Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Chaco Kültürü Ulusal Tarihi Parkı

Chaco Kültürü Ulusal Tarihi Parkı| UNESCO Dünya Mirası |
| --- |
| Chetro Ketl'de Büyük *kiva* |
| Konum |  ABD |
| Kriter | Kültürel: iii |
| Referans | 353 |
| Tescil | 1987 (11. oturum) |
| Bölge | Avrupa ve Kuzey Amerika |

**Chaco Kültürü Ulusal Tarihi Parkı**, Amerika'nın güneybatısında puebloların en yoğun topluluğunu barındıran Birleşik Devletler Ulusal Tarih Parkıdır. Park, New Mexico'nun kuzeybatısında, Albuquerque ve Farmington arasında, Chaco Wash ile oluşmuş uzak bir kanyonda yer almaktadır. Meksika'nın kuzeyindeki antik kalıntıların en kapsamlı koleksiyonunu içeren park, Birleşik Devletler'deki Kolomb öncesi dönemin en önemli kültürel ve tarihsel alanlardan birini barındırmaktadır.

MS 900 ile 1150 yılları arasında, Chaco Kanyonu, Eski Pueblo Halkları için önemli bir kültür merkezi idi. Chacolar, uzak mesafelerden kumtaşı blokları ve keresteleri taşıdı ve 19. yüzyıla kadar Kuzey Amerika'nın en büyük yapıları olan on beş büyük kompleksi oluşturdular. İklim değişikliğinin, Chacoların göç etmesine ve 1130'da başlayan elli yıllık kuraklığın kanyonun nihai olarak terkine yol açtığı düşünülmektedir.

## Fotoğraf Galerisi

* Chaco Kültürü Ulusal Tarihi Parkı - Chaco Canyon
*
*
*
*
*
*
*
*

## Notlar

## Alıntılar

## Kaynakça

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar

## Dış bağlantılar

Wikimedia Commons'ta Chaco Kültürü Ulusal Tarihi Parkı ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.
# Hawaiʻi Yanardağları Millî Parkı

| Hawaiʻi Yanardağları Millî Parkı |
| --- |
| *Hawaii Volcanoes National Park* |
| Hawaii Yanardağlar Ulusal Parkı'nda Pāhoehoe ve Aa lava akımları, UNESCO Dünya Mirası listesinde yer almaktadır
 |
| Alan türü
 | Ulusal Park
 |
| Sınıflandırma
 | IUCN II
 |
| Devlet
 |  ABD |
| Devlet
 | ABD
 |
| Federasyon
 | Hawaii
 |
| İl
 | Hilo
 |
| Koordinatları
 | K 19° 23' 00" B 155° 12' 00"
 |
| Karasal alanı
 | 1 308,9 km2 130 888
 |
| Koruma tedbirleri
 | viii
 |
| Kuruluş tarihi
 | 1 Ağustos 1916
 |
| Ziyaretçi sayısı
 | 1 483 928 (2012)
 |
| Kontrol kuruluşu
 | Ulusal Park Hizmeti
 |
| Dünya Mirası
 | Evet
 |
|  |
|
UNESCO Dünya Mirası |
| Konum |  ABD |
| Kriter | Doğal: viii |
| Referans | 409 |
| Tescil | 1987 (11. oturum) |
| Bölge | Avrupa ve Kuzey Amerika |
| İnternet sitesi
 |

**Hawaiʻi Yanardağları Millî Parkı** (İngilizce: *Hawaii Volcanoes National Park*) ABD'nin Hawaii adalarına ismini veren Hawaii Adası'nda bulunan bir ulusal parktır.

Hawaii Yanardağlar Ulusal Parkı haritası
Ulusal park, dünyanın en aktif yanardağlarından olan Mauna Loa ve Kilauea yanardağlarına ev sahipliği yapar. Bu yanardağlardan çıkan lavlar tepeden aşağıya inerek denize ulaşırlar. Bu nedenle parkın görünümü günden güne değişir. Lavlar sonucu oluşan çok ilginç yer şekilleri bilim adamlarının ilgisini çeker. Ayrıca bu bölgede yerden lavların püskürdüğü küçük lav bacaları ve duman püsküren fumerollar da vardır.

