# Edat

**Edat** veya **ilgeç**; farklı tür ve görevdeki kelimeler ve kavramlar arasında anlam ilgisi kurmaya yarayan yardımcı kelime. İlgeçlerin tek başına anlamı yoktur; diğer kelimelerle birlikte, cümle içinde görev kazanır.

Bazı kaynaklarda ünlemler ve bağlaçlar da ilgeç kabul edilir. Bu yazıda ünlemler ve bağlaçlar ele alınmayacak, yalnızca bahsi geçen kaynaklarda **son çekim ilgeçleri** olarak adlandırılan ilgeçler ele alınacaktır. Türkçede kullanılan başlıca ilgeçler şunlardır:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * ancak
* başka
* beri
* bir
* bir tek
* dair
* doğru
* değil
 | * değin
* denli
* dek
* dolayı
* diye
* evvel
* gayri
* gibi
 | * göre
* için
* ile
* kadar
* karşı
* karşın
* mukabil
* önce
* ötürü
 | * öte
* rağmen
* sadece
* sanki
* sonra
* sıra
* üzere
* yalnız
 |

## Edatlardan önce gelen hâl ekleri

Edatlar iliştirildikleri isimlerin yalın hâlleriyle veya ismin diğer hâlleri ile birlikte kullanılabilir. Bu kullanımlardan bazıları ekli hâlleri ile Türkçeye yerleşmiştir ve bazı edatlar her zaman ilgili hâl ekinin ardından kullanılır. Bunlara örnek olarak "-den ötürü", "-e dek", "-den öte", "-e doğru" verilebilir:

* Bu çiçekleri annem **için** alıyorum. ("anne" yalın halde)
* Yarın**a kadar** bu ödevi bitirmem lazım. (-e hâli)
* Düşük notların**dan ötürü** çok çalışman gerekiyor. (-den hâli)

## İşlevlerine göre edatlar

### Başkalık edatı

**Başka**, **gayrı**, **özge** gibi başkalık bildiren edatlardır.

* Senden gayrı kimsem yok.
* Yardım istemekten başka çaremiz kalmadı.

### Benzerlik edatı

**Gibi** benzerlik bildiren edattır.

* Yorgunluktan yatağa bavul gibi düştüm.

### Hâl edatı

**Göre**, **nazaran**, **dâir**, **rağmen** gibi edatlardır.

* Çok çalışmama rağmen sınavda hedeflediğim başarıyı yakalayamadım.
* Duyduğuma göre bