# Trabzon

|  |
| --- |
|  **Trabzon**  |
| —  **Şehir**  —  |
|
Yukarıdan aşağıya: Sümela Manastırı, Trabzon Kalesi, Uzungöl, Gülbahar Hatun Türbesi, Yeni Cuma Camii, Boztepe'den Trabzon'un görünümü
 |
| Trabzon'un Türkiye'deki konumuTrabzon'un Türkiye'deki konumu |
| Trabzon haritasıTrabzon haritası |
| Ülke
 | Türkiye |
| İl
 | Trabzon |
| İlçe(ler)
 | Ortahisar
 |
| **Yönetim** |
|  - Vali
  | Tahir Şahin  |
|  - Belediye Başkanı
 | Ahmet Metin Genç (AK Parti) |
| **Nüfus** (2023) |
|  - Toplam | 824.352 |
| Zaman dilimi | TRS (+03.00)
  |
| Posta kodu | 61000
  |
| Alan kodu | 462 |
| Plaka kodu | 61 |
| **İnternet sitesi:** Trabzon Büyükşehir Belediyesi
 |

Trabzon ilinin güneyindeki Kelkit yakınlarında bulunan, MÖ 2. yüzyıla ait (muhtemelen Anahit'in Afrodit olarak tasvir ettiği) bronz bir heykelin başı ve eli. Britanya Müzesi'nde sergilenmektedir.
Trabzon'un merkezindeki Tabakhane Köprüsü yakınlarında bulunan, MÖ 2. yüzyıla ait bronz Hermes heykeli. Trabzon Müzesi'nde sergilenmektedir.
**Trabzon** (Romeika: *Τραπεζούντα*, Trapezounta, Lazca: *Ťamt̆ra*), Türkiye'nin Trabzon ilinin merkezi olan şehirdir. Karadeniz Bölgesi'nin Doğu Karadeniz Bölümü'nde yer alan ilin Karadeniz'e kıyısı bulunur. Günümüzde Karadeniz Bölgesi'nin Samsun'dan sonra ikinci büyük kentidir. 12 Kasım 2012 tarihinde kabul edilen büyükşehir yasa tasarısı ile büyükşehir belediyesi olmuş ve merkez ilçe kaldırılarak Ortahisar ilçesi kurulmuştur. İstiklal madalyası alan şehirlerden biridir. Trabzon iki il ile birlikte de "şehzadeler şehri" olarak anılır. Evliya Çelebi Trabzon için şöyle demiş: "Bu şehre küçük İstanbul denilse yeridir. İrem bağları gibi süslü bir şehirdir burası.'' Fatih Sultan Mehmed ise Trabzon'u kuşattığı vakit şöyle söylemiştir: ''Trabzon fethedilmeden İstanbul fethedilmiş sayılmaz.''

7 Eylül 2010 tarih ve 27695 sayılı resmi gazetede yayımlanan karar ile birlikte 7 belde ve 29 köy tüzel kişilikleri kaldırılarak belediye sınırlarına dahil edilmiştir.

Trabzon il merkezinin deniz seviyesinden yüksekliği ortalama 33 metredir.

## İsim

Britanya Müzesi'nde bulunan, MÖ 4. yüzyıla ait Trapezous sikkesi. Sikke, bu sömürgeci Yunan şehrini 'bolluk sofrası' olarak tanıtıyor.
Şehrin Türkçe adı Trabzon'dur. Şehrin ilk kayıtlı adı, kurulduğu Zağnos (İskeleboz) ve Kuzgun dereleri arasındaki masa şeklindeki merkezi tepeye atıfta bulunan Yunanca Tραπεζοῦς (Trapezous)'tur (τράπεζα, Antik Yunancada "masa" anlamına geliyordu; şekildeki madalyondaki masaya dikkat edin). Latincede Trabzon, eski Yunanca adının Latinleştirilmiş hali olan *Trapezus* olarak adlandırılır. Hem Pontus Yunancasında hem de Modern Yunancada Τραπεζούντα (Trapezounta) olarak adlandırılır. Osmanlı Türkçesinde ve Farsçada طربزون olarak yazılır. Osmanlı döneminde *Tara Bozan* da kullanılmıştır. Lazcada ტამტრა (*T'amt'ra*) veya T'rap'uzani olarak bilinir, Gürcüce'de ტრაპიზონი (*T'rap'izoni*) ve Ermenicede ԏրրֺּ֡րրրրրրրր (*Trapizon*)'dur. 19. yüzyılda yaşayan Ermeni gezici rahip Byjiskian, şehri *Hurşidabat* ve *Ozinis* gibi diğer yerel isimlerle adlandırdı. Batılı coğrafyacılar ve yazarlar, Orta Çağ boyunca ismin birçok yazım varyasyonunu kullandılar. Bu arada İngiliz edebiyatında da kullanılan bu isim versiyonları şunlardır: *Trebizonde* (Fransızca), *Trapezunt* (Almanca), *Trebisonda* (İspanyolca), *Trapesunta* (İtalyanca), *Trapisonda*, *Tribisonde*, *Terabesoun*, *Trabesun*, *Trabuzan*, *Trabizond* ve *Tarabossan*.

İspanyolcada bu isim şövalye romanlarından ve Don Kişot'tan bilinmektedir. *Trápala* ve *trapaza*'ya benzerliğinden dolayı *trapisonda* "kargaşa, karmaşa" anlamını kazanmıştır.

## Tarihçe

**Demir Çağı ve Klasik Antik Çağ**

Şehir bir Yunan kolonisi olarak kurulmadan önce bölgeye Kolhisliler (Batı Gürcü) ve Halibeler (Anadolu) kabileleri hakimdi. MÖ 14. yüzyılda Orta Anadolu Hititleriyle çatışma halinde olan Hayasaların Trabzon'un güneyindeki bölgede yaşadığına inanılıyor. Daha sonraki Yunan yazarlar, yerli halklar olarak Makronlar ve Halibeler bahsetmişlerdir. Doğudaki baskın Kafkas gruplarından biri de, diğer akraba Gürcü halklarıyla birlikte Kolhis monarşisinin bir parçası olan Lazlar idi.

Şehir, Klasik Antik Çağ'da MÖ 756 yılında Sinop'tan gelen Miletli tüccarlar tarafından Tραπεζούς (*Trapezous*) olarak kurulmuştur. Karadeniz kıyıları boyunca bulunan (yaklaşık on) Miletli ticaret merkezlerinden veya kolonilerinden biriydi. Diğerleri arasında Çanakkale'deki Abydos ve Kizikos ile yakınlardaki Kerasous yer alıyordu. Çoğu Yunan kolonisi gibi, şehir de Yunan yaşamının küçük bir enklavıydı ve kelimenin daha sonraki Avrupa anlamında kendi başına bir imparatorluk değildi. Bir koloni olarak Trapezous başlangıçta Sinop'a haraç ödüyordu, ancak Londra'daki British Museum'da bulunan Trapezous'tan bir gümüş drahma sikkesine göre, şehirde MÖ 4. yüzyılda erken bankacılık (para değiştirme) faaliyetlerinin gerçekleştiği öne sürülmektedir. Büyük Kiros şehri Ahameniş İmparatorluğu'na kattı ve muhtemelen doğu Karadeniz bölgesini tek bir siyasi varlık (satraplık) haline getiren ilk hükümdardı.

Trabzon'un ticaret ortakları arasında Mosinikler halkı da vardı. Ksenofon ve On Bin paralı asker Pers İmparatorluğu'ndan çıkarken ulaştıkları ilk Yunan şehri Trabzon'du (Ksenofon, *Anabasis*, 5.5.10). Şehir ve yerel Mosinikler halkı, Mosinikler başkentinden o kadar uzaklaşmıştı ki, iç savaş noktasına gelmişti. Ksenofon'un kuvvetleri bu durumu isyancıların lehine ve dolayısıyla Trabzon'un çıkarına olacak şekilde çözdü.

Büyük İskender'in fetihlerine kadar şehir Ahamenişlerin egemenliği altında kaldı. Pontus doğrudan savaştan etkilenmese de, şehirleri savaş sonucunda bağımsızlık kazandı. Yerel yönetici aileler kısmen Pers mirasına sahip olduklarını iddia etmeye devam ettiler ve Pers kültürü şehir üzerinde kalıcı bir etki bıraktı; eski şehrin doğusundaki Minthrion Dağı'ndaki kutsal kaynaklar, Pers-Anadolu Yunan tanrısı Mitra'ya adanmıştı. MÖ 2. yüzyılda, doğal limanlarıyla ünlü şehir, I. Farnakis tarafından Pontus Krallığı'na katıldı. VI. Mithridatis, Romalıları Anadolu'dan uzaklaştırma çabaları sırasında burayı Pontus filosunun ana limanı yaptı.