Parkta lavlar nedeni ile çok yoğun bir bitki örtüsü bulunmaz. Ancak bitkilerin kaldığı küçük alanlar da yok değildir. Bu bölgelerde o bölgeye endemik çok sayıda bitki, kuş ve böcek türü yetişir. En yaygın bulunan bitkiler eğreltiotlarıdır.

## Resimler

* Patlayan Puʻu ʻŌʻō yanardağı
* Lavların oluşturduğu ilginç yer şekilleri
* Lavların denize karıştığı nokta
* Kalapana mevkiinde lav akıntısının denize döküldüğü nokta

## Ayrıca bakınız

* ABD'deki ulusal parklar listesi

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

Wikimedia Commons'ta Hawaiʻi Yanardağları Millî Parkı ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

* Ulusal Park Hizmeti: Hawaii Yanardağlar Ulusal Parkı16 Temmuz 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
* UNESCO Dünya Mirasları Listesi 15124 Şubat 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
*

Vikigezgin'de Hawaii Volcanoes National Park ile ilgili gezi rehberi bulunmaktadır.
(İngilizce)
# Kluane / Wrangell–St. Elias / Glacier Bay / Tatshenshini-Alsek

Kluane / Wrangell–St. Elias / Glacier Bay / Tatshenshini-Alsek| UNESCO Dünya Mirası |
| --- |
| Wrangell–St. Elias'ta bir buzul |
| Konum |  ABD Kanada |
| Kriter | Doğal: vii, viii, ix, x |
| Referans | 72 |
| Tescil | 1979 (3. oturum) |
| Uzatma | 1992, 1994 |
| Bölge | Avrupa ve Kuzey Amerika |

**Kluane / Wrangell–St. Elias / Glacier Bay / Tatshenshini-Alsek**, ABD ve Kanada'da, Yukon, Alaska ve Britanya Kolumbiyası sınırında yer alan bir uluslararası park sistemidir.

1994 yılında görkemli buzul ve buz sahası manzaralarının yanı sıra kutup ayıları, karibu ve Dall yaban koyunu yaşam alanlarının önemi nedeniyle UNESCO tarafından Dünya Mirası olarak ilan edildi. Sitenin toplam alanı 24,205,983 hektardır (97.958.14 km2).

## Park sistemi

Uluslararası park sistemi, iki ülkede ve üç idari bölgede bulunan parklardan oluşur:

* Klaune Ulusal Parkı ve Koruma Alanı (Kanada)
* Wrangell–St. Elias Ulusal Parkı ve Koruma Bölgesi (ABD)
* Glacier Bay Ulusal Parkı ve Koruma Bölgesi (ABD)
* Tatshenshini-Alsek Eyalet Parkı (eyalet parkı, Britanya Kolumbiyası, Kanada)

## Kaynakça
# Mesa Verde Millî Parkı

| Mesa Verde Millî Parkı |
| --- |
| *Mesa Verde National Park* |
| Mesa Verde Ulusal Parkı, "Kare Kuleli Ev" UNESCO Dünya Mirası listesinde yer almaktadır
 |
|  |
| Alan türü
 | Ulusal Park
 |
| Sınıflandırma
 | IUCN II
 |
| Devlet
 |  ABD |
| Devlet
 | ABD
 |
| Federasyon
 | Colorado
 |
| İl
 | Cortez
 |
| Koordinatları
 | K 37° 15' 00" B 108° 27' 00"
 |
| Karasal alanı
 | 211 km2<
 |
| Koruma tedbirleri
 | iii
 |
| Kuruluş tarihi
 | 29 Haziran 1906
 |
| Ziyaretçi sayısı
 | 572 329 (2011)
 |
| Kontrol kuruluşu
 | Ulusal Park Hizmeti
 |
| Dünya Mirası
 | Evet
 |
|  |
|
UNESCO Dünya Mirası |
| Konum |  ABD |
| Kriter | Kültürel: iii |
| Referans | 27 |
| Tescil | 1978 (2. oturum) |
| Bölge | Avrupa ve Kuzey Amerika |
| Koordinatlar | K 37° 15' 00" B 108° 27' 00" |
| İnternet sitesi
 |

**Mesa Verde Millî Parkı, ABD'nin Colorado eyaletinde bulunan bir millî parktır.**

## Millî park

Mesa Verde Ulusal Parkı haritası
Mesa Verde Ulusal Parkı'nda Pueblo halkı tarafından yüksek bir vadiye inşa edilen bir köyün kalıntıları yer alır. *Mesa Verde* adı İspanyolca *Yeşil Masa* anlamına gelir. Bu adı o bölgede yetişen çam ve ardıç ağaçlarından kaynaklanır. Parkta bir müzenin, bir sarayın ve vadi duvarı üzerinde yer alan evlerin kalıntıları yer alır.

