# Kubbeli şehir

Eden Projesi 2000 yılında İngiltere'nin Cornwall şehrinde kuruldu. Sürdürülebilirlik temasını araştıran modern bir botanik bahçesi
Kubbeli bir şehir, geniş bir kentsel alanı tek bir çatı altında çevreleyen varsayımsal bir yapıdır. Çoğu tanımda, kubbe hava geçirmez ve basınçlıdır, hava sıcaklığı, bileşimi ve kalitesi için kontrol edilebilen bir habitat yaratır, tipik olarak bir veya daha fazla nedenden ötürü yerleşime elverişsiz bir dış atmosfer (veya eksikliği) nedeniyle. Kubbeli şehirler 20. yüzyılın başlarından bu yana bilimkurgu ve fütürolojinin demirbaşlarından biri olmuş, potansiyel ütopyalar için ilham kaynağı olmuş ve Dünya'da, Ay'da veya başka bir gezegende yer alabilmiştir.

## Köken

19. yüzyılın başlarında sosyal düşünür Charles Fourier, ideal bir şehrin cam galerilerle birbirine bağlanması gerektiğini öne sürmüştür. Bu fikirler 19. ve 20. yüzyıllar boyunca birçok mimari projeye ilham kaynağı olmuştur. Bunlardan en ünlüsü 1851 yılında Hyde Park'ta inşa edilen Kristal Saray'dır.

## Kurguda

Kubbeli şehirler su altı ortamlarında sıklıkla karşımıza çıkar. Robert Ellis Dudgeon'un *Colymbia* (1873) adlı romanında su altı konuşmaları için cam kubbeler kullanılıyor. William Delisle Hay'in *Üç Yüz Yıl Bundan Sonra* (1881) adlı romanında bütün şehirler denizin altındaki kubbelerle kaplıdır. André Laurie'nin *Atlantis* (1895) adlı romanında, Atlantis'ten sağ kurtulanlar su altı cam kubbeli bir şehirde yaşarken görülüyor. Aynı fikir daha sonra David M. Parry'nin *The Scarlet Empire* (1906) ve Stanton A Coblentz'in *The Sunken World* (1928) adlı eserlerinde de bulunur. William Gibson'ın <i id="mwNQ">Sprawl</i> üçlemesinde serinin adaşı, ABD'de Boston'dan Atlanta'ya kadar uzanan ve bir dizi jeodezik kubbenin içinde yer alan devasa bir süper şehirdir.

Yazarlar kubbeli şehirleri birçok soruna yanıt olarak, bazen içinde yaşayan insanların yararına, bazen de yararsız olarak kullanmışlardır. Hava kirliliği sorunları ve diğer çevresel yıkımlar, özellikle 20. yüzyılın ortalarından sonlarına kadar olan hikâyelerde ortak bir nedendir. Julianna Baggott'un <i id="mwOg">Pure</i> üçlemesindeki kitaplarda olduğu gibi. Bazı eserlerde kubbeli şehir, ölen ya da ölmekte olan insan ırkının son direnişini temsil ediyor. 1976 yapımı *Logan'ın Koşusu* filmi bu temaların her ikisini de gösteriyor. Karakterler kubbeli bir şehirde rahat bir yaşam sürüyor, ancak şehir aynı zamanda nüfusu kontrol etmeye ve insanlığın bir daha asla imkanlarını aşmamasını sağlamaya da hizmet ediyor.

Kurmacadaki kubbeli şehir, insanlığı hem besleyen hem de koruyan sembolik bir rahim olarak yorumlanmıştır. Diğer bilimkurgu hikâyeleri evrenin uçsuz bucaksız genişliğini vurgularken, kubbeli şehir, sakinlerinin dış dünyayla etkileşime girmeleri durumunda kaosun ortaya çıkacağı alt metniyle onlara sınırlar koyar.

Bazı çalışmalarda şehirler, sakinlerini karantinaya almak için "kubbe" haline getiriliyor.

## Mühendislik önerileri

1960'lı ve 1970'li yıllarda kubbeli şehir kavramı bilimkurgu sınırlarının dışında geniş çapta tartışıldı. 1960 yılında, vizyoner mühendis Buckminster Fuller, Manhattan'ın ortasına uzanan, hava durumunu düzenleyecek ve hava kirliliğini azaltacak 3 km'lik jeodezik bir kubbe olan Dome over Manhattan'ı tanımladı 1979'da Winooski, Vermont ve 2010'da Houston için kubbeli bir şehir önerildi.

Seward's Success, Alaska, 1968'de önerilen kubbeli bir şehirdi ve ticari, eğlence ve ofis alanlarının yanı sıra 40.000'den fazla insanı barındıracak şekilde tasarlandı. Kuzey Alaska'da petrol bulunmasının ardından yaşanan ekonomik patlamadan yararlanmayı amaçlayan proje, Trans-Alaska Boru Hattı'nın inşasındaki gecikmeler nedeniyle 1972'de iptal edildi.

Yapay bir kapalı ekolojik sistemin mümkün olup olmadığını test etmek amacıyla 1980'lerin sonunda Biyosfer 2 (birbirine bağlı kubbeler ve cam piramitlerden oluşan bir kompleks) inşa edilmiştir. Orijinal deneyi sekiz kişiyi barındırıyordu ve bugüne kadar denenen en büyük sistem olma özelliğini koruyor.

2010 yılında Sibirya'daki Mir madeni için 100.000'lik Eko-şehir 2020 olarak bilinen kubbeli bir şehir önerildi. 2014 yılında Dubai yöneticisi, 48 milyon feet kare (4,5 kilometrekare) alanı kaplayan Mall of the World adında iklim kontrollü kubbeli bir şehir planladığını açıkladı, ancak 2016 itibarıyla proje kubbesiz olarak yeniden tasarlandı.

## Ayrıca bakınız

* Hava destekli yapı
* Dyson küresi
* Kuvvet alanı (teknoloji)
* Jeodezik kubbe
* Biyosfer 2
* O'Neill cylinder
* Duman kulesi

## Kaynakça