MÖ 66'da Mithridates'in yenilgisinden sonra şehir önce Galatlara verildi, ancak kısa süre sonra Mithridates'in torununa geri döndü ve daha sonra yeni Pontus Krallığı'nın bir parçası oldu. Krallık iki yüzyıl sonra nihayet Roma'nın Galatya eyaletine ilhak edildiğinde, filo yeni komutanlara geçti ve *Classis Pontica* oldu. Şehir, yargı özerkliğini ve kendi parasını basma hakkını genişleten civitas libera statüsünü aldı. Trabzon, Zigana Geçidi üzerinden Ermeni sınırına veya yukarı Fırat vadisine giden yollara erişimi nedeniyle önem kazandı. Vespasianus döneminde Pers ve Mezopotamya'dan yeni yollar inşa edildi. Sonraki yüzyılda İmparator Hadrianus, şehre daha düzenli bir liman kazandırmak için iyileştirmeler yaptırdı. İmparator, doğu sınırının (limes) denetiminin bir parçası olarak 129 yılında şehri ziyaret etti. Mithraeum, günümüzde kalenin doğusunda ve modern limanın güneyinde, yakınlardaki Kızlara'da bulunan Panagia Theoskepastos Kilisesi ve Manastırı (*Kızlar Manastırı*) için bir mahzen görevi görmektedir.

Thálatta! Thálatta! ("Deniz! Deniz!"). Trebizond, On Binler'in Perslerden geri çekilirken ulaştıkları ilk Yunan şehriydi. 19. yüzyıl Herman Vogel illüstrasyonu.
Septimius Severus, Beş İmparator Yılı sırasında rakibi Pescennius Niger'i desteklediği için Trabzon'u cezalandırdı. 257 yılında, "alışılagelmiş garnizonunun 10.000 üzerinde" asker ve iki sur şeridiyle savunulmasına rağmen şehir Gotlar tarafından yağmalandı. Trabzon daha sonra yeniden inşa edildi, 258'de Persler tarafından tekrar yağmalandı ve ardından bir kez daha yeniden inşa edildi. Kısa sürede toparlanamadı. Sadece Diocletianus döneminde bir yazıtta şehrin yeniden inşasına dair bir gönderme bulunur; Ammianus Marcellinus, Trabzon hakkında "önemsiz bir şehir değil" demekten başka bir şey söylemedi.

Hristiyanlık, üçüncü yüzyılda Trabzon'a ulaşmıştı; zira Diocletianus döneminde Evgenios ve arkadaşları Candidius, Valerian ve Aquila öldürülmüştü. Evgenios, Minthrion Dağı'ndan (Boztepe) şehre bakan Mithras heykelini yıkmış ve ölümünden sonra şehrin koruyucu azizi olmuştu. İlk Hristiyanlar, şehrin güneyindeki Pontus Dağları'na sığınarak 270 yılında Vazelon Manastırı'nı ve 386 yılında Sümela Manastırı'nı kurmuşlardı. Birinci İznik Konsili'nden itibaren Trabzon'un kendi piskoposu vardı. Daha sonra Trabzon Piskoposu, Poti Metropolit Piskoposuna bağlı hale geldi. Ardından 9. yüzyılda Trabzon, Lazika Metropolit Piskoposunun merkezi oldu.

**Bizans dönemi**

Eugenius, Candidius, Valerian ve Aquila'nın Şehit Edilmesi. Eser 985 tarihli olup, II. Basil'in Menologion'unda, Vatikan Kütüphanesi'nde bulunmaktadır.
I. Justinianus dönemine gelindiğinde, şehir Pers Savaşları'nda önemli bir üs görevi görüyordu ve Miller, general Belisarius'un bir portresinin "uzun süre Aziz Basil Kilisesi'ni süslediğini" belirtiyor. Şehrin doğu kapısının üzerindeki bir yazıtta, depremden sonra Justinianus'un masraflarıyla şehir surlarının yeniden inşası anılıyordu. 7. yüzyıldan önce bir noktada, şehrin üniversitesi (Pandidakterion) dört bölümlü bir müfredatla yeniden kuruldu. Üniversite sadece Bizans İmparatorluğu'ndan değil, Ermenistan'dan da öğrenci çekiyordu.

Şehir, Haldia temasının merkezi haline geldiğinde yeniden önem kazandı. Trabzon, 8. ila 10. yüzyıllarda ticaret yolunun yeniden önem kazanmasıyla da fayda gördü; 10. yüzyıl Müslüman yazarları, Trabzon'un Bizans ipeklerinin doğu Müslüman ülkelerine aktarılmasının ana kaynağı olarak Müslüman tüccarlar tarafından sıkça ziyaret edildiğini belirtiyor. 10. yüzyıl Arap coğrafyacısı Ebü'l-Fidâ'ya göre, burası büyük ölçüde Lazika limanı olarak kabul ediliyordu. Venedik Cumhuriyeti ve özellikle Ceneviz Cumhuriyeti gibi İtalyan denizci cumhuriyetleri, yüzyıllar boyunca Karadeniz ticaretinde aktif rol oynadılar ve Trabzon'u Avrupa ile Asya arasında mal ticareti için önemli bir liman olarak kullandılar. Asya'dan mal taşıyan İpek Yolu kervanlarının bazıları Trabzon Limanında durarak Avrupalı ​​tüccarların bu malları satın alıp gemilerle Avrupa'nın liman şehirlerine taşımalarını sağladı. Bu ticaret, Trabzon'da satılan mallardan alınan gümrük vergileri veya *kommerkiaroi* şeklinde devlete gelir kaynağı sağladı. Yunanlar, kıyı ve iç ticaret yollarını geniş bir garnizon kalesi ağıyla korudular.

1071'de Malazgirt Meydan Muharebesi'nde Bizans'ın yenilgisinin ardından Trabzon, Selçuklu yönetimine girdi. Bu kural, uzman bir asker ve yerel aristokrat olan Theodore Gabras'ın şehri Türk işgalcilerden ele geçirmesi ve Anna Komnena'nın sözleriyle Trabzon'u "kendi payına düşen bir ganimet" olarak görüp kendi krallığı gibi yönetmesiyle geçici oldu. Komnena'nın iddiasını destekleyen Simon Bendall, Gabras ve halefleri tarafından basıldığına inandığı nadir bir sikke grubu tespit etti. 1098'de Türkler tarafından öldürülmesine rağmen, ailesinin diğer üyeleri fiili bağımsız yönetimini sonraki yüzyıla kadar sürdürdü.

### Trabzon İmparatorluğu

Trabzon İmparatorluğu, 1204'te Konstantinopolis'in yağmalanmasından birkaç hafta önce Alexios Komnenos komutasındaki bir Gürcü seferinin ardından Keldani'de kuruldu. Anadolu'nun en kuzeydoğu köşesinde yer alan bu imparatorluk, Bizans'ın ardıl devletleri arasında en uzun süre varlığını sürdüren devletti. Pahimeris gibi Bizanslı yazarlar ve bir ölçüde Lazaropoulos ve Bessarion gibi Trabzonlu yazarlar, Trabzon İmparatorluğu'nu Lazika sınır devleti olarak görüyorlardı. Dolayısıyla, Lascaris ve daha sonra Palaiologos ile bağlantılı Bizanslı yazarların bakış açısından Trabzon'un yöneticileri imparator değildi.

Surlarla çevrili şehrin doğusunda yer alan Aziz Anne Kilisesi, şehrin en eski kilisesidir ve muhtemelen 6. veya 7. yüzyıla kadar uzanmaktadır.
10. yüzyıldan kalma Panaghia Chrysokephalos Katedrali (şimdiki Fatih Camii), şehrin en etkileyici Bizans yapısıdır.
Coğrafi olarak Trabzon İmparatorluğu, Karadeniz'in güney kıyısı boyunca uzanan dar bir şeritten ve Pontus Dağları'ndan daha iç kesimlere pek de uzanmayan bir alandan ibaretti. Ancak şehir, İran ve Avrupa arasında Karadeniz üzerinden yapılan ticarette aldığı vergilerden büyük bir zenginlik elde etti. 1258'deki Moğol kuşatması, daha fazla ticaret kervanını şehre yönlendirdi. Cenevizli ve daha az ölçüde Venedikli tüccarlar düzenli olarak Trabzon'a geliyordu. Karadeniz ticaretindeki paylarını güvence altına almak için Cenevizliler, 1306 yılında kış limanının hemen batısında bulunan kıyı kalesi "Leonkastron"u satın aldılar. Venedikliler de aynı şekilde, Cenevizlilerin birkaç yüz metre batısında, şehirde bir ticaret karakolu kurdular. Bu iki İtalyan kolonisi arasında birçok başka Avrupalı ​​tüccar yerleşti ve böylece "Avrupa Mahallesi" olarak anılmaya başlandı. 20. yüzyılın ilk on yıllarına kadar şehirde küçük gruplar halinde İtalyanlar yaşamaya devam etti. Bu dönemde şehri ziyaret eden en ünlü kişilerden biri, karayoluyla dönüş yolculuğunu Trabzon Limanı'nda sonlandıran ve memleketi Venedik'e gemiyle giden Marco Polo'ydu; yol üzerinde 1261'de Bizanslılar tarafından yeniden ele geçirilen Konstantinopolis'ten (İstanbul) geçti.