Vadi duvarındaki evler çoğunlukla sığ mağaraların kapatılması ile inşa edilmiştir. Binalar çoğunlukla kumtaşından, bir kısmı ise kerpiçten inşa edilmiştir. Bütün binaların kapı ve pencereleri "T" harfi biçiminde inşa edilmiştir.

Cliff Palace, Parktaki en büyük kaya evidir. 150 odası, buna ilave olarak da 75'ten fazla açık alanı bulunmaktadır. Döneminde 100-120 arası insanın burada yaşadığı tahmin edilmektedir. Bunun dışında, Mug House, Spruce Tree House, Square Tower House ve Balcony House görülmesi gereken diğer evlerdir.

Ulusal Parka araç giriş ücreti yüksek sezon olarak kabul edilen Haziran-Eylül ayları arasında 15 ABD Doları, diğer dönemlerde ise 10 ABD Dolarıdır (Kasım 2011).

## Resimler

* Parkta yer alan saray
* Parktaki evlerden biri
* Parkın 1891 yılında çekilmiş fotografı

## Ayrıca bakınız

* ABD'deki ulusal parklar listesi

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

Wikimedia Commons'ta Mesa Verde Millî Parkı ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

* Ulusal Park Hizmeti: Mesa Verde Ulusal Parkı7 Temmuz 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
* UNESCO Dünya Mirasları Listesi 2724 Şubat 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
*

Vikigezgin'de Mesa Verde National Park ile ilgili gezi rehberi bulunmaktadır.
(İngilizce)
# Papahānaumokuākea

Papahānaumokuākea Deniz Ulusal Anıtı| UNESCO Dünya Mirası |
| --- |
| 2016 yılının Ağustos ayında ulusal parkın sınırları |
| Konum |  ABD |
| Kriter | Karma: iii, vi, vii, ix, x |
| Referans | 1326 |
| Tescil | 2010 (34. oturum) |
| Bölge | Avrupa ve Kuzey Amerika |

**Papahānaumokuākea Deniz Ulusal Anıtı**, Kuzeybatı Hawaii Adaları'nın on adası ve atolü dahil, 1.510.000 km² okyanus alanını kapsayan, ABD Ulusal Anıtı olarak bilinen Dünya Mirası alanıdır. 2006 yılının Haziran ayında 360.000 km² oluşturulan bu alan, 2016 yılının Ağustos ayında sınırı münhasır ekonomik bölge sınırına kadar genişletilerek dünyanın ikinci büyük korunan alanı haline getirildi.

## Galeri

*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Kaynakça
# Taos Pueblo

Taos Pueblo
Pueblo de Taos

tə̂otho
 tə̂obo
ȉałopháymųp’ȍhə́othə̀olbo

ȉałopháybo| UNESCO Dünya Mirası |
| --- |
|  |
| Konum |  ABD |
| Kriter | Kültürel: iv |
| Referans | 492 |
| Tescil | 1992 (16. oturum) |
| Bölge | Avrupa ve Kuzey Amerika |

Yapının kuzeyden görünümü**Taos Pueblo** (veya **Pueblo de Taos**), Tiwa dilini konuşan Yerli Amerikan kabilelerinden Pueblo Kızılderilileri halkına ait olan eski bir *pueblo*dur. Modern şehir Taos, ABD'deki New Mexico'nun yaklaşık 1.6 kilometre (1 mil) kuzeyinde yer alır. Pueblo Kızılderilileri, ABD'de sürekli olarak yaşayan en eski topluluklardan biri olarak düşünülür. Alan, 1992 yılında UNESCO tarafından bir Dünya Mirası olarak ilan edilmiştir.

