# Yapay et

Dünyanın ilk yapay etle hazırlanmış hamburgerinin 5 Ağustos 2013 tarihinde Londra'da düzenlenen bir basın toplantısında kızartılarak sunulması
**Yapay et** veya diğer bilinen adı ile **kültürlü et**, etin hayvan hücrelerinin *in vitro* hücre kültürlenmesi yoluyla laboratuvar ortamında üretildiği bir hücresel tarım şeklidir. Yapay et, rejeneratif tıpta öncü olan doku mühendisliği teknikleri kullanılarak üretilmektedir. Jason Matheny, 2000'li yılların başında yapay et üretimi üzerine bir makale yazdıktan sonra bu konsepti popüler hale getirmiştir ve in-vitro et araştırmalarına adanmış dünyanın ilk kar amacı gütmeyen kuruluşu olan New Harvest'ı kurmuştur. Yapay et, İklim değişikliğini hafifletme potansiyelinin yanı sıra yapay et üretiminin çevresel etkilerini, hayvan refahını, gıda güvencesini ve insan sağlığını iyileştirme potansiyeline sahiptir.

 *Et Devrimi*, Maastricht Üniversitesi'nden Mark Post'un Dünya Ekonomik Forumu'nda in vitro et hakkında bir konferansı
2013 yılında Mark Post, bir hayvanın dokusundan üretilmiş bir hamburger köftesi geliştirdi. O zamandan beri, diğer yapay et prototipleri medyanın dikkatini çekti: SuperMeat, “Tavuk” burgerine tüketici tepkisini test etmek için Tel Aviv'de “The Chicken” adında bir “çiftlikten tabağa” restoran açarken, “dünyanın ilk ticari yapay et satışı” Aralık 2020'de Singapur'daki 1880 adlı restoranda gerçekleşti ve burada ABD'li Eat Just firması tarafından üretilen yapay et satıldı.

Gelişmiş ülkelerde tüketimin büyük bir kısmını oluşturan domuz, sığır ve tavuk gibi yaygın etlere odaklanılırken, Orbillion Bio gibi şirketler geyik, kuzu, bizon ve Wagyu bifteği gibi yüksek kaliteli veya sıra dışı etlere odaklanmıştır. Avant Meats 2021'de yapay et olarak orfozu piyasaya sürerken, diğer şirketler farklı balık türlerini ve diğer deniz ürünlerini takibe almıştır.

Üretim süreci, şirketler ve araştırma kurumları tarafından sürekli olarak geliştirilmektedir. Yapay et uygulamaları etik, sağlık, çevre, kültürel ve ekonomik tartışmalara yol açmıştır. Sivil toplum kuruluşu Good Food Institute tarafından yayınlanan veriler, 2021 yılında yapay et şirketlerinin Avrupa'da 140 milyon dolar gelir elde ettiğini ortaya koymuştur. Yapay et İsrail'de seri olarak üretilmektedir. Yapay et servisi yapan ilk restoran 2021 yılında Singapur'da açılmıştır. Bununla birlikte yapay et henüz yaygın bir durumda değildir. 2025 yılında yapılan bir çalışmada, inek hücrelerinin genetik değişime veya anormal bir dönüşüme uğratılmadan, doğal yöntemlerle laboratuvar ortamında güvenli ve istikrarlı bir şekilde üretilebileceği görüldü.

## Geleneksel etten farkları

### Sağlık

Yapay etin büyük ölçekli üretimi için büyüme hormonu kullanılması ihtimali bulunmaktadır. Yapay et steril bir ortamda üretildiği için antibiyotik kullanımına gerek yoktur. Günümüzde, antibiyotiklerin yaygın olarak kullanılması, insanlarda antibiyotik direncinin başlıca nedenidir. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre antimikrobiyal direnç, 2050 yılına kadar yılda 10 milyon ölüme yol açacağı öngörülen “küresel halk sağlığı için giderek daha ciddi bir tehdit haline gelmekte ve tüm hükümet sektörleri ve toplum genelinde harekete geçilmesini gerektirmektedir”. Yapay et, insan sağlığına yönelik bu büyük riskin azaltılmasına yardımcı olacak etkili bir çözüm sağlayabilir.