Aysofya Camii
Pers mallarıyla birlikte İtalyan tüccarlar, şehirle ilgili hikayeleri Batı Avrupa'ya getirdiler. Trabzon, Geç Orta Çağ ve Rönesans Avrupa edebiyatında efsanevi bir rol oynadı. Miguel de Cervantes ve François Rabelais, kahramanlarına şehre sahip olma arzusunu verdiler. Edebiyatın yanı sıra, şehrin ve genel olarak Pontus'un efsanevi tarihi, sonraki yüzyıllar boyunca Batı Avrupa'da resimlerin, tiyatro oyunlarının ve operaların yaratılmasını da etkiledi.

Ayasofya (şimdiki Yeni Cuma Camii) Genç imparatorluk, adını onurlandırmak için yeni binalara ihtiyaç duyuyordu. Mimari tarzları, önceki Bizans mimarisinden farklı olmakla birlikte, birçok özelliğini de korumaktadır. Kafkas ve Doğu Anadolu etkileri özellikle Ayasofya'da belirgindir.
Charles Texier tarafından çizilen, Panagia Theoskepastos Manastırı'ndaki Alexios III'ün karısı ve annesi arasında tasvir edildiği fresk.
Pisanello'nun Verona'daki Sant'Anastasia kilisesinde 1436-1438 yılları arasında yaptığı freskteki Trabzon'un fantastik tasviri.
Şehir ayrıca erken Rönesans'ta da rol oynadı; Trabzon'un siyasi bağımsızlığını resmîleştiren Konstantinopolis'in Batı tarafından ele geçirilmesi, Bizans entelektüellerinin de şehre sığınmasına yol açtı. Özellikle Trabzonlu II. Alexios ve torunu III. Alexios, sanat ve bilimlerin hamileriydi. 1310'daki büyük şehir yangınından sonra, harap olmuş üniversite yeniden kuruldu. Üniversitenin bir parçası olarak Gregory Choniades, Pers dışında en iyi gözlemevine ev sahipliği yapan yeni bir astronomi akademisi açtı. Çoniades, beraberinde Tebriz'den Şemseddin Buhari'nin, Nasîrüddin Tûsî'nin ve Abdülrahman el-Hazini'nin eserlerini getirmiş ve bunları Yunancaya çevirmiştir. Bu eserler daha sonra usturlapla birlikte batı Avrupa'ya ulaşmıştır. Çoniades'in inşa ettiği gözlemevi, doğru güneş tutulması tahminleriyle tanınacaktı, ancak muhtemelen çoğunlukla imparator ve/veya kilise için astrolojik amaçlarla kullanılıyordu. Trabzonlu bilim adamları ve filozoflar, çağdaş teorileri klasik Yunan metinleriyle karşılaştıran ilk batılı düşünürler arasındaydı. Trabzonlu Basilios Bessarion ve George, İtalya'ya seyahat ederek Platon ve Aristoteles üzerine eserler yazdılar ve yayınladılar; bu da ulusal kimlik ve küresel vatandaşlık konusunda günümüze kadar devam eden şiddetli bir tartışma ve edebi geleneği başlattı. O kadar etkiliydiler ki, Bessarion Papa pozisyonu için düşünüldü ve George, Platon'a yönelik ağır eleştirileri nedeniyle karalandıktan sonra bile akademisyen olarak hayatta kalabildi.
Kara Veba, muhtemelen Kaffa üzerinden, Eylül 1347'de şehre ulaştı. O sırada yerel aristokrasi Trabzon İç Savaşı'yla meşguldü.

1340 yılında, Akkoyunlu'nun erken bir atası olan Tur Ali Beg, Trabzon'a baskın düzenledi. 1348'de Trabzon'u kuşattı, ancak başarısız oldu ve kuşatmayı kaldırdı. Daha sonra Trabzonlu III. Alexios, kız kardeşini Tur Ali Beg'in oğlu Kutlu Beg'e verdi ve onlarla akrabalık kurdu.

Konstantinopolis, 1453'te Osmanlı Sultanı II. Mehmed tarafından fethedilene kadar Bizans'ın başkenti olarak kaldı; II. Mehmed ayrıca sekiz yıl sonra, 1461'de Trabzon'u da fethetti.
1461'deki Osmanlı fethinden sonra birkaç yüzyıl boyunca demografik mirası devam etti; genellikle Pontus Rumları olarak adlandırılan önemli sayıda Rum Ortodoks sakini, 1923'te Yunanistan'a sürgün edilene kadar Osmanlı yönetimi sırasında bölgede yaşamaya devam etti. Bölgede, çoğunlukla Trabzon'un güneydoğusundaki Çaykara-Of lehçe bölgesinde birkaç bin Rum Müslüman hala yaşamaktadır. Çoğu Sünni Müslümandır, ancak şehirde bazı yeni Müslümanlar ve şehrin güneybatısındaki Tonya/Gümüşhane bölgesinde muhtemelen birkaç gizli Hristiyan da bulunmaktadır. Türkiye'deki çoğu eski Rum şehrine kıyasla, Yunan Bizans mimari mirasının büyük bir kısmı da günümüze kadar korunmuştur.

New York'taki Metropolitan Sanat Müzesi'nde sergilenen Apollonio di Giovanni di Tomaso'nun "Trebizond'un Fethi" adlı eserini içeren sandık. Şehrin düşüşünden hemen sonra yapılan bu resim, Trabzon'u (en solda) Konstantinopolis'e eşit olarak tasvir eder. İki şehir arasında gösterilen savaş bile büyük ölçüde bir fanteziydi. Şehir, geç Orta Çağ ve Rönesans boyunca Batı Avrupa edebiyatında ve düşüncesinde efsanevi bir yere sahipti ve etkisi günümüze kadar hissedilmektedir.

**Osmanlı İmparatorluğu**

Julien Bordier tarafından 1604-1610 yılları arasında çizilen Trabzon'un bilinen ilk planı. Şehrin birçok özelliği görülebilir: merkezi çekirdeği bölen iki dere, ayrı ayrı surlarla çevrili mahalleler, kış limanının yanındaki Ceneviz kenti, sağ altta Ayasofya ve sol üstte Boztepe tepesi.
Trabzon'un son imparatoru David, 1461 yılında şehri Osmanlı İmparatorluğu Sultanı II. Mehmed'e teslim etti. Bu teslimiyetin ardından II. Mehmed bölgeye birçok Türk yerleşimci gönderdi, ancak eski etnik Rum, Laz ve Ermeni toplulukları varlığını sürdürdü. Osmanlı vergi defterlerine göre, 1523 yılında şehirdeki vergilendirilebilir yetişkin erkeklerin (sadece hane halkı olanlar) toplam nüfusu 1473 idi. Şehrin toplam nüfusu çok daha yüksekti. Nüfusun yaklaşık %85'i Hristiyan, %15'i Müslümandı. Yetişkin erkeklerin %13'ü Ermeni topluluğuna mensuptu, Hristiyanların büyük çoğunluğu ise Rum'du. Ancak, Prof. Halil İnalcık'ın Osmanlı vergi defterleri üzerine yaptığı araştırmaya göre, 17. yüzyılın sonuna doğru yerel Hristiyanların önemli bir kısmı -özellikle şehir dışındakiler- İslamlaştırıldı. 1461 ile 1598 yılları arasında Trabzon, daha geniş bölgenin idari merkezi olarak kaldı; önce Rum Eyaleti'nin, daha sonra Erzincan-Bayburt Eyaleti, Anadolu Eyaleti ve Erzurum Eyaleti'nin 'sancak merkezi' olarak.

1598'de kendi eyaletinin - Trabzon Eyaleti'nin - başkenti oldu ve bu eyalet 1867'de Trabzon Vilayeti oldu. Sultan II. Bayezid saltanatı sırasında, oğlu Şehzade Selim (sonradan I. Sultan Selim) Trabzon sancakbeyiydi ve I. Selim'in oğlu Kanuni Sultan Süleyman 1494 yılında Trabzon'da doğdu. Osmanlı hükûmeti sık sık yerel Çepni Türkleri ve Laz beylerini bölgesel beylerbey olarak atardı. Ayrıca, bazı Boşnakların da Osmanlı Devleti tarafından Trabzon'da bölgesel beylerbey olarak atandığı kaydedilmiştir. Trabzon Eyaleti, 16. ve 17. yüzyıllarda Osmanlı'nın Avrupa'daki seferlerine her zaman asker göndermiştir.