## Kaynakça
# Waterton-Glacier Uluslararası Barış Parkı

Waterton-Glacier Uluslararası Barış Parkı| UNESCO Dünya Mirası |
| --- |
| Uzaydan millî parkın görünümü |
| Konum |  ABD Kanada |
| Kriter | Doğal: vii, ix |
| Referans | 354 |
| Tescil | 1995 (19. oturum) |
| Bölge | Avrupa ve Kuzey Amerika |

**Waterton-Glacier Uluslararası Barış Parkı**, Kanada'daki Waterton Lakes Ulusal Parkı'nın ve Amerika Birleşik Devletleri'ndeki Glacier Ulusal Parkı'nın birleşimi sonucu oluşmuş bir parktır. Her iki park da UNESCO tarafından biyosfer rezervii olarak ilan edilmiş ve birleşimleri Dünya Mirası olarak ilan edilmiştir.

Parkların birleşmesi, 18 Haziran 1932'de Alberta ve Montana'dan Rotary International üyelerinin çabaları ile gerçekleştirildi.

İki park ayrı ayrı yönetilmekte ve ayrı giriş ücretleri alınmaktadır.

## Ayrıca bakınız

* Waterton Lakes Ulusal Parkı
* Glacier Ulusal Parkı

## Kaynakça
# Yosemite Millî Parkı

| Yosemite Millî Parkı |
| --- |
| *Yosemite National Park* |
| Yosemite Ulusal Parkı, UNESCO Dünya Mirası listesinde yer almaktadır
 |
| Alan türü
 | Ulusal Park
 |
| Korunan alan listesi
 | Dünya Mirası listesi
 |
| Sınıflandırma
 | IUCN II
 |
| Devlet
 |  ABD |
| Devlet
 | ABD
 |
| Federasyon
 | Kaliforniya
 |
| İl
 | Mariposa
 |
| İlçe
 | Tuolumne, Mariposa ve Madera
 |
| Koordinatları
 | K 37° 45' 00" B 119° 30' 00"
 |
| Karasal alanı
 | 308.074
 |
| Koruma tedbirleri
 | VII, VIII
 |
| Kuruluş tarihi
 | 1 Ekim 1890
 |
| Ziyaretçi sayısı
 | 3.853.404 (2012)
 |
| Kontrol kuruluşu
 | Ulusal Park Hizmeti
 |
| Dünya Mirası
 | Evet
 |
|  |
|
UNESCO Dünya Mirası |
| Konum |  ABD |
| Kriter | Doğal: vii, viii |
| Referans | 308 |
| Tescil | 1984 (8. oturum) |
| Bölge | Avrupa ve Kuzey Amerika |
| Koordinatlar | K 37° 45' 00" B 119° 30' 00" |
| İnternet sitesi
 |

**Yosemite Millî Parkı** (/ joʊsɛmɨti ː) Amerika Birleşik Devletleri'nin Kaliforniya eyaletinin orta ve doğusundaki Tuolumne, Mariposa ve Madera ilçelerinde bulunan ulusal park. Sierra Nevada sıradağlarının batı yamaçlarındaki park, 3.081 km² yüzölçümüne sahiptir. 18 km²'lik Yosemite Vadisi, her yıl 3.5 milyon kişi tarafından ziyaret edilir. 1984'ten beri UNESCO Dünya Mirasları'na dahil olan park, granit kayalıklar, şelaleler, berrak akarsular ve dev Sekoya ağaçlarına sahiptir. Parkın yaklaşık %95'inde vahşi yaşam vardır.

## Coğrafya

Yosemite Ulusal Parkı haritası
Yosemite Ulusal Parkı Kaliforniya'daki Orta Sierra Nevada'da bulunur. Yol, otomobille San Francisco'dan parka gelmek isteyen biri için 3.5, Los Angeles'tan gelmek isteyen için 6, San Bernardo'dan gelmek isteyen biri için 7 saat sürmektedir. Rhode Island büyüklüğündeki parkın, 3.081 km² alanı vardır.

## Fotoğraflar

* Yosemite Millî Parkı
* Yosemite Millî Parkı
* Yosemite Vadisi
* Tenaya Gölü ve Pywiack Kubbe Dağı
* Tuolumne Merası
* Yosemite Şelalesi
* Vernal Şelalesi
* Bridalveil Şelalesi
* Mirror Gölü

## Ayrıca bakınız

* ABD'deki ulusal parklar listesi

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

Wikimedia Commons'ta Yosemite Millî Parkı ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

* Ulusal Park Hizmeti: Yosemite Ulusal Parkı23 Ekim 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
*

Vikigezgin'de Yosemite National Park ile ilgili gezi rehberi bulunmaktadır.
* Yosemite Vakfı16 Şubat 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Yosemite Fonu
* Yosemite Parkı Örgütü
* Yosemite Ulusal Parkı HD (Video)5 Mart 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* Yosemite Ulusal Parkı HD II (Video)2 Mart 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
# Amerika Birleşik Devletleri'nin toprakları

Amerika Birleşik Devletleri'nin toprakları
**Amerika Birleşik Devletleri'nin toprakları** (İngilizce: Territories of the United States), Amerika Birleşik Devletleri federal hükûmetinin doğrudan denetimi altında bulunan dış idari bölümlerdir.

Amerika Birleşik Devletleri'nin günümüzde 16 adet toprağı bulunmaktadır. Bu bölümler yerel olarak seçilen valiler ve bölgesel yasama organlarıyla birlikte kendi kendini yöneten topraklardır. Her biri aynı zamanda Temsilciler Meclisi'ne oy vermeyen bir üyeyi seçmektedir.

## Topraklar listesi

### Enkorpore olan örgütlenmemiş topraklar

| Adı
 | Konum
 | Yüzölçümü
 | Nüfus
 |
| --- | --- | --- | --- |
|  Palmyra Atolü
 | Polinezya ve Kuzey Pasifik
 | 12 km2 (5 sq mi) | 20
 |

### Enkorpore olmayan örgütlenmiş topraklar

| Adı
 | Konum
 | Yüzölçümü
 | Nüfus
 | Başkent
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Guam | Mikronezya ve Kuzey Pasifik
 | 543 km2 (210 sq mi) | 159,358
 | Hagåtña
 |
|  Kuzey Mariana Adaları | Mikronezya ve Kuzey Pasifik
 | 46.363 km2 (17.901 sq mi) | 53,467
 | Saipan
 |
|  Porto Riko | Karayipler ve Kuzey Atlantik
 | 9.104 km2 (3.515 sq mi) | 3,667,084
 | San Juan
 |
|  ABD Virjin Adaları | Karayipler ve Kuzey Atlantik
 | 34.636 km2 (13.373 sq mi) | 106,405
 | Charlotte Amalie
 |

### Enkorpore olmayan örgütlenmemiş topraklar

| Adı
 | Konum
 | Yüzölçümü
 | Nüfus
 | Başkent
 |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  Amerikan Samoası | Polinezya ve Güney Pasifik
 | 1.971 km2 (761 sq mi) | 55,519
 | Pago Pago
 |
| Baker Adası
 | Kuzey Pasifik
 | 21 km2 (8 sq mi) | 0
 |  |
|  Howland Adası
 | Kuzey Pasifik
 | 1.112,0 akre (450 ha)
 | 0
 |  |
| Jarvis Adası
 | Polinezya ve Güney Pasifik
 | 45 km2 (17 sq mi) | 0
 |  |
|  Johnston Atolü
 | Kuzey Pasifik
 | 45 km2 (17 sq mi) | 40
 |  |
| Kingman Resifi
 | Polinezya ve Güney Pasifik
 | 18 km2 (7 sq mi) | 0
 |  |
|  Wake Adası
 | Mikronezya ve Kuzey Pasifik
 | 74 km2 (29 sq mi) | 188
 |  |
|  Midway Atolü
 | Kuzey Pasifik
 | 62 km2 (24 sq mi) | 4
 |  |
|  Navassa Adası
 | Karayipler ve Kuzey Atlantik
 | 54 km2 (21 sq mi) | 0
 |  |

### İlişkili devletler

* Marshall Adaları (1986'dan beri)
* Mikronezya Federal Devletleri (1986'dan beri)
* Palau (1994'ten beri)

## Ayrıca bakınız

* Amerika Birleşik Devletleri'nin idari bölümleri
* Amerika Birleşik Devletleri'nin ada bölgeleri
* Amerika Birleşik Devletleri'nin küçük dış adaları

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

Wikimedia Commons'ta Amerika Birleşik Devletleri'nin toprakları ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

* FindLaw: *Downes v. Bidwell*, 182 U.S. 244 (1901)19 Eylül 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. regarding the distinction between incorporated and unincorporated territories
* FindLaw: *People of Puerto Rico v. Shell Co.*, 302 U.S. 253 (1937)20 Mart 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. regarding application of U.S. law to organized but unincorporated territories
* FindLaw: *United States v. Standard Oil Company*, 404 U.S. 558 (1972)11 Eylül 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. regarding application of U.S. law to unorganized unincorporated territories
# La Fortaleza

