyle bir ziyafette kadınların bulunmasını nasıl talep ettiklerini anlatır. Kraliçe, kralın huzuruna katılmış olabilir ve arkeolojik kanıtlar, en azından kadın ricacıların kendi huzuruna çıktığını göstermektedir. Saraydaki kraliyet kadınları ve soylu kadınlar, hem erkek hem de kadın çalışanlar eşliğinde kendi başlarına seyahat edebilir, kendi servetlerine, topraklarına ve işlerine sahip olabilir ve bunları yönetebilirlerdi. İranlı kadınların tasvirlerinde, yüzlerini ve saçlarını örtmeyen, sadece başlarının arkasından boyunlarına kadar uzanan uzun elbiseler ve peçeler giydikleri görülmektedir.

Kraliyet ve aristokrat Ahameniş kadınlarına, binicilik ve okçuluk gibi saraya kapanma ile bağdaşmayan konularda eğitim veriliyordu. Kraliyet ve aristokrat kadınlar, geniş mülkler ve atölyeler yönetiyor ve çok sayıda hizmetçi ve profesyonel işçi çalıştırıyorlardı. Kraliyet ve aristokrat kadınların erkeklerden ayrı saraya kapanmış bir hayat yaşamadıkları anlaşılıyor; çünkü kamusal alanda göründükleri ve kocalarıyla seyahat ettikleri, avlanmaya ve ziyafetlere katıldıkları biliniyor. En azından bir kraliyet veya aristokrat erkeğin baş karısı inzivaya çekilmezdi; çünkü eşlerin geleneksel olarak akşam yemeklerinde kocalarına eşlik ettikleri, ancak "kadın eğlendiriciler" içeri girip erkekler "eğlenceye" başladığında ziyafetten ayrıldıkları açıkça belirtiliyor.

Hiçbir kadın Ahameniş İmparatorluğu'nu hükümdar veya naip olarak yönetmemiştir; ancak bazı kraliçelerin eşlerinin, özellikle Atossa ve Parysatis'in, devlet işleri üzerinde nüfuz sahibi olduğu bilinmektedir.

Kadınların yönetimde veya dini hizmetlerde resmi olarak istihdam edildiğine dair bir kanıt yoktur; ancak Persepolis'te kadınların erkeklerle birlikte çalıştıkları serbest işçi olarak istihdam edildiklerine dair birçok arkeolojik kanıt vardır. Kadınlar, arraššara pašabena unvanıyla bilinen iş gücünün liderleri olarak istihdam edilebilir ve bu durumda iş gücündeki erkek işçilerden daha yüksek maaş alırlardı; ve kadın işçilere erkeklerden daha az maaş verilirken, zanaatlardaki kalifiye işçilere cinsiyetlerine bakılmaksızın eşit ücret verilirdi. Bununla birlikte, geç Ahameniş ve Helenistik Babil çivi yazılı kaynaklarında dini bağlamda kadınlar bol miktarda bulunur.

### Mimarlık ve sanat

Persepolis harabeleri
Ahameniş mimarisi, büyük şehirler, tapınaklar, saraylar ve Kiros'un Mezarı gibi anıt mezarları içeriyordu. Mimarisinin en temel özelliği, Med, Asur ve Asya Yunan unsurlarının tümünün bir araya getirildiği, ancak yine de bitmiş ürünlerde görülen benzersiz bir Pers kimliğinin korunduğu eklektik yapısıydı. Etkisi, özellikle anıtsal taş kesme tasarıma ve su yollarıyla bölünmüş bahçelere verdiği önemle, Akdeniz kıyılarından Hindistan'a kadar Ahamenişler tarafından yönetilen bölgelere yayılmıştır.

Ahameniş sanatı, friz kabartmaları, Ceyhun Hazinesi gibi metal işçiliği, saray dekorasyonu, sırlı tuğla işçiliği, ince işçilik (duvarcılık, marangozluk vb.) ve bahçeciliği içerir. Persler, imparatorluklarının dört bir yanından sanatçılar getirip kendi stillerini ve tekniklerini kullansalar da, yalnızca farklı stillerin bir kombinasyonunu değil, yeni ve benzersiz bir Pers stilinin sentezini de ortaya koymuşlardır.

