# Hâricîler

**Hâricîlik, Hâriciyye** ya da **Havâric** (Arapça: **الخرج**; çoğ. **الخوارج**), İslâm dininde bir siyasi mezhep olarak Hicrî ilk yüzyılda ortaya çıkmış ve asırlardır kendini değişik şekillerde sergileyen bir hareket. İslâm dünyası içerisinde %2'lik bir kısmı oluşturmaktadır. Tarihte Hâricîler'in en aşırı fırkalarından olan Ezârika'nın ana görüşleri itibarıyla İslâm'dan çıktığını kabul ettikleri ve kendilerinden olmayan diğer Müslümanları *tekfîr* ile ithâm ederek öldürdükleri bilinmektedir. Günümüzde ise *Hâricîler* içerisinde en ılımlı kol olarak bilinen İbâzıyye'nin sadece çoğunlukta oldukları bölge olan Uman (tahmini %70) ile nüfusun azınlığını teşkîl ettikleri Cezayir, Tunus'un Cerbe adası, Zanzibar ve Tanzanya'nın bazı muhitlerinde yaşamakta oldukları bilinmektedir. Öte taraftan *"Umman İbâdîleri"* kendilerinin Hâricîler'in bir dalı oldukları savını kabul etmemektedirler.

## Ortaya çıkışı

Kaynaklar Haricîliğin çıkışının İslam Peygamberi Muhammed döneminde olduğunu belirtir. Muhammed'e arkadaşlık etmiş olan Abdullah b. Zu'l-Hüveysıra'nın sonradan Haricîlerin liderliğini yapmış olan Hurkus b. Züheyrle aynı kişi olması muhtemeldir. Sahih olduğuna inanılan rivayetlere göre Abdullah b. Zu'l Huveysıra et-Temimi "Adil ol! Zira bu paylaştırma Allah'ın rızasının gözetildiği bir paylaştırma değildir." demiş, bunun üzerine Muhammed üzüntüsünü de belli ederek "Ben adil olmayayım da kim adil olsun!" cevabını vermiştir. Bu davranışı üzerine Muhammed'den kendisini öldürmek için izin isteyenlere yine Muhammed engel olmuştur.

## Görüşleri

Haricîlerin büyük bir kısmının sünnet ve hadisle sabit birçok hükme itiraz ettikleri bilinmektedir. Kaynaklar, az veya çok, korunmuş veya korunmamış olduğuna bakılmaksızın hırsızın elinin kesileceğini iddia ettiklerini, recmi ve mest üzerine meshetmeyi Kur'an'da olmadığı gerekçesiyle reddettiklerini söyler.

Ayrıca Haricî ekollerinden Ebû İsmâil el-Batihî ve takipçileri "sabah bir rekât ve akşam bir rekâtın dışında namaz yükümlülüğü yoktur" görüşüne sahiptirler.

## Haricî gruplar

Siyasi, itikadi veya tarihi bazı ihtilaflar nedeniyle Hariciler kendi içlerinde de çeşitli gruplara ayrılmışlardır. Bu grupların bazıları İslam dininin temel akide kaidelerini takip ederken, bazıları İslam dininin itikadi prensiplerinden ayrılarak İslâm dairesi dışı ilan edilmiş ve İslam dinin dışında incelenmiştir. Fakat bu grupların da temelleri Haricîlere ve İslâm dinine dayanır.

### Haricî grupların başlıcaları

* Ezârika - Hâricîler'in ilk büyük fırkası.
* Beyhesiyye - Hâricîler'in Ebû Beyhes Heysam b. Câbir'e (ö. 94/713) nisbetle anılan bir kolu.
* Necedât - I. (VII.) yüzyılın sonlarına doğru özellikle Bahreyn ve Yemâme bölgelerinde yayılmış Hâricî bir fırka.
* Sufriyye - İlk Hâricî fırkalarından biri.
	+ İrfanîyye - Banû İrfan'dan Ebû Kurra'nın tâkipçileri
		- Nükkâriyye - İbâzıyye'nin Tâhert'teki Rüstemî imâmetini kabul etmedikleri için Nükkâriyye (Nekkâriyye) diye anılan ikinci büyük kolu.
* Acâride - Acrediyye olarak da bilinen ve daha çok Horasan'da yayılmış olan bir Hâricî fırkası.
	+ Meymûniye - İrade, kader ve istitâat gibi konularda Acâride'den ayrılan Meymûn b. İmrân veya Meymûn b. Hâlid'in görüşlerini benimseyen bir tâli fırka.
* Sa'labiler - Sa'labî İbn-i Amîra'nın tâkipçileri
* İbâzıyye - Hâricî fırkalarının en mutedili ve günümüze ulaşan tek kolu.

### İslâm dini dairesi içinde sayılmayan Haricîler

*İtikadi sebepler yüzünden bu gruplar çoğunlukla İslam dini dairesi dışında ele alınır.*

* Meymûniye - *(İrade, kader ve istitâat gibi konularda Acâride’den ayrılan Meymûn b. İmrân veya Meymûn b. Hâlid’in görüşlerini benimseyen bir tâli fırka.)*
* Yezîd’îyye - *(Yezîd bin Ebî Ûneyse’nin taraftarlarının oluşturduğu fırka)*

## Günümüz Haricîleri

Günümüzde Hariciyye mezhebinin, İbâzıyye kolu hariç, diğer kollarının kitlesel varlıkları yok olmuştur. İbadiyye Hariciyye mezhebi kitlesel özellikle bugün Umman'da varlığını sürdürmektedir. Bu kolun kuzey Afrika ve doğu Afrika'ya yayılan mensupları Cezayir'de M’zab'ta, Tunus'ta Cerbe adasında, Tanzanya ve Zengibar'da yaşamaktadırlar. Libya'da "Cebel Nafusa" bölgesinde Ömer el-Muhtâr'ın da mensubu olduğu *Sennusi Kabilesi* de İbadiyye mezhebine bağlıdır.

Kimilerine göre, Ehl-i sünnet'in köktendincilik kolundan olduğu varsayılan Vehhâbîlik de Haricî kollardan biri olarak gösterilebilir. Nitekim tarihte 18. yüzyıl'da *İbn-i Âb’ı-Din* ismindeki Hanefî bir âlim, Vehhâbîliğin kurucusu olarak bilinen Muhammed b. Abdülvehhâb'ı, *Yeni Haricî* olarak tanımlamıştı.
. Günümüzdeki Selefi, Vehhâbî toplumların fikirleri ve davranışları Haricilerle mutabıktır. Vahabi ve Selefiler diğer tarikat ehli müslümanları, küfür, şirk ve bid'at ile itham etmektedirler.

## Ayrıca bakınız

* Sıffîn Savaşı
* Nehrevan Savaşı
* Hâricîler

## Kaynakça