Araştırmacılar, omega-3 yağ asitlerinin yapay et açısından sağlık konusunda bir artıya sahip olduğunu öne sürmüşlerdir. Benzer bir şekilde, geleneksel etin omega-3 yağ asidi içeriği, hayvanların beslenmesinde değişiklik yaparak da artırılabilir. Şu anda İspanya'da, tipik olarak kırmızı et tüketimiyle ilişkilendirilen kolesterolü ve kolon kanseri riskini azaltabilecek daha sağlıklı yağlara sahip yapay eti geliştirmek için araştırmalar yürütülmektedir. Time dergisinin bir sayısında, hücre kültürüyle yapılan işlemin etin bakteri ve hastalıklara maruz kalmasını da azaltacağı öne sürülmüştür.

Sıkı bir şekilde kontrol edilen ve öngörülebilir ortam nedeniyle yapay et üretimi dikey tarımla karşılaştırılmıştır. Bazı yapay et destekçileri, pestisit ve fungusit gibi tehlikeli kimyasallara maruz kalmayı azaltma açısından yapay etin dikey tarımla benzer faydalara sahip olacağını öngörmüştür. Bunun yanı sıra yapay et üretiminin sağlık üzerindeki etkilerine ilişkin araştırma konusunda da eksiklikler bulunmaktadır.

### Sunilik

Yapay et, geleneksel etle aynı kas hücreleri, yağ ve destek hücrelerinin yanı sıra kan damarlarından oluşsa da, bazı tüketiciler yüksek teknolojili üretim sürecini kabul edilemez bulabilmektedir. Yapay et sahte veya “Frankenmeat” olarak tanımlanmıştır. Öte yandan yapay et, organik biyolojik üretimde kullanılmasa da fabrika çiftliklerinde yetiştirilen et ve deniz ürünlerinde yaygın olarak kullanılan yapay hormonlar, antibiyotikler, steroidler, ilaçlar ve GDO'lar olmadan da üretilebilir. Eğer bir yapay et ürünü görünüm, tat, koku, doku veya diğer faktörler açısından farklıysa, geleneksel olarak üretilen etle ticari olarak rekabet edemeyebilir. Kemik ve kardiyovasküler sistem eksikliği, bu parçaların mutfakta kayda değer katkılar sağladığı yemekler için bir dezavantajdır. Kemik ve/veya kan eksikliği, bufalo kanadı gibi birçok geleneksel et hazırlığının bazı insanlar için daha lezzetli olmasını sağlayabilir. Ayrıca, kan ve kemikler gelecekte potansiyel olarak yetiştirilebilir.

### Tüketicinin kabulü

Tüketicinin kabulü yapay et açısından oldukça kritiktir. Çin, Hindistan ve ABD'de yapay etin kabulünü inceleyen bir çalışma, “dünyanın en kalabalık üç ülkesinde yapay etin yüksek düzeyde kabul gördüğünü ortaya koymuştur.” Yapay etin tüketici tarafından kabul edilmesine ilişkin çeşitli potansiyel faktörler tespit edilmiştir. Sağlıklılık, güvenlik, besinsel özellikler, sürdürülebilirlik, lezzet ve düşük fiyat, katkıda bulunan faktörlerdir. Yapılan bir çalışmada, yapay etin açıklanması için son derece teknik bir dil kullanılması, kamuoyunun bu kavrama karşı daha olumsuz bir tutum sergilemesine yol açmıştır. Yapılan bir çalışmada, yapay etin üretim yönteminden ziyade nihai ürüne vurgu yapacak şekilde tanımlanmasının kabulü artırmak için etkili bir yol olduğu öne sürülmüştür.

Standartlaştırılmış tanımların kullanılması, yapay etin tüketici tarafından kabulüne ilişkin gelecekteki araştırmaları iyileştirecektir. Mevcut çalışmalar, benzer anket popülasyonlarına rağmen, genellikle büyük ölçüde farklılık gösteren kabul oranları bildirmiştir. BlueNalu'nun CEO'su Lou Cooperhouse, Red to Green Podcast'te “hücre bazlı” ve “hücre kültürlü” terimlerinin, geleneksel etten farklılaştırmak için uygun terimler olduğunu ve aynı zamanda hangi süreçle yapıldığının açık olduğunu paylaşmıştır. Bu açıklamaların etiketlemede nasıl kullanılacağı konusunda da bir sorun bulunmaktadır. Örneğin, Amerika Birleşik Devletleri'nde yapay etin tüketici için nasıl etiketlenmesi gerektiğini düzenleyen kapsayıcı bir federal mevzuat bulunmamaktadır. Geleneksel et üreticileri yapay et şirketlerinin “et” terimini kullanmasını engellemeye çalışırken, yapay et üreticileri bu kelimenin tüketicinin kabulü için gerekli olduğunu savunmaktadır.