Trabzon Meydanı 1868 civarı, Dmitri İvanoviç Yermakov
Trabzon'un ilk şehir manzarası, Joseph Pitton de Tournefort tarafından, kendisi veya asistanı Claude Aubriet'nin 1701'deki bir ziyareti sırasında yaptığı bir çizimden sonra yayınlanmıştır. Manzara, uzaktaki Ayasofya'dan kış limanına kadar şehri göstermektedir. Çizim, şehri seyretmek için hala en popüler yer olan Boztepe'den yapılmıştır.
Ermeni bir din adamının cenazesi için erkekler ve kadınlar bir araya geldi. Hatçik Çaylak, 1892.
Geç Osmanlı döneminde Trabzon'da zengin bir tüccar sınıfı vardı ve yerel Hristiyan azınlık kültür, ekonomi ve siyaset açısından önemli bir etkiye sahipti. Bölgesel ticaret ve ekonomideki önemi nedeniyle şehirde bir dizi Avrupa konsolosluğu açıldı. 19. yüzyılın ilk yarısında Trabzon, İran ihracatının ana limanı haline geldi. Süveyş Kanalı'nın açılması şehrin uluslararası ticaret konumunu büyük ölçüde azalttı, ancak bölgenin ekonomik gelişimini durdurmadı. 19. yüzyılın son on yıllarında şehirde bazı demografik değişiklikler yaşandı. Artan yaşam standartları nedeniyle vilayetin nüfusu büyük ölçüde artarken, birçok aile ve genç erkek -çoğunlukla Hristiyanlar, ancak bazı Yahudiler ve Yunanca veya Türkçe konuşan Müslümanlar da dahil- tarım arazisi veya orada yeni kurulan şehirlerden birinde iş bulmak için Kırım'a ve güney Ukrayna'ya göç etmeyi tercih etti. Bu göçmenler arasında Bob Dylan'ın büyük anne ve büyük babası ile Yunan politikacılar ve sanatçılar da vardı. Trabzon'dan birçok Hristiyan ve Müslüman aile de İstanbul'a göç ederek burada iş kurdu veya iş aradı - Ahmet Ertegün'ün dedesi gibi. Bu göçmenler fırıncılık, pastacılık, terzilik, marangozluk, eğitim, avukatlık, siyaset ve yönetim gibi çok çeşitli mesleklerde aktifti. Bu diasporanın etkisi o zamandan beri devam etti ve 21. yüzyılda İstanbul, Odessa ve Mariupol gibi Karadeniz çevresindeki şehirlerdeki birçok restoran ve dükkanda hala görülebiliyor. Aynı zamanda, özellikle 1864'ten sonra, Çerkes Soykırımı olarak bilinen olayda, Kafkasya'dan binlerce Müslüman mülteci şehre geldi.

İstanbul'un yanı sıra İzmir ve Selanik'ten sonra Trabzon, Batı kültürel ve teknolojik yeniliklerinin Osmanlı İmparatorluğu'na ilk kez tanıtıldığı şehirlerden biriydi. 1835'te Amerikan Yabancı Misyonlar Komisyonu, 1835'ten 1859'a ve 1882'den en az 1892'ye kadar kullandığı Trabzon Misyon İstasyonu'nu açtı. 19. yüzyılın ilk yarısında bölgede yüzlerce okul inşa edildi ve bu da bölgeye imparatorluğun en yüksek okuryazarlık oranlarından birini kazandırdı. İlk olarak Yunan topluluğu okullarını kurdu, ancak kısa süre sonra Müslüman ve Ermeni toplulukları da onları takip etti. Şehirde uluslararası okullar da kuruldu; 19. yüzyılın ikinci yarısında bir Amerikan okulu, beş Fransız okulu, bir Fars okulu ve bir dizi İtalyan okulu açıldı. Şehir 1845'te bir postaneye kavuştu. 19. yüzyılın ikinci yarısında yeni kiliseler ve camiler, ilk tiyatro, kamu ve özel matbaalar, çok sayıda fotoğraf stüdyosu ve banka inşa edildi. Şehir merkezinin bilinen en eski fotoğrafları 1860'lardan kalma olup, İran'dan gelen son deve kervanlarından birini tasvir etmektedir. 1895 Hamidiye katliamları sırasında Trabzon vilayetinde bir ila iki bin Ermeninin öldürüldüğüne inanılıyor. Bu sayı diğer Osmanlı vilayetlerine kıyasla düşük olsa da, şehirdeki Ermeni topluluğu üzerindeki etkisi büyüktü. Aralarında akademisyenler, müzisyenler, fotoğrafçılar ve ressamların da bulunduğu birçok önde gelen Ermeni sakini, Rus İmparatorluğu'na veya Fransa'ya göç etmeye karar verdi. Şehrin büyük Rum nüfusu katliamdan etkilenmedi. İvan Ayvazovski, olaylara dayanarak Trabzon'daki Ermeni Katliamı 1895 adlı tablosunu yaptı. Şehirdeki Batı Avrupalıların sayısının yüksek olması nedeniyle, bölgeden haberler birçok Avrupa gazetesinde yer alıyordu. Bu batı gazeteleri de şehir sakinleri arasında oldukça popülerdi.

**Türkiye Cumhuriyeti**

1901 yılında liman, İngiltere'nin Bath şehrindeki Stothert & Pitt firması tarafından vinçlerle donatıldı. 1912'de, imparatorluğun ilk opera binalarından biri olan Sümer Opera Binası, Meydan meydanında açıldı. I. Dünya Savaşı'nın başlaması, şehrin önceki yüzyılda yaşadığı nispeten barışçıl ve müreffeh döneme ani bir son verdi. Trabzon, 1914-1915 kışında Sarıkamış Muharebesi'nde genç erkek vatandaşlarının çoğunu kaybetti; aynı aylarda Rus donanması şehri toplam beş kez bombalayarak 1300 can aldı. Özellikle liman bölgesi Çömlekçi ve çevresindeki mahalleler hedef alındı.

Temmuz 1915'te şehrin yetişkin Ermeni erkeklerinin çoğu, beş konvoy halinde güneye, Gümüşhane madenlerine doğru yürütüldü ve bir daha asla görülmedi. Ermeni Soykırımı'nın diğer kurbanlarının ise denize teknelerle götürüldüğü ve daha sonra alabora edildiği bildirildi. Trabzon vilayetinin bazı bölgelerinde -örneğin şehrin 25 kilometre doğusundaki modern Araklı'daki Karadere Nehri vadisinde- yerel Müslüman nüfus Hristiyan Ermenileri korumaya çalıştı.

Şehir ile Rus sınırı arasındaki kıyı bölgesi, I. Dünya Savaşı'nın Kafkasya Seferi'nin bir parçası olan Trabzon Seferi sırasında Osmanlı ve Rus orduları arasında önemli savaşların yaşandığı yer oldu. Rus ordusu 4 Mart 1916'da Rize'nin doğusundaki Pazar'a çıktı. Lazistan Sancağı iki gün içinde düştü. Ancak, Trabzon'un yaklaşık 50 km doğusundaki Of ve Çaykara çevresindeki yoğun gerilla direnişi nedeniyle, Rus ordusunun batıya ilerlemesi 40 gün daha sürdü. Trabzon'un Osmanlı yönetimi şehrin düşüşünü öngördü ve cemaat liderleriyle bir toplantı düzenleyerek şehrin kontrolünü Yunan metropolit piskoposu Chrysantos Philippidis'e devretti.

Chrysantos, şehrin Müslüman nüfusunu koruyacağına söz verdi. Osmanlı kuvvetleri Trabzon'dan geri çekildi ve 15 Nisan'da şehir, Büyük Dük Nikolay ve Nikolay Yudenich komutasındaki Rus Kafkas Ordusu tarafından çatışmasız ele geçirildi. Rusların şehri ele geçirmesinden hemen önce Trabzon'da Ermeniler ve Yunanlar arasında bir katliam da yaşandı. 1917'nin başlarında Krizantos, Ruslar ve Osmanlılar arasında barış sağlamaya çalıştı, ancak başarılı olamadı.

1917 Rus Devrimi sırasında şehirdeki Rus askerleri isyan ve yağmaya yöneldi ve subaylar olay yerinden kaçmak için Trabzon gemilerine el koydu. Vali Krizantos, Rus askerlerini sakinleştirmeyi başardı ve Rus Ordusu sonunda şehirden ve doğu ve kuzeydoğu Anadolu'nun geri kalanından geri çekildi. Mart ve Nisan 1918'de şehir, Osmanlıların Kafkasya'daki askeri kazanımlarından vazgeçmeyi kabul ettiği Trabzon Barış Konferansı'na ev sahipliği yaptı; bu anlaşmaya göre, kısa ömürlü Transkafkasya hükûmeti olan Transkafkasya Seymi tarafından Anadolu'daki imparatorluğun doğu sınırlarının tanınması sağlanacaktı.

Aralık 1918'de Trabzon vali yardımcısı Hafız Mehmet, Osmanlı parlamentosunda yaptığı konuşmada, Rus işgalinden sonra Almanya'ya kaçan ve Trabzon'da 1915 yılında Ermenilerin boğularak öldürülmesiyle sonuçlanan soykırımı organize etmekle suçladığı eski Trabzon valisi Cemal Azmi'yi suçladı. Bunun ardından, 1919 yılının başlarında Trabzon'da bir dizi savaş suçları davası açıldı (bkz. Ermeni soykırımı sırasında Trabzon). Diğerlerinin yanı sıra, Cemal Azmi gıyabında ölüm cezasına çarptırıldı.

Türk Kurtuluş Savaşı sırasında Trabzon vilayetindeki birçok Hristiyan Pontus Rum topluluğu Mustafa Kemal'in yeni ordusuna karşı isyan etti (özellikle Bafra ve Santa'da), ancak milliyetçi Rumlar devrimi ilan etmek için Trabzon'a geldiklerinde, şehrin yerel Pontus Rum nüfusu tarafından açık kollarla karşılanmadılar. Aynı zamanda, şehrin Müslüman nüfusu, Rum vali Chrysantos'un koruması altında olduklarını hatırlayarak, önde gelen Hristiyanların tutuklanmasını protesto etti. Trabzon'un liberal delegeleri, Erzurum Kongresi'nde Mustafa Kemal'in Türk devriminin lideri olarak seçilmesine karşı çıktı.

Trabzonlu yayıncı ve siyasetçi Ali Şükrü Bey, etnik azınlıklara yönelik şiddete karşı çıkmış ve Mustafa Kemal'i eleştirdiği için en ağır bedeli ödemiştir.
Trabzon valisi ve belediye başkanı, Osmanlı Rum tebaasına karşı yapılan şiddetten dehşete düştü ve bu nedenle Trabzon hükûmeti, Batı Pontus'ta Rum soykırımının bir parçası olan toplu katliamlardan sorumlu olan Mustafa Kemal'in adamı Topal Osman'a silah vermeyi reddetti. Osman, silahlı Türk liman işçileri tarafından şehirden çıkarıldı. Vali Krizantos, farklı etnik grupları koruyacak bir Pontus Cumhuriyeti'nin kurulmasını önerdiği Paris Barış Konferansı'na gitti. Bu önerisi nedeniyle Türk Milliyetçi güçleri tarafından ölüm cezasına çarptırıldı ve Trabzon'daki görevine geri dönemedi. Bunun yerine şehir, yine hiçbir zaman gerçekleşmeyen 'Wilsoncu Ermenistan'a teslim edildi. Savaşın ardından Sevr Antlaşması iptal edildi ve yerine Lozan Antlaşması (1923) imzalandı. Bu yeni antlaşmanın bir parçası olarak Trabzon, yeni Türk Cumhuriyeti'nin bir parçası oldu. Trabzon'un Osmanlı yanlısı, milliyetçilik karşıtı nüfusunun çabaları, kaçınılmaz olanı sadece erteledi, çünkü Türkiye ve Yunanistan ulusal hükûmetleri karşılıklı zorunlu nüfus mübadelesi konusunda anlaştılar. Bu mübadele, Trabzon ve çevresinden 100.000'den fazla Yunanlının Yunanistan'a taşınmasını (diğerlerinin yanı sıra Nea Trapezounta, Pieria ve Nea Trapezounta, Grevena gibi yeni kasabaların kurulmasını) içeriyordu.

Savaş sırasında Trabzon milletvekili Ali Şükrü Bey, ilk Türk muhalefet partisinin önde gelen isimlerinden biriydi. Şükrü ve meslektaşları, Tan gazetesinde, nüfus mübadelesi sırasında Yunanlılara karşı işlenen şiddet gibi Kemalist hükûmete yönelik eleştirilerini yayınladılar. Şükrü, etnik çeşitliliğin tanınmasının Türk ulusu için bir tehdit olmadığını savundu.

Birinci Dünya Savaşı'nın bir bölümünde Trabzon metropoliti ve valisi olan Krizanthos Filipidis, din veya etnik köken ayrımı gözetmeksizin yerel halkı korumuştur.
Topal Osman'ın adamları, Mart 1923'te Mustafa Kemal'in milliyetçi hükûmetini eleştirdiği için milletvekili Şükrü'yü öldürdüler. Topal Osman daha sonra idam cezasına çarptırıldı ve tutuklanmaya direnirken öldürüldü. Muhalefetin baskısıyla, başsız cesedi Türk parlamentosunun önünde ayağından asıldı. Deniz Harp Okulu'nda eğitim görmüş ve İngiltere'de gazetecilik yapmış olan Ali Şükrü Bey, Trabzon halkı tarafından kahraman olarak görülürken, komşu Giresun'da katili Topal Osman'ın bir heykeli bulunmaktadır. Üç yıl sonra, Ermeni Soykırımı'nı bildiğini ve buna karşı olduğunu ifade eden Trabzon milletvekili Hafız Mehmet de, Mustafa Kemal'e suikast düzenleme amaçlı İzmir komplosuna karıştığı iddiasıyla idam edildi. Büyük ölçüde Trabzon bölgesinde bulunan Türk siyasi muhalefetinin kelimenin tam anlamıyla başının kesilmesi, şehrin ulusal etkisini azalttı ve Kemalistler ile Trabzon halkı arasında uzun süreli bir düşmanlığa yol açtı. Doğu Karadeniz Bölgesi ile Anadolu'nun geri kalanı arasındaki siyasi ve kültürel ayrılık 20. yüzyıl boyunca devam etti ve bugün bile Türk siyasetini etkiliyor. 21. yüzyılda bile, Trabzonlu siyasetçiler hem milliyetçi hem de muhafazakâr çevrelerden sıklıkla yabancı düşmanlığı saldırılarıyla karşı karşıya kalıyorlar.

II. Dünya Savaşı sırasında Karadeniz'in tekrar savaş alanı haline gelmesi nedeniyle denizcilik faaliyetleri kısıtlandı. Bu nedenle, en önemli ihracat ürünleri olan tütün ve fındık satılamadı ve yaşam standartları düştü.

Ülkenin genel gelişmesinin bir sonucu olarak, Trabzon ekonomik ve ticari hayatını geliştirdi. Sahil yolu ve yeni bir liman, Orta Anadolu ile ticari ilişkileri artırdı ve bu da bir miktar büyümeye yol açtı. Ancak, Türkiye'nin batı ve güneybatı bölgelerine kıyasla ilerleme yavaş oldu.

Trabzon, şehirdeki birçok restoranda ana yemek olan hamsi adı verilen hamsisiyle Türkiye genelinde ünlüdür. Trabzon'un başlıca ihracat ürünleri arasında fındık ve çay yer almaktadır.

Şehirde hâlâ hatırı sayılır sayıda Yunanca konuşan Müslüman topluluk bulunmaktadır; bunların çoğu aslen Tonya, Sürmene ve Çaykara civarından gelmektedir. Bununla birlikte, yerel lehçede "Romeika", Yunancada Pontiaka ve Türkçede Rumca olarak bilinen Pontik Rum dilinin bir çeşidi çoğunlukla yaşlı nesiller tarafından konuşulmaktadır.

Türkiye Cumhuriyeti'nin 81 ilinden biri olan Trabzon, Doğu Karadeniz Bölgesi'nde yer almakta ve 4.685 km2lik yüzölçümüyle ülke topraklarının %0,6'sını oluşturmaktadır. İlin Cumhuriyet dönemindeki sınırları kültürel ve tarihsel bir düşünceyle değil tamamen idari yapı ve merkezlere uzaklıklar baz alınarak çizilmiştir.

Mustafa Kemal'in Trabzon ziyareti.
Kent, 1923 yılında yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti devletinin 61. il merkezi olarak yerini almış, 1926 yılında ilk Halk Kütüphanesi ve Ziraat Bankası, 1929'da Visera Hidroelektrik santrali, 1938'de Trabzon içme suyu tesisleri, 1942'de Trabzon Lisesi, 1947'de Trabzon Numune Hastanesi, 1949'da Göğüs Hastalıkları Hastanesi, 1954'te Trabzon Limanı, 1957'de Trabzon Havaalanı, 1958'de SSK Hastanesi, 1964'te Ayasofya Müzesi, 1967'de çimento fabrikası açılmış, 1976 yılında Trabzonspor futbol takımı Türkiye 1. Ligi şampiyonluğunu kazanarak bu unvanı İstanbul'dan Anadolu'ya taşımayı başaran ilk futbol takımı olmuştur.

Atatürk, Cumhuriyet döneminde Trabzon'a üç kez gelir: 1924, 1930 ve 1937 yıllarında. İlk geldiği 15 Eylül 1924 günü, Trabzonlularca “Atatürk Günü” olarak kabul edilir ve bu kendisine bir telle bildirilir.

1949 yılında 5442 sayılı İl İdaresi Kanunu uygulamasıyla Anadolu'da bulunan 78 bin civarındaki yerleşim adından 28 bin kadarının adı Türkçe olmadığı gerekçesiyle değiştirilmiş olup büyük bölümü Romeika olan Trabzon köy adları da değiştirilerek yerlerine Türkçe isimler konulmuştur.

2012 yılında çıkarılan 6360 sayılı kanun ile Trabzon'da sınırları il mülki sınırları olan büyükşehir belediyesi kuruldu ve 2014 Türkiye yerel seçimlerinin ardından büyükşehir belediyesi çalışmalarına başladı.

## Coğrafya

Trabzon ili, toplam 4.685 kilometrekare (1.809 mil kare) alana sahip olup Rize, Giresun, Gümüşhane ve Bayburt illeriyle çevrilidir. Toplam alanın %22,4'ü plato, %77,6'sı ise tepelerden oluşmaktadır. Karadeniz Dağları Trabzon ilinden geçmektedir.

Trabzon, sert hava koşullarında Karadeniz'deki denizciler için önemli bir referans noktasıydı. "Perdere la Trebisonda" (Trebizond'u kaybetmek) ifadesi, yön duygusunun kaybolduğu durumları tanımlamak için İtalyanca'da hala yaygın olarak kullanılmaktadır. Venedik ve özellikle Cenova gibi İtalyan denizci cumhuriyetleri yüzyıllarca Karadeniz ticaretinde aktif rol oynamıştır.

Trabzon'da dört göl bulunmaktadır: Uzungöl, Çakırgöl, Sera ve Haldizen Gölleri. Trabzon'da birkaç dere vardır, ancak nehir bulunmamaktadır.

**İklim**

Trabzon, Doğu Karadeniz bölgesine özgü, kıyıya yakın nemli subtropikal bir iklime (Köppen: Cfa, Trewartha: Cf) sahiptir.[52] Ancak, kıyıya yakın hafif yüksek kırsal alanlar okyanusal (Cfb/Do), dağlık açık denizler nemli karasal (Dfb/Dc) ve subarktik (Dfc/Eo) ve Pontik Alplerin zirvelerinde tundra (ET/Ft) bulunduğundan, ilin çok küçük bir yüzdesi subtropikal olarak sınıflandırılabilir. Dahası, Köppen iklim sınıflandırması oluşturulduğu dönemde, şehir merkezi, yılın en sıcak ayı için 22 °C (72 °F) eşiğinin hemen altında kalan, sınırda okyanusal-nemli subtropikal bir iklime sahipti; ancak iklim değişikliği ve şehrin kentsel ısı adası, son on yıllarda nemli subtropikal olarak yeniden sınıflandırılmasına katkıda bulundu. Bu durum ve kıyı boyunca uzanan subtropikal mikroiklim bölgesinin, kıyıdan hemen başlayan sürekli paralel dağ sırası nedeniyle çok dar bir bantı kaplaması, yerel yetkililerin şehri hala okyanus iklimi olarak sınıflandırmasının nedenidir; çünkü bu iklim alt tipi, ilin tüm kıyı bölgesini daha iyi temsil etmektedir.[53][54]

Yazlar sıcaktır, ortalama maksimum sıcaklık Ağustos ayında yaklaşık 28 °C (82 °F) civarındadır, kışlar ise genellikle serindir, en düşük ortalama minimum sıcaklık Şubat ayında 4,6 °C (40,3 °F)'dir. Kış aylarında, kısa süreli fön rüzgarları sıcaklıkların önemli ölçüde yükselmesine neden olarak, tipik soğuk koşullara kıyasla mevsimsel ortalamayı yükseltebilir.[55] Yağışlar sonbahar ve kış aylarında en yoğundur, yaz aylarında ise belirgin bir azalma görülür; bu, bölgenin geri kalanına kıyasla şehir merkezinin mikroiklimsel bir koşuludur.[56] Aralık ve Mart ayları arasında kar yağışı oldukça yaygındır, bir veya iki hafta boyunca kar yağar ve yağdığında yoğun olabilir (bu, "göl etkisi karı" nedeniyledir). Şehir merkezinde kaydedilen en yoğun kar yağışı, 15 Ocak 1950'de kaydedilen 115 cm (45,3 inç) idi.[57]

Su sıcaklığı, Türkiye'nin Karadeniz kıyısının geri kalanında olduğu gibi, genellikle ılımandır ve yıl boyunca 8 °C (46 °F) ile 20 °C (68 °F) arasında değişir.

## Nüfus

| Yıl
 | Toplam
 | Şehir | Kır |
| --- | --- | --- | --- |
| 1927 | 60.685 | 24.587 | 36.098
 |
| 1935 | 82.940 | 29.682 | 53.258
 |
| 1940 | 90.160 | 32.789 | 57.371
 |
| 1945 | 90.432 | 29.824 | 60.608
 |
| 1950 | 99.619 | 33.990 | 65.629
 |
| 1955 | 117.768 | 42.110 | 75.658
 |
| 1960 | 94.632 | 53.039 | 41.593
 |
| 1965 | 113.254 | 65.516 | 47.738
 |
| 1970 | 132.362 | 80.795 | 51.567
 |
| 1975 | 156.057 | 97.210 | 58.847
 |
| 1980 | 175.295 | 108.403 | 66.892
 |
| 1985 | 216.219 | 142.008 | 74.211
 |
| 1990 | 216.605 | 143.941 | 72.664
 |
| 2000 | 283.233 | 214.949 | 68.284
 |
| 2007 | 292.513 | 228.826 | 63.687
 |
| 2008 | 283.509 | 220.860 | 62.649
 |
| 2009 | 292.254 | 230.399 | 61.855
 |
| 2010 | 297.710 | 234.063 | 63.647
 |
| 2011 | 305.231 | 239.704 | 65.527
 |
| 2012 | 312.060 | 243.735 | 68.325
 |

2012 yılında Trabzon büyükşehir statüsü kazanıp ilin tamamı büyükşehir sınırlarına girmiştir ve merkez ilçenin ismi Ortahisar olarak değiştirilmiştir.

## İklim

|  **Trabzon iklimi**  |
| --- |
| Aylar
 | Oca
 | Şub
 | Mar
 | Nis
 | May
 | Haz
 | Tem
 | Ağu
 | Eyl
 | Eki
 | Kas
 | Ara
 | Yıl
 |
| En yüksek sıcaklık (°C)
 | 25,9
 | 28,2
 | 35,2
 | 37,6
 | 37,8
 | 35,9
 | 37,0
 | 34,8
 | 33,2
 | 33,8
 | 30,3
 | 26,4
 | 37,8
 |
| Ortalama en yüksek sıcaklık (°C)
 | 10,9
 | 11,0
 | 12,2
 | 15,6
 | 19,2
 | 23,5
 | 26,2
 | 26,8
 | 24,0
 | 20,1
 | 16,5
 | 13,1
 | 18,2
 |
| Ortalama sıcaklık (°C)
 | 7,5
 | 7,4
 | 8,5
 | 11,9
 | 16,0
 | 20,4
 | 23,2
 | 23,5
 | 20,4
 | 16,5
 | 12,7
 | 9,6
 | 14,8
 |
| Ortalama en düşük sıcaklık (°C)
 | 4,7
 | 4,4
 | 5,6
 | 8,8
 | 13,0
 | 17,2
 | 20,1
 | 20,6
 | 17,5
 | 13,6
 | 9,8
 | 6,7
 | 11,8
 |
| En düşük sıcaklık (°C)
 | −7
 | −6,1
 | −5
 | −2
 | 5,2
 | 9,2
 | 13,5
 | 13,8
 | 8,5
 | 3,4
 | −1,6
 | −3,1
 | −7
 |
| Ortalama yağış (mm)
 | 79,0
 | 61,0
 | 58,5
 | 57,2
 | 52,7
 | 50,7
 | 34,4
 | 45,5
 | 78,1
 | 116,4
 | 96,1
 | 80,6
 | 810,2
 |
| *Kaynak: Meteoroloji Genel Müdürlüğü* |

Kışın fön rüzgarlı günler sıcaklıkların önemli ölçüde yükselmesine neden olabilmektedir ve bu durum mevsimsel ortalamayı normalde soğuk olan koşullara kıyasla artırmaktadır.