La Fortaleza ve St. Juan Ulusal Tarihi Sit Alanı, Porto Riko| UNESCO Dünya Mirası |
| --- |
| La Fortaleza |
| Konum |  ABD Porto Riko |
| Kriter | Kültürel: vi |
| Referans | 266 |
| Tescil | 1983 (7. oturum) |
| Bölge | Avrupa ve Kuzey Amerika |

**La Fortaleza** (The Fortress) Porto Riko Valisinin mevcut resmî ikametgâhıdır. 1533 ve 1540 yılları arasında San Juan limanını savunmak için yaptırılmıştır. Yapı Palacio de Santa Catalina (**Santa Catalina'nın Sarayı**) olarak da bilinir. Yeni Dünya'da sürekli olarak kullanılan en eski yönetim binasıdır. UNESCO tarafından 1983 yılında Dünya Mirası "La Fortaleza ve San Juan Ulusal Tarihi Sit Alanı"nın bir parçası olarak listelenmiştir.

## Kaynakça
# St. Juan Ulusal Tarihi Sit Alanı

La Fortaleza ve St. Juan Ulusal Tarihi Sit Alanı, Porto Riko| UNESCO Dünya Mirası |
| --- |
| Tarihi alanda yer alan resmi binalardan biri |
| Konum |  ABD Porto Riko |
| Kriter | Kültürel: vi |
| Referans | 266 |
| Tescil | 1983 (7. oturum) |
| Bölge | Avrupa ve Kuzey Amerika |

**San Juan Ulusal Tarihi Sit Alanı** (İspanyolca: *Sitio Histórico Nacional de San Juan*), Porto Riko'nun San Juan'daki Eski San Juan bölümünde yer alan ve Milli Parklar tarafından yönetilen bir millî parktır ve Castillo San Felipe del Morro, burçlar, baruthaneler ve eski şehir surlarının dörtte üçü gibi sömürge dönemi yapılarını içermektedir.

UNESCO tarafından 1983 yılında Dünya Mirası "La Fortaleza ve San Juan Ulusal Tarihi Sit Alanı"nın bir parçası olarak listelenmiştir.

## Kaynakça
# Pupilla dilatasyonu

**Pupilla dilatasyonu**, gözün tam orta bölgesindeki göz bebeklerinin genişlemesi, büyümesi anlamına gelmektedir. Dilatasyonun temel amacı göze giren ışık miktarını ayarlamaktır.

## Nedenleri

Işıklı uyaranlar aldığımızda dilatasyona uğrayan pupillalar, aşağıda listesi verilmiş ilaçlar tarafından dilatasyona uğrayabilmektedir:

* Kokain, Esrar
* Liserjik Asit Dietilamid
* Dekonjestanlar
* Amfetamin

## Kaynakça
# Tibet Platosu

**Tibet Platosu** ya da **Çang-Tang**, Çin'in Tibet Özerk Bölgesi ve Qinghai Eyaleti'nin büyük bir bölümünü kapsayan, Orta Asya'da yer alan yüksek platoya verilen isimdir. 1.000 km'ye 2.500 km'lik bir yer kaplayan bu platonun ortalama yükseltisi 4.500 m civarındadır. 2,5 milyon kilometre karelik bu plato Dünya'nın en yüksek ve büyük platosudur ve "Dünya'nın Çatısı" diye anılır.
# Tibet-Birman dilleri

| Tibet-Birman dilleri |
| --- |
| Coğrafi dağılım | Güneydoğu Asya, Doğu Asya, Güney Asya |
| Sınıflandırma | Çin-Tibet dilleri* **Tibet-Birman dilleri**
 |
| ISO 639-5 | `tbq` |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|   Tibet
  Birman
  Karen
  Rung

 |   Tani
  Çiang
  Boro-Garo
  Konyak

 |   Naga
  Meitei
  Kuki-Çin-Mizo

 |

 |

**Tibet-Birman dilleri**, Çin-Tibet dil ailesinin Çin dili olmayan dilleri kapsayan koludur. Bu kola ait dillerin 400'den fazlası, Güneydoğu Asya'nın dağlık bölgeleri çapında ve Doğu ile Güney Asya'nın bazı bölgelerinde konuşulur. Tibet-Birman dillerini konuşan yaklaşık 60 milyon kişi var; bunların yaklaşık yarısı (35 milyondan fazla kişi) Birmanca, %13'ü (8 milyondan fazla kişi) de Tibet dillerini konuşur. Bu kolun kapsamındaki en fazla konuşulan dillerin bu iki dalın olmasından ötürü, kolun ismi bu iki daldan türemektedir. Bu dalların ayrıca bol kapsamlı edebî gelenekleri var; Birmancanınki 12. yüzyıla kadar dayanırken Tibetçeninki 7. yüzyıla kadar dayanır. Kolun kapsamındaki diğer dillerse çok daha küçük topluluklar tarafından konuşulur ve bu dillerin bir çoğunun üzerinde dilbilimciler tarafından henüz ayrıntılı şekilde çalışılmamıştır.

Bazı taksonomiler Çin-Tibet dil ailesini Çin ile Tibet-Birman kollarına ayırırken (ör. Benedict, Matisoff), diğer dilbilimcilerse Tibet-Birman kolunun monofiletik bir grup teşkil ettiği fikrini reddetmektedir.

## Ayrıca bakınız

 Wikimedia Commons'ta Tibet-Birman dilleri ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur

## Kaynakça
# Dzongka

| Dzongka |
| --- |
| རྫོང་ཁ་ rdzong kha |
|  |
| Telaffuz | [dzòŋkʰɑ́] |
| Bölge | Güney Asya |
| Etnisite | Ngaloplar |
| Konuşan sayısı | 171,300  (2006) |
| Dil ailesi | Tibet Burma dilleri
* Tibet-Kanauri dilleri
	+ Bodish dilleri
		- Tibet dilleri
			* **Dzongka**
 |
| Yazı sistemi | Tibet alfabesi |
| Resmî durumu |
| Resmî dil |  Bhutan |
| Dil kodları |
| ISO 639-1 | dz |
| ISO 639-2 | dzo |
| ISO 639-3 | Çeşitli: dzo – Dzongkha adp – Adap |
| Dzongka dilinin konuşulduğu yerler. |

**Dzongkha** (རྫོང་ཁ་ Wylie: *rdzong kha*), Bhutan'ın resmî dilidir. "Dzongkha" sözcüğü, Dzong'da (Tibet ve Bhutan mimarisinde bir tür kale) konuşulan dil veya Dzong dili anlamına gelmektedir. 171.000'i ana dili olmak üzere toplam 640.000 kişi Dzongkha dilini konuşabilmektedir.

## Dil hakkında

Dzongkha bir Güney Tibet dilidir ve Tibet alfabesiyle yazılır. Sikkimceye çok yakındır ve birbirleriyle yüksek derecede anlaşılırlardır. Tibetçe ile benzerliği ise daha azdır. Bhutan'ın 8 farklı kabilesi (Phodrang, Punakha, Thimphu, Gasa, Paro, Ha, Dhakana ve Chukha) tarafından konuşulur. Bunların dışında Bhutan'ın diğer yörelerinde ve çevre ülkelerde konuşulan dil, ülkedeki tüm okullarda ana dil olarak okutulmaktadır.

## Kaynakça
# Eski Tibetçe

| Eski Tibetçe |
| --- |
|  |
| Bölge | Tibet |
| Dönem | 7. ilâ 11. yüzyıllar |
| Dil ailesi | Çin-Tibet dilleri
* Tibet-Birman dilleri
	+ Tibet-Kanauri dilleri
		- Bod dilleri
			* Tibet dilleri
				+ **Eski Tibetçe**
 |
| Yazı sistemi | Tibet alfabesi |
| Dil kodları |
| ISO 639-3 | otb |

**Eski Tibetçe,** 7. yüzyılın ortalarında Tibet İmparatorluğu'nda yazının kullanılmaya başlamasından 11. yüzyıl başlarına kadar olan döneme ve bu dönemde yazılı belgelere akseden Tibet anadiline verilen isimdir.

816 yılında, İmparator Sadnalegs döneminde, Tibetçe yazın dili kapsamlı bir reform geçirmiş ve bunun sonucunda Klasik Tibetçe ortaya çıkmıştır.

## Ayrıca bakınız

* Tibet dilleri
* Klasik Tibetçe
# Sikkim dili

| Sikkimce |
| --- |
| Drenjongké, Bhutia |
| འབྲས་ལྗོངས་སྐད་ *bras ljongs skad* |
| Bölge | Sikkim |
| Etnisite | Bhutialar |
| Konuşan sayısı | 70,000  (*tarih gerekli*) |
| Dil ailesi | Çin-Tibet
* Tibet-Burma dilleri
	+ Tibet-Kanauri dilleri
		- Bod dilleri
			* Tibet dilleri
				+ Dzongkha–Lhokä
					- **Sikkimce**
 |
| Yazı sistemi | Tibet alfabesi |
| Resmî durumu |
| Resmî dil |  Hindistan* Sikkim
 |
| Dil kodları |
| ISO 639-3 | sip |

**Bhutia dili** ya da **Sikkimce** (Tibetçe: འབྲས་ལྗོངས་སྐད་, Wylie: *'bras ljongs skad*, THL: *dren jong ké*; "Pirinç Vadisi Dili"), Çin-Tibet dilleri ailesinin Tibet dilleri koluna bağlı, Hindistan'ın Sikkim eyaleti ve kuzeydoğu Nepal'de yaşayan Bhutialar tarafından konuşulan bir dildir. Bhutialar dillerine "Drenjongké", anavatanlarına da "Drenjong" (Tibetçe: འབྲས་ལྗོངས་: *'bras-ljongs*, THL: *dren jong*; "Pirinç Vadisi") derler. İngilizce, Nepalce ve Lepça ile beraber Sikkim'in 4 resmî dilinden biridir.

## Yazı Sistemi

Sikkimce, Klasik Tibetçeden kalma 1400 yıllık Tibet alfabesi kullanılarak yazılmaktadır. Ancak Sikkimce fonetiği ve söz varlığı diğer çoğu Tibet dili gibi Klasik Tibetçeden oldukça farklıdır ve de yazılan okunanı tam olarak yansıtmaz. SIL International'a göre 2001'de Sikkim halkının %68'i Tibet alfabesini okuyabiliyordu.

## Sikkimce ve komşuları

Sikkim Dili'nin konuşulduğu Hindistan'daki Sikkim Eyaleti
Sikkimce konuşanlar Dzongka dilini %65 oranında anlayabilmektedirler. Ancak Standart Tibetçe'yi ancak %42 oranında anlayabilmektedirler. Sikkimce ayrıca komşu diller olan Yolmowa ve Tamang dillerinden de etkilenmiştir.

Nepal ve Tibet ile bir asırdan fazladır süregelen yakın ilişkilerden dolayı, birçok Sikkimli bu dilleri de günlük hayatlarında kullanmaktadır.

## Kaynakça
# Balti dili

| Balti dili |
| --- |
| སྦལ་ཏི། بلتی |
|  |
| Bölge | Güney Asya |
| Etnisite | Baltiler |
| Konuşan sayısı | 438,800  (2018) |
| Dil ailesi | Tibet Burma dilleri
* Tibet-Kanauri dilleri
	+ Bod dilleri
		- Tibet dilleri
			* Ladahi-Balti dilleri
				+ **Balti dili**
 |
| Yazı sistemi | Fars-Arap alfabesi Tibet alfabesi |
| Resmî durumu |
| Resmî dil |  Pakistan  Hindistan |
| Dil kodları |
| ISO 639-1 | bft |
| ISO 639-3 | – |
| ELP | Balti |
| Balti dilinin konuşulduğu yerler. |

**Balti dili** veya **Baltice** (Nestâlik: بلتی, Tibet alfabesi: སྦལ་ཏི།, Wylie: *sbal ti*), Tibet dil grubuna ait bir dildir. Pakistan'ın Gilgit-Baltistan bölgesinde ve Hindistan'ın Ladah bölgesinde Baltiler tarafından konuşulmaktadır.

## Alfabe

### Fars-Arap alfabesi

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ا
 | ب
 | پ
 | ت
 | ٹ
 | ث
 | ج
 | ڇ
 | ڃ
 | ح
 | خ
 | د
 |
| ڈ
 | ر
 | ڑ
 | ز
 | ژ
 | ‏ڗ
 | س
 | ش
 | ݜ‎‏‎
 | ف
 | ق
 | ک
 |
| کٔ
 | گ
 | ࣈ
 | ل
 | ‏ݨ
 | ݩ
 | و
 | اُو
 | او
 | ہ
 | ی
 |

## Kaynakça