Hem Ahameniş mimarisinin hem de sanatının en dikkat çekici örneklerinden biri, görkemli Persepolis Sarayı ve ayrıntılı işçiliği, görkemli ölçeğiyle bir araya gelmiştir. I. Darius, Susa'daki Darius Sarayı'nın inşasını anlatırken şunları kaydeder:

> Yaka kerestesi Gandara ve Karmanya'dan getirilmiştir. Altın Sardis ve Baktriya'dan getirilmiştir... değerli taş lapis-lazuli ve akik... Soğdya'dan getirilmiştir. Turkuaz Harezm'den, gümüş ve abanoz Mısır'dan, süslemeler İyonya'dan, fildişi Etiyopya'dan, Sind ve Arahosia'dan getirilmiştir. Taşı işleyen taş ustaları İyonyalılar ve Sardislilerdi. Kuyumcular Medler ve Mısırlılardı. Ahşabı işleyenler Sardisliler ve Mısırlılardı. Pişmiş tuğlayı işleyenler Babillilerdi. Duvarı süsleyenler ise Medler ve Mısırlıydı.
>
> — I. Darius, DSf inscription

* Susa'daki Darius Sarayı'nın yeniden inşası. Saray, Persepolis için bir model teşkil ediyordu.
* II. Darius'un sarayındaki dekoratif bir paneldeki aslan, Louvre Müzesi
* Aslan ve boğa güreşinin ikonik kabartması, Apadana Sarayı, Persepolis
* Üzerinde Mâzenderan'da bulunan, üzerinde dişi aslan tasviri bulunan Ahameniş altın kasesi, İran Ulusal Müzesi

### Anıt Mezarlar

Persepolis'te III. Artaserhas'in mezarı
Birçok Ahameniş hükümdarı kendileri için mezarlar inşa ettirmiştir. En ünlüsü olan Nakş-ı Rüstem, Persepolis'in yaklaşık 12 km kuzeybatısında bulunan antik bir nekropoldür. Hanedanlığın dört kralı I. Darius, I. Serhas, I. Artaserhas ve II. Darius'un mezarları bu dağda oyulmuştur. Diğer krallar da kendi mezarlarını başka yerlerde inşa ettirmişlerdir. II. Artaserhas ve III. Artaserhas, mezarlarını bahar başkentleri Persepolis'in yanına oymayı tercih etmişlerdir. Soldaki mezar II. Artakserkses'e, sağdaki mezar ise mezarı olan son Ahameniş kralı III. Artakserkses'e aittir. Ahameniş hanedanının kurucusu II. Kiros'un mezarı, Pasargad'da (günümüzde bir dünya mirası alanı) inşa edilmiştir.

## Mirası

Antik Dünyanın Yedi Harikası'ndan biri olan Halikarnas Mozolesi, Yunan mimarlar tarafından Karya'nın Pers satrabı Mausolos için inşa edilmiştir (Ölçekli model)
Ahameniş İmparatorluğu, Pers krallarının ifadesiyle "çok sayıda insan ve çok sayıda dil" barındırdığı için ilk "dünya imparatorluğu" olarak anılmıştır. İmparatorluğu oluşturan çeşitli gruplar, büyük bir yasal ve kültürel özerkliğe sahipti.. Ahameniş İmparatorluğu, Asya ve Orta Doğu'nun mirası ve kültürel kimliği üzerinde kalıcı bir izlenim bıraktı ve gelecekteki imparatorlukların gelişimini ve yapısını etkiledi. Aslında Yunanlar ve daha sonra Romalılar, bir imparatorluğu yönetmede Pers yönteminin en iyi özelliklerini benimsediler. Pers yönetim modeli, yönetimi yaygın olarak 'İslam'ın Altın Çağı' dönemi olarak kabul edilen Abbâsîler'in genişlemesinde ve sürdürülmesinde özellikle biçimlendiriciydi. Antik Persler gibi, Abbâsî hanedanı da geniş imparatorluklarını Mezopotamya'da (Babil'in tarihi bölgesine yakın, yeni kurulan Bağdat ve Samarra şehirlerinde) merkezileştirdi, desteğinin çoğunu Pers aristokrasisinden aldı ve Fars dilini ve mimarisini İslam kültürüne yoğun bir şekilde dahil etti. Ahameniş İmparatorluğu, Batı tarihinde Pers-Yunan savaşları sırasında Yunan şehir devletlerinin düşmanı ve Babil'deki Babil Sürgünü'nünü bitiren taraf olarak bilinir. İmparatorluğun tarihsel izi, toprak ve askeri etkilerinin çok ötesine uzanıyor ve kültürel, sosyal, teknolojik ve dini etkileri de içeriyordu. Örneğin, birçok Atinalı, karşılıklı bir kültürel alışveriş içinde günlük yaşamlarında Ahameniş geleneklerini benimsedi; bazıları Pers kralları tarafından istihdam edildi veya onlarla müttefik oldu. Kiros Fermanı'nın etkisi Yahudi-Hristiyan metinlerinde de geçer ve imparatorluk, Zerdüştlüğün Çin'e kadar doğuya yayılmasında etkili oldu. İmparatorluk ayrıca İran'ın (Pers olarak da bilinir) siyaseti, mirası ve tarihi için de tonu belirledi. TarihçiArnold Toynbee, Abbâsî toplumunu Ahameniş toplumunun bir "yeniden entegrasyonu" veya "reenkarnasyonu" olarak görüyordu; çünkü Pers, Türk ve İslam yönetim ve bilgi biçimlerinin sentezi, Türk kökenli Selçuklu, Osmanlı, Safevî ve Babür imparatorlukları aracılığıyla Fars kültürünün Avrasya'nın geniş bir bölümüne yayılmasını sağladı. Tarihçi Bernard Lewis şöyle yazmıştır:

> İranlıların katkısı, Arapça şiir de dâhil olmak üzere kültürel faaliyetlerin her alanında görülebilir; Arapça şiirlerini kaleme alan İran kökenli şairler, bu edebiyata çok önemli katkılarda bulunmuşlardır. Bir bakıma, İran İslamı, İslam’ın ikinci bir doğuşu olarak değerlendirilebilir; kimi zaman İslam-ı Acem olarak adlandırılan yeni bir İslam biçimi. Yeni bölgelere ve halklara taşınan İslam, esasen bu Fars İslamı olmuştur; önce Orta Asya’da, ardından Ortadoğu’da, daha sonra da Türkiye adını alacak coğrafyada Türklere, ayrıca Hindistan’a bu şekilde ulaşmıştır. Osmanlı Türkleri, İran uygarlığının bir biçimini Viyana surlarına kadar taşımışlardır. [...] 13. yüzyıldaki büyük Moğol istilaları dönemine gelindiğinde, İran İslamı yalnızca önemli bir unsur olmakla kalmamış, bizzat İslam’ın hâkim öğesi haline gelmişti. Yüzyıllar boyunca İslam dünyasının siyasal ve kültürel gücünün ana merkezleri, bütünüyle İranlı olmasa bile İran uygarlığının izlerini taşıyan ülkelerde bulunuyordu. Geç Orta Çağ ve erken modern dönemin başlıca İslam merkezleri — Hindistan, Orta Asya, İran ve Türkiye — siyasal olduğu kadar kültürel açıdan da bu İran uygarlığının parçasıydı.
>
>

Georg W. F. Hegel, *Tarih Felsefesi* adlı eserinde Pers İmparatorluğu'nu "ortadan kalkan ilk imparatorluk", Pers halkını ise tarihteki "ilk tarihsel halk" olarak tanıtmaktadır. Hegel'e göre:

> Pers İmparatorluğu, modern anlamda bir imparatorluktur — tıpkı Almanya’da var olan ya da Napolyon’un hâkimiyetindeki büyük imparatorluk gibi. Bir dizi devletten oluşur; bunlar imparatorluğa bağımlıdır, ancak kendi kimliklerini, geleneklerini ve yasalarını korumuşlardır. Tümüne bağlayıcı olan genel düzenlemeler, onların siyasal ve toplumsal özelliklerini ihlâl etmemiş, aksine koruyup sürdürmüştür. Bu nedenle bütünü oluşturan her ulusun kendi anayasal düzeni vardır. Işığın her şeyi aydınlatması gibi — her nesneye özgün bir canlılık kazandırarak — Pers İmparatorluğu da pek çok ulusu kapsar ve her birine kendi karakterini bırakır. Bazılarının hatta kendi kralları vardır; her biri ayrı bir dile, silaha, yaşam tarzına ve adete sahiptir. Tüm bu çeşitlilik, Işığın tarafsız hâkimiyeti altında uyumlu biçimde bir arada var olur... Halkların her birini özgür bırakan bir topluluk. Böylelikle, milletlerin birbirleriyle yürüttükleri yıkıcı kavgaların yarattığı barbarlık ve vahşet sona erdirilmiştir.
>
>

Amerikalı tarihçi ve filozof Will Durant, 21 Nisan 1948'de Tahran'daki İran–Amerika Derneği önünde yaptığı "Medeniyet Tarihinde Persler" başlıklı konuşmasında şu ifadeleri kullanmıştır:

> Binlerce yıldır Persler güzellik yaratmaktadır. Milattan on altı yüzyıl önce bu bölgeden ya da yakınından ... Siz, uygarlığın adeta bir su bölümü noktası oldunuz; kanınızı, düşüncenizi, sanatınızı ve dininizi doğuya ve batıya dünyaya akıttınız... Ahameniş döneminizin başarılarını size yeniden anlatmama gerek yok. Çünkü bilinen tarihte ilk kez, neredeyse Amerika Birleşik Devletleri kadar geniş bir imparatorluk düzenli bir hükümete, yetkin bir idareye, hızlı bir iletişim ağına, görkemli yollar üzerinde insanlar ve malların güvenli hareketine kavuşmuştu. Bu, bizim çağımızdan önce yalnızca Roma İmparatorluğu’nun doruk döneminde eşdeğerini bulmuş bir başarıdır.
>
>

## Ahameniş İmparatorluğu hükümdarları

|  |
| --- |
| **Ahameniş İmparatorluğu** (MÖ 550-MÖ 300)
 |
| Taht ismi
 | Asıl isim
 | Resim
 | Unvan
 | Doğum-Ölüm
 | Hükümdarlık başlangıcı
 | Hükümdarlık sonu
 | Aile bağlantıları
 | Not
 |
| Büyük Kiros
 |  |  | Büyük Kral, Persler Kralı, Anşan Kralı, Medya Kralı, Babil Kralı, Sümer ve Akad Kralı, Dünya'nın Dört Bir Köşesinin Kralı
 | MÖ 600 – MÖ 530
 | MÖ 559
 | MÖ 530
 | Anşan Kralı I. Kambises ile Med Kralı Astyages'in kızı Mandane'nin oğlu
 | MÖ 559'dan itibaren Anşan Kralı. Massagetler ile yaptığı bir savaşta öldü.
 |
| II. Kambises
 |  |  | Büyük Kral. Hşayathiya Hşayathiyanam (Krallar Kralı).
 | ? – MÖ 521
 | MÖ 530
 | MÖ 522
 | Büyük Kiros'un oğlu
 | Bir ayaklanmayı bastırmak için gitmekte iken yolda öldü.
 |
| Bardiya
 | Tanyoxarces
 |  | Büyük Kral, Mısır Firavunu
 | ? – MÖ 522
 | MÖ 522
 | MÖ 522
 | Büyük Kiros'un oğlu
 | Pers soyluları tarafından öldürüldü.
 |
| I. Darius
 | Arsames (?)
 |  | Büyük Kral. Hşayathiya Hşayathiyanam (Krallar Kralı).
 | MÖ 550 – MÖ 486
 | MÖ 522
 | MÖ 486
 | İstaspis'ın oğlu
 |  |
| I. Serhas
 |  |  | Büyük Kral. Hşayathiya Hşayathiyanam (Krallar Kralı).
 | MÖ 519 – MÖ 465
 | MÖ 485
 | MÖ 465
 | I. Darius'un oğlu
 | Öldürüldü.
 |
| I. Artaserhas
 |  |  | Büyük Kral. Hşayathiya Hşayathiyanam (Krallar Kralı). Longimanus
 | ? – MÖ 424
 | MÖ 465
 | MÖ 424
 | I. Serhas'ın oğlu
 |  |
| II. Serhas
 | Artaxerxes
 |  | Büyük Kral. Hşayathiya Hşayathiyanam (Krallar Kralı).
 | ? – MÖ 424
 | MÖ 424
 | MÖ 424
 | I. Artaserhas'ın oğlu
 | Kardeşi Sogdianus tarafından öldürüldü.
 |
| Sogdianus
 |  |  | Büyük Kral. Hşayathiya Hşayathiyanam (Krallar Kralı).
 | ? – MÖ 423
 | MÖ 424
 | MÖ 423
 | I. Artaserhas'ın oğlu
 | Kardeşi II. Darius tarafından öldürüldü.
 |
| II. Darius
 | Ochus
 |  | Büyük Kral. Hşayathiya Hşayathiyanam (Krallar Kralı).
 | ? – MÖ 404
 | MÖ 423
 | MÖ 404
 | I. Artaserhas'ın oğlu
 |  |
| II. Artaserhas
 | Arsaces
 |  | Büyük Kral. Hşayathiya Hşayathiyanam (Krallar Kralı).
 | MÖ 436 – MÖ 358
 | MÖ 404
 | MÖ 358
 | II. Darius'un oğlu
 |  |
| III. Artaserhas
 | Ochus
 |  | Büyük Kral. Hşayathiya Hşayathiyanam (Krallar Kralı).
 | ? – MÖ 338
 | MÖ 358
 | MÖ 338
 | II. Artaserhas'ın oğlu
 | Öldürüldü.
 |
| IV. Artaserhas
 | Arses
 |  | Büyük Kral. Hşayathiya Hşayathiyanam (Krallar Kralı).
 | ? – MÖ 336
 | MÖ 338
 | MÖ 336
 | III. Artaserhas'ın oğlu
 | Öldürüldü.
 |
| III. Darius
 | Artashata
 |  | Büyük Kral. Hşayathiya Hşayathiyanam (Krallar Kralı).
 | MÖ 380 – MÖ 330
 | MÖ 336
 | MÖ 330
 | IV. Artaserhas'ın oğlu
 | V. Arteserhas tarafından öldürüldü.
 |
| V. Artaserhas
 | Bessus
 |  | Büyük Kral. Hşayathiya Hşayathiyanam (Krallar Kralı).
 | ? – MÖ 329
 | MÖ 330
 | MÖ 329
 | Olasılıkla II. Artaserhas'in soyundan gelme bir Pers soylu
 | Büyük İskender tarafından öldürüldü.
 |