Küresel pazar tarafından kabulü değerlendirilmemiştir. Çalışmalar, tüketicilerin mevcut kabul düzeylerini belirlemeye ve bu değeri artıracak yöntemleri tanımlamaya çalışmaktadır. Yakın zamanda yapılan bir çalışma, tüketicilerin yapay et için belirli bir bedel ödemeye istekli olduğunu bildirmiş olsa da net cevaplar mevcut değildir. Yaşlı nüfusun çok düşük bir yüzdesinin yapay eti kabul ettiği bildirilmiştir. Yeşil yeme davranışı, eğitim durumu ve gıda işi, bu nüfus için en önemli faktörler olarak gösterilmiştir. Ayrıca, yapay etin üretim yöntemleri ile tüketici açısından lezzetini ilişkilendiren çalışmaların eksikliği de söz konusudur.

### Regülasyonlar

Singapur, 2020 yılında dünyada yapay etinin satışına onay veren ilk ülke oldu. Singapur Gıda Ajansı, yapay et ürünlerinin onaylanması için sunulacak bilgilere ilişkin özel gereklilikler de dahil olmak üzere, yeni gıdaların güvenlik değerlendirmesine yönelik gereklilikleri hakkında kılavuz niteliğinde bir belge yayınlamıştır.

Mart 2023'te Meloni hükümeti, insan ve hayvan tüketimi için yapay etin üretimini ve ticarileştirilmesini yasaklayan bir yasa tasarısını onaylamıştır. Hükûmetin gıda mirasını korumayı amaçladığını söylediği bu hamle, bilim insanları da dahil olmak üzere, küresel çapta görülen serbestlik ve yasallaştırma eğilimleriyle çeliştiği, yanlış yönlendirildiği ve İtalya'da iklim değişikliğini daha da kötüleştirebileceği gerekçesiyle eleştirilmiştir. Ekim 2023 itibarıyla İtalyan hükûmetinin yasa tasarısını geri çekmiş olduğu ve Avrupa Birliği'nin iç pazarında engeller yaratılmasını önlemeyi amaçlayan bir prosedür olan Teknik Düzenleme Bilgi Sistemi bildirimini tasarı için geri çektiği bildirilmiştir. İtalya Tarım Bakanı Francesco Lollobrigida, İtalya'nın Avrupa Birliği'ne sunduğu yapay eti karşıtı yasa tasarısının geri çekilmesinin “bir geri adım olmadığını”, bunun sebebinin hükûmetin Avrupa Komisyonu tarafından reddedilme ihtimalini önlemek istemesi olduğunu ifade etmiştir. Tasarının geri çekilmeyeceğini ve ilerleyeceğini de sözlerine eklemiştir. İtalya, Kasım 2023'te hükûmetin tasarıyı onaylamasıyla yapay etini yasaklayan ilk ülke oldu.

Yasal düzenlemelerin de çözümlenmesi gerekmektedir. Satışa sunulmadan önce Avrupa Birliği, Avustralya, Yeni Zelanda, Birleşik Krallık ve Kanada'da onaylı yeni gıda başvuruları gerekmektedir. Ayrıca Avrupa Birliği, 1 Ocak 2018 itibarıyla yapay ürünü hayvansal ürünlerin ve üretimin onaylanmış bir şirket başvurusu ile güvenliğini kanıtlamasını şart koşmaktadır. Eylül 2020'de Food and Drug Administration (FDA) ve United States Department of Agriculture (USDA) yapay eti ortaklaşa regüle etme konusunda anlaştı. Anlaşma kapsamında, FDA hücre toplama, hücre bankaları ve hücre büyümesi ve farklılaşmasını denetlerken, USDA insan tüketimine yönelik hücrelerden elde edilen gıda ürünlerinin üretimini ve etiketlenmesini denetlemektedir. Missouri, Güney Karolina, Teksas ve Washington gibi bazı ABD eyaletleri, yapay et ambalajlarında et teriminin kullanımını sınırlayan yasalar çıkarmıştır. Florida ve Alabama'da yapay et üretimi tamamen yasaklandı: Florida'da yasa gereği yapay etin üretimi ve satışı suç teşkil ederken, Alabama'da Ekim 2024'ten itibaren yapay etin üretimi, satışı ve dağıtımı yasak olacaktır. Arizona, Kentucky, Tennessee ve Batı Virginia hükûmetleri de benzer yasaları değerlendirmektedir.

## Yapay et üzerinde çalışan şirketler

Not: italik harflerle belirtilen tarihler gelecekte öngörülen başarı tarihlerini ifade etmektedir; bu tarihler değişebilir.

| İsim
 | Kuruluş
 | Bölge
 | Odak
 | Yaklaşık maaliyet
 | Pilot çalışma
 | Pazara giriş
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Aleph Farms
 | 2017
 |  İsrail
 | Sığır eti
 | $3,000/kg üstü (Kasım 2019 iddiası)
 | Şubat 2022
 | Ocak 2024
 |
| Appleton Meats
 | 2016
 |  Kanada
 | Sığır eti
 |  |  |  |
| Artemys Foods
 | 2019
 |  ABD
 | Yapay Et
 |  |  |  |
| Avant Meats
 | 2018
 |  Hong Kong
 | Balık proteini
 |  | Kasım 2023
 |  |
| Because Animals
 | 2018
 |  ABD
 | Evcil Hayvan Maması
 |  |  | *2022* (Ağustos 2021 iddiası)
 |
| Believer Meats (eski Future Meat Technologies) | 2018
 |  İsrail
 | Yapay Et
 | *$10/lb* (2022 hedefi)
 | Haziran 2021
 | *2022* (Ekim 2019 iddiası)
 |
| Bene Meat Technologies
 | 2020
 |  Çekya
 | Evcil Hayvan Maması
 |  |  | Kasım 2023
 |
| Biftek
 | 2018
 |  Türkiye
 | Kültür medyası
 |  |  |  |
| BioBQ
 | 2018
 |  ABD
 |  |  |  |  |
| BlueNalu
 | 2018
 |  ABD
 | Deniz ürünleri
 |  |  |  |
| BioTech Foods (JBS tarafından satın alındı) | 2017
 |  İspanya
 | Domuz eti
 | €100/kg (Temmuz 2019 iddiası)
 | 2020
 | *2024* ortası(Aralık 2021 iddiası)
 |
| Cell Ag Tech
 | 2018
 |  Kanada
 | Yapay Et
 |  |  |  |
| Cell Farm Food Tech
 | 2018
 |  Arjantin
 | Yapay Et
 |  |  |  |
| CellX
 | 2020
 |  Çin
 | Domuz eti
 | geleneksel kaynaklı domuz eti ile (2025 yılına kadar) maliyet eşitliğini hedeflemek.
 |  |  |
| Clear Meat
 | 2019
 |  Hindistan
 | Kümes hayvanları
 | 825 rupi/tavuk(Kasım 2020 iddiası)
 |  | *2022* (Mayıs 2019 iddiası)
 |
| Cubiq Foods
 | 2018
 |  İspanya
 | Yağ
 |  |  |  |
| Cultured Food Innovation Hub
 | 2021
 |   İsviçre
 | Yapay Et
 |  | *2022* (Eylül 2021 iddiası)
 |  |
| Eat Just (eski Hampton Creek) | 2011
 |  ABD
 | Yapay Et
 | €50/nugget (Ocak 2020 iddiası)
 | *Yapılandırma sürecinde* (Ocak 2020)
 | Aralık 2020: Singapur restoranları Ocak 2023'e kadar: alışveriş merkezleri ve gıda hizmetleri Haziran 2023: Amerika Birleşik Devletleri
 |
| Finless Foods
 | 2016
 |  ABD
 | Ton balığı
 | $7,000/lb (Şubat 2018 iddiası)
 | *Yapılandırma sürecinde* (Ekim 2021)
 | Mayıs 2022 (restoranlar ve gıda hizmetleri)
 |
| Fork & Goode
 | 2018
 |  ABD
 | Yapay Et
 |  |  |  |
| Forsea Foods
 | 2021
 |  İsrail
 | Deniz ürünleri
 |  |  |  |
| Future Fields
 | 2017
 |  Kanada
 | Kültür ortamı
 |  |  |  |
| Gaia Foods
 | 2019
 |  Singapur
 | Yapay Kırmızı Et
 |  |  |  |
| Gourmey
 | 2019
 |  Fransa
 | Ciğer
 |  |  |  |
| Heuros
 | 2017
 |  Avustralya
 | Evcil Hayvan Maması
 |  |  |  |
| Higher Steaks
 | 2017
 |  Birleşik Krallık
 | Domuz eti
 | £'Binlerce'/kg (Temmuz 2020 iddiası)
 |  |  |
| Hoxton Farms
 | 2020
 |  Birleşik Krallık
 | Yağ
 |  |  |  |
| IntegriCulture, Inc.
 | 2015
 |  Japonya
 | Ciğer
 | ¥20,000/kg (Temmuz 2019 iddiası)
 | *2021* (Temmuz 2020 iddiası)
 |  |
| Matrix Meats
 | 2019
 |  ABD
 | Temel
 |  |  |  |
| Meatable
 | 2018
 |  Hollanda
 | Domuz eti
 |  | Kasım 2023
 | Nisan 2024: AB'de halka açık tadım *2024 sonu: Singapur'daki restoranlar* *2025: ABD* (Nisan 2024 iddiası)
 |
| Meatleo
 | 2021
 |  Kanada
 | Sığır eti
 |  |
| Mewery
 | 2020
 |  Çekya
 | Domuz eti
 |  |  | 2025
 |
| Mirai Foods
 | 2020
 |   İsviçre
 | Sığır eti
 | 'ufak araba'/kg (Temmuz 2020 iddiası)
 |  |  |  |  |
| Mission Barns
 | 2018
 |  ABD
 | Domuz eti
 |  |  |  |
| Mosa Meat
 | 2015
 |  Hollanda
 | Sığır eti
 | *€60/kg* (2020 hedefi) '88 kat daha ucuz' (Temmuz 2020 iddiası)
 | *Kuruluyor* (Mayıs 2020)
 | *2022* (Şubat 2020 iddiası)
 |
| Motif FoodWorks
 | 2019
 |  ABD
 | Sığır eti
 |  |  | *2021 4.çeyrek (Sığır eti Aromalandırıcı)* (Ekim 2020 iddiası)
 |
| Multus Media
 | 2019
 |  Birleşik Krallık
 | Kültür medyası
 |  |  |  |
| Primeval Foods
 | 2022
 |  Birleşik Krallık  ABD
 | Yaban hayvanı
 |  |  |  |
| SavorEat
 | 2016
 |  İsrail
 | Sığır eti
 |  |  | *2021 ortası(restoranlarda)* (May 2020 iddiası)
 |
| Shiok Meats
 | 2018
 |  Singapur
 | Sığır eti
 | $3,500/kg (Ekim 2020 iddiası)
 |  | *2021* (Mart 2020 iddiası)
 |
| Shojinmeat Project
 |  |  Japonya
 |  |  |  |  |
| Steakholder Foods (formerly MeaTech; subsidiary: Peace of Meat) | 2019
 |  İsrail  Belçika
 | Kaz ciğeri
 | €15,000/kg (Mayıs 2020 iddiası)
 | *Yapılandırma sürecinde; 2022* (Mayıs 2021 iddiası)<
 | *2023* (Aralık 2019 iddiası)
 |
| SuperMeat
 | 2015
 |  İsrail
 | Kümes hayvanları
 | $35/burger (Aralık 2020 iddiası)
 | Kasım 2020
 | *2022'de* (Mayıs 2020 iddiası) Test restoranları Kasım 2020
 |
| Upside Foods (formerly Memphis Meats) | 2015
 |  ABD
 | Kümes hayvanları
 | $1,700/lb (Temmuz 2018 iddiası)
 | 4 Kasım 2021
 | Haziran 2023: ABD
 |
| Vow
 | 2019
 |  Avustralya
 | Kanguru
 | US$1350/kg (Ağustos 2019 iddiası)
 | Kasım 2022
 | Nisan 2024: Singapur restoranları *2024: Avustralya&Yeni Zelanda* (Şubat 2023 iddiası)
 |
| Wildtype Foods
 | 2016
 |  ABD
 | Somon
 |  | 24 Haziran 2021
 |  |

## Ayrıca bakınız

* Hücresel tarım topluluğu
* Et muadilleri
* Hücresel tarım
* Doku kültürü
* Etkili özgecilik

## Kaynakça