## Kültür

Fransız ressam Fabius Brest'in Trabzon'da bir kervansaray adlı tablosu
 Yayla Evleri
### Halk

Trabzon halkı, adet, yaşam tarzı, gelenek ve görenek bakımından kendine ve yöreye özgü özellikler taşımaktadır. Trabzon'da çeşitli Türk boyları yaşamaktadır. Çepniler Şalpazarı ve Beşikdüzü başta olmak üzere Düzköy, Vakfıkebir, Akçaabat, Çarşıbaşı, Of, Sürmene ve Araklı'nın bazı köylerinde yaşamakta olup, Şalpazarı'nda Türkmen gelenekleri hala devam etmektedir. Osmanlı döneminde Trabzon'un da içinde bulunduğu Ordu-Giresun-Trabzon-Gümüşhane bölgesine "Vilayet-i Çepni" de denmekteydi. Ayrıca Evliya Çelebi, eserinde Trabzon bölgesi için "20.000 Çepni Türkmen çadırının bulunduğu yer." olarak bahsetmektedir. Fatih zamanında Oğuzlar'ın Avşar boyundan olan Karamanoğulları Beyliğinden gelen Türkmenler ile Halep-Irak bölgesinden gelen Türkmenler de Trabzon'a yerleştirilmişlerdir. Trabzon, Osmanlı'nın dağılmasından sonra Kırım Türkleri tarafından da yerleşim yeri olarak seçilmiştir. Bölgedeki Rum nüfus 1923 yılında Yunanistan ve Türkiye arasında yapılan "Nüfus Mübadelesi" ile gönderilmiştir. Ancak bir kısmı Müslüman olmuş fakat zaman içerisinde Türkleşmiştir. Ufak bir kısmı ise Pontus Rumcası konuşmaktadır.

Şalpazarı, Ağasar vadisindeki Çepniler yöreye 13.-14. yüzyıllar arasında yerleştiler. Dede Korkut masallarında bahsi geçen folklorik birikime ve Trabzon'un diğer yörelerinden kolayca ayrılabilen Türkmen diyalektine rastlanır.

### Dil

Trabzon halkı, bugün Azerbaycan'ın Şeki bölgesiyle büyük benzerlikler gösteren bir Türkçe kullanmaktadır. Trabzon'un batısındaki konuşmalarda genellikle Çepni ağzı yaygınken, Trabzon'un doğusu ve merkezinde Kuzeydoğu ağzı konuşulmaktadır. Trabzon'da ayrıca sayısı tam bilinmemekle beraber 5.000 civarında olduğu tahmin edilen konuşucu tarafından da Romeika (Antik Roma Dili/Rumca) konuşulmaktadır.

### Giyim

Trabzon bölgesinde giyim, batı ve doğu bölgesi olarak ikiye ayrılabilir. Batı bölgesi genelde daha çok Türkmen özelliği gösterirken doğu bölgesi daha çok Transkafkas giyim özelliği gösterir. Kadınlarda fistanlar daha çok büyük çiçeklerle süslü, renkli ve bolca işlemelidir. Erkekler ise bölgenin yerel giysisi olan zıpka, kukula, körüklü üçlüsünü kullanmaktadır.

#### Erkek

Başta iki ucu üzerinden sarık gibi dolanarak uzun kulaklı bir düğümle bağlanan ve kukula adı verilen siyah başlık vardır. Üstte beyaz mintan ve üzerine siyah aba yelek vardır. Altta bacak arası körüklü bacak kısmı dar zipka adı verilen siyah şalvar vardır.

#### Kadın (köylü)

İçte kamis adı verilen yakasız Trabzon bezinden gömlek, başta keşan peştamal, alltta etek veya üçetek elbise (zibun) ve rengi yöreden yöreye değişen peştamal vardır. Üstte fermene veya kadife adı verilen yelek vardır.

#### Kadın (şehirli, kasabalı)

Başta tepelik, Tapla, Koursi, hotoz adı verilen gümüş ya da altın sırmalı yuvarlak tepelik. İçte kamis, üzerine zibun (üçetek) belde peştamal, lahor veya trablus.

Köylü ya da şehirli olsun Trabzon kadını (Rize ve Artvin sahilinde yaşayan Lazlar gibi) kesinlikle şalvar giymemektedir. Tek istisna Şalpazarı bölgesinde olup Çepni kadınları şalvar giymekte ve ucu püsküllü kırmızı ya da pembe belbağı takmaktadır.

### Müzik ve halk oyunları

Trabzon bölgesinin geleneksel çalgıları şimşir kaval, kemençe, davul-zurna ve yörede zimpona, dankiyo adlarıyla da bilinen tulumdur. Sayısız çeşidi olup kadın ve erkekler tarafından toplu oynanan geleneksel dansların adı ise horondur. Kolbastı oyunu 1930 yılında Trabzon'un Faroz mahallesinde başlamıştır. Farozlu balıkçıların kendi aralarında oynadığı bir oyundur.

### Kültürel yaşam

Trabzon ilinde tiyatro etkinlikleri Trabzon Belediye Tiyatrosu ve Trabzon Devlet Tiyatrosu tarafından yürütülmektedir. Halk eğitim merkezlerinde amatörce tiyatro, müzik ve halk oyunları çalışmaları yapılmaktadır. Müzik alanında çalışmalar yapan Devlet Klasik Türk müziği Topluluğu'nun yanı sıra karikatür ve resim çalışmaları Belediye Sergi Salonu'nda sergilenmektedir. Şehirde Royal, Lara, Avşar ve Paribu Cineverse sinemaları bulunmaktadır.

### Mutfak

Trabzon Hurması
Samsun-Batum arasında yer alan bölge mutfağının ayırıcı temel besinleri karalahana, mısır, hamsi ve çay olup bu üçlünün çorbasından ekmeğine dek sayısız kombinasyonu bulunmaktadır. Bölgeye özgü yemeklerden en karakteristik olanları şunlardır:

* **Mısır unundan:** Kuymak (Rize'de muhlama, Vakfıkebir, Beşikdüzü ve Şalpazarı'nda yağlaş), haçapur, hamsili ekmek, lamesli ekmek
* **Karalahanadan:** Çorba, sarma
* **Tatlı olarak:** Kabak tatlısı, Laz böreği, Yufka tatlısı, Akçaabat fındıklı baklavası, Hamsiköy sütlacı
* **Hamsiden:** Buğulama, hoholli hamsi, hamsili ekmek, hamsi kuşu, kaygana
* **Fasulyeden (lobya):** Turşu kavurma
* **Mısırdan:** Korkot (mısır çorbası)
* **Ekmek olarak:** Vakfıkebir taş fırın ekmeği, Mısır ekmeği, Peynirli ekmek, Sürmene ketesi
* **Börek olarak:** Trabzon usulü su böreği, Pazılı burma börek

Ayasofya Cami
Altındere Vadisi Millî Parkı'nda bulunan Sümela Manastırı
### Tarihî-turistik yerler

Trabzon'a Boztepe'den Bakış
Roma İmparatorluğu ve Osmanlı döneminde eyalet merkezi olmuş, Orta Çağ'da bir Rum imparatorluğuna başkentlik yapmış kent doğal güzelliklerinin yanı sıra pek çok tarihi yapıyı barındırmaktadır. Bunların en önemlileri:

* **Manastırlar**: Sümela Manastırı, Vazelon Manastırı, Kuştul Manastırı, Kızlar Manastırı, Kaymaklı Manastırı
* **Mağaralar**: Çal Mağarası
* **Müzeler**: Trabzon Basın Tarihi Müzesi, Cevdet Sunay Müzesi, Kanuni Evi, Trabzon Müzesi, Trabzon Şehir Müzesi, Şamil Ekinci Müzesi, Trabzon Atatürk Köşkü Müzesi, Akçaabat Ortamahalle Evleri Müzesi, Trabzon Tarih Müzesi, Trabzon İpekyolu Müzesi, Trabzon Köy Müzesi, Trabzon Muhibbi Edebiyat Müze Kütüphanesi, Trabzon Eğitim Tarihi Müzesi, Uzungöl Dursun Ali İnan Müzesi
* **Kiliseler ve Camiler**: Küçük Ayvasıl Kilisesi, Santa Maria Katolik Kilisesi, Yeni Cuma Camii, Ayasofya Camii, Ortahisar Fatih Camii, İskenderpaşa Camii, Gülbahar Hatun Camii, Çarşı Camii, Semerciler Camii, Hüsnü Köktuğ Camii
* **Konaklar**: Memiş Ağa Konağı, Haşim Ağa Konağı, Çakıroğlu İsmail Ağa Konağı, Çakıroğlu Hasan Ağa Konağı, Nemlizade Konağı, Karamollaoğlu Topal Mustafa Evi
* **Hamamlar**: Sekiz Direkli Hamam, Fatih Hamamı, İskender Paşa Hamamı, Çifte Hamam, Hacı Arif Hamamı, Alaca Hamam, Tophane Hamamı
* **Osmanlı dönemine ait diğer eserler**: Soğuk Çeşme, Bedesten, Sufi Ali Bey kitabesi, Sur Kitabesi, Kabak Meydan Şadırvanı, Ortahisar Muvakkithanesi, Çarşı Camii Muvakkithanesi, Askeri Hastahane, Seyyidi Hacı Mehmed Çeşmesi, İskender Paşa Çeşmesi, Kethüdazade Hacı Emin Ağa Çeşmesi, Manastır Çeşmesi, Abdullah Paşa Çeşmesi, Hafız Muhammed Çeşmesi, Abdulhamid liman Çeşmesi
* **Şelaleler**: Asmasu Şelalesi, Os Şelalesi, Koyuncular Şelalesi, Uçarsu (Simba) Şelalesi, Güdünaltı Şelalesi, Sağrı Şelalesi, Sandıkgölü Şelalesi
* **Caddeler ve Sokaklar**: Uzun SokakSürmene'deki Yakupoğlu Memiş Ağa KonağıOf'daki Çakıroğlu İsmail Ağa Konağı