## Notlar

## Kaynakça

Özel

Genel
## Konuyla ilgili yayınlar

* Achenbach, Reinhard, (Ed.) (2019). *Persische Reichspolitik und lokale Heiligtümer*. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag. ISBN 978-3-447-11319-9.
* Dandamaev, M. A. (1989). *A Political History of the Achaemenid Empire*. Brill. ISBN 978-90-04-09172-6.
* Kosmin, Paul J. (2014). *The Land of the Elephant Kings: Space, Territory, and Ideology in Seleucid Empire*. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-72882-0.
* Nagel, Alexander (2023). *Color and meaning in the art of Achaemenid Persia*. Cambridge; New York; Port Melbourne: Cambridge University Press. ISBN 9781009361293.
* Olmstead, Albert T. (1948). *History of the Persian Empire*. University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-62777-9.

## Dış bağlantılar

Wikimedia Commons'ta Ahameniş İmparatorluğu ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

Vikisözlük'te Achaemenid Empire ile ilgili tanım bulabilirsiniz.

* Persian History
* "Persia". *Encyclopædia Britannica*. **21** (11. bas.). 1911. ss. 187–252.
* Livius.org on Achaemenids 17 Ekim 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Čišpiš
* The Behistun Inscription 3 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Livius.org on Achaemenid Royal Inscriptions 18 Aralık 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Achaemenid art on Iran Chamber Society (www.iranchamber.com)
* Photos of the tribute bearers from the 23 satrapies of the Achaemenid empire, from Persepolis
* Coins, medals and orders of the Persian empire 26 Ocak 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Dynasty Achaemenid
* Iran, The Forgotten Glory – Documentary Film About Ancient Iran (achaemenids & Sassanids) 28 Nisan 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Achemenet an electronic resource for the study of the history, literature and archaeology of the Persian Empire
* Persepolis Before Incursion (Virtual tour project)
* Musée achéménide virtuel et interactif (Mavi) a "Virtual Interactive Achemenide Museum" of more than 8000 items of the Persian Empire
* Persian history in detail
* Swedish Contributions to the Archaeology of Iran 22 Temmuz 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Artikel i *Fornvännen* (2007) by Carl Nylander