### Tiyatrolar

Şehirde 2000 yılında başlayan Uluslararası Karadeniz Tiyatro Festivali düzenlenmektedir.

* Trabzon Devlet Tiyatrosu
* Trabzon Belediye Tiyatrosu
* Trabzon Sanat Tiyatrosu
* Akçaabat Belediye Tiyatrosu
* Hamamizade İhsan Bey Kültür Merkezi
* Hüseyin Kazaz Kültür Merkezi
* KTÜ Atatürk Kültür Merkezi
* Vakfıkebir Sabri Bahadır Kültür Merkezi
* Akçaabat Erol Günaydın Kültür Merkezi
* Sürmene Kuluçzade Ahmet Kültür Merkez
* Beşikdüzü Ali Şükrü Bey Kültür Merkezi

### Müzeler

* Trabzon Ayasofya Müzesi
* Trabzon Atatürk Köşkü Müzesi
* Akçaabat Ortamahalle Evleri Müzesi
* Trabzon Müzesi
* Şamil Ekinci Müzesi
* Trabzon Tarih Müzesi
* Trabzon İpekyolu Müzesi
* Trabzon Şehir Müzesi
* Sümela Manastırı
* Trabzon Köy Müzesi
* Trabzon Muhibbi Edebiyat Müze Kütüphanesi
* Trabzon Eğitim Tarihi Müzesi
* Uzungöl Dursun Ali İnan Müzesi

### Alışveriş merkezleri

* Forum Trabzon
* Rubenis Alışveriş Merkezi
* Trabzon Cevahir Alışveriş Merkezi

## Spor

1830'da Trabzon'da açılan İngiliz Konsolosluğu'nda çalışan kişilerin çocuklarının gittiği Trabzon İngiliz Koleji, 1834
1967'de kurulan Trabzonspor, profesyonel futbol ligleri tarihinde şampiyon olan 6 kulüpten biri ve şampiyon olmayı başaran ilk Anadolu kulübüdür.

2021-2022 sezonu sonunda, Trabzonspor Süper Lig'de 38 yıl sonra şampiyon olmuştur. Trabzon'un 3. Lig takımlarından 1461 Trabzon FK 2. Lige çıkarken, 1461 Trabzon küme düşmüştür. Ofspor ve Yomraspor ligde kalmıştır. 3 takımı BAL'da yer almıştır. Kadın Futbol 1. Ligdeki takımı Trabzon İdmanocağı 2. Lige düşmüştür. Trabzon'un voleybol ve hentbol liglerinde 3 takımı liglere katılmıştır.

2018-2019 Ziraat Türkiye Kupası'nda Ofspor ve 1461 Trabzon FK katıldıkları 2.turda elenmişlerdir. Yomraspor 4.turda Antalyaspor 'a, 1461 Trabzon 5.turda Ümraniyespor'a elenmiştir. Trabzonspor da çeyrek finalde ayni takıma elenmiştir.

2018-19 Basketbol Erkekler Süper Ligi'nde yer alan Trabzonspor, lig başlamadan çekilmiştir.

Trabzon Karadeniz Teknik Üniversitesi (KTÜ) logosu.
Trabzon Üniversitesi logosu.
Önemli spor tesisleri: Akyazı Stadyumu (41.460), Hayri Gür Spor Salonu (7.500), M.Akif Ersoy Olimpik Yüzme Havuzu (1.400). EYOF 2011 Avrupa Gençlik Olimpik Oyunları öncesinde yeni spor tesisleri de yapılmıştır: Beşirli Tenis yerleşkesi (4.500), Yomra Jimnastik Salonu (2.500), Söğütlü Atletizm Sahası (7.200).

## Eğitim

Osmanlı İmparatorluğunun son döneminde Trabzon'da eğitim kuruluşu olarak sekiz medrese, eğitim süresi dört yıl olan beş adet ilkokul, bir adet sanat yurdu, bir adet askeri rüştiye, bir adet idadi ve bir adet Darülmuallimin bulunmaktaydı. Günümüzde Trabzon ilinde; 815 ilköğretim okulu, 86 lise ve dengi okul ile 20 Mayıs 1955 tarihinde öğretime açılan Karadeniz Teknik Üniversitesi, 2011 yılında öğretime açılan Özel Avrasya Üniversitesi ve 18.05.2018 tarihli ve 30425 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan 7141 sayılı kanun ile Trabzon Akçaabat'ta kurulan Trabzon Üniversitesi bulunmaktadır. Bu yapısıyla Karadeniz Bölgesinde üç üniversiteye sahip ilk kent olma niteliğini kazanmıştır.

## Medya

### Gazeteler

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Günebakış Trabzon
* Karadeniz
* Karadeniz'de Sonnokta
* Kuzey Ekspres
* Taka
* Akçaabat Yeni Haber
* Maçka Haber
* Of Havadis
* Büyükliman Postası
 | Radyolar* Kuzey FM
* Radyo Kadırga
* Radyo KTÜ
* Taka FM
* TRT Trabzon Radyosu
* Zigana Radyo
* Radyo Bordo Mavi
* Trabzon Radyo
* Yıldız FM
 | TV kanalları* Kadırga TV
* Kuzey TV
* Trabzon TV
 |

### Popüler kültür

Activision imzalı dünyaca ünlü savaş oyunu serisi Call of Duty'nin Soğuk Savaş dönemini anlatan Call of Duty: Black ops Cold War oyununun bazı sahneleri Trabzon'da geçmektedir.

## Altyapı

### Ulaşım

Trabzon'da şehir içi ulaşım modern otobüslerle ve minibüslerle sağlanmaktadır. Ulaşımda nakit para ve "Trabzon Kart" isimli akıllı kartla ödeme sistemi kullanılmaktadır. Antik Çağ'dan itibaren Trabzon kenti, özellikle Roma İmparatoru Hadrianus'un yaptırdığı limandan sonra denizcilik açısından önemli bir merkez olmuş, cumhuriyet döneminde de yakın zamana dek denizyolları ulaşım ve ticarette önemini korumuştur. Karadeniz Sahil Yolu ve yapımı tamamlanmak üzere olan otoban yolunun hizmete açılması ile Samsun ile Sarp sınır kapısı arasında yolculuğun kalitesi artarak ağırlık karayollarına geçmiştir. Trabzon il merkezinden başlayarak, Zigana Geçidi üzerinden Gümüşhane'ye oradan Kop Geçidini aşarak Erzurum'a bağlanan yol ise eski önemini kaybetmiştir.

## Kardeş şehirler

* **Soçi**, Rusya (1991)
* **Rizhao**, Çin (1991)
* **Zigetvar**, Macaristan (1998)
* **Batum**, Gürcistan (2000)
* **Reşt**, İran (2000)
* **Zencan**, İran (2001)
* **Travnik**, Bosna Hersek (2005)
* **Gabis**, Tunus (2013)
* **Dortmund**, Almanya (2014)
* **Bişkek**, Kırgızistan (2014)
* **Kahramanmaraş**, Türkiye (2021)
* **Elbistan**, Türkiye (2023)
* **Buhara**, Özbekistan (2025)
* **Şemdinli**, Türkiye (2025)
* **Aktau**, Kazakistan (2025)

## Galeri

* Trabzon Ayasofya Müzesi
* Uzungöl
* Trabzon'dan bir görünüm (1915 yılı)

## Notlar

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

Wikimedia Commons'ta Trabzon ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

* Trabzon Büyükşehir Belediyesi
* Trabzon Valiliği
* TRABZON - TDV İslâm Ansiklopedisi
* Trabzon - Türkiye Kültür Portalı
* Trabzon Tatil ve Gezi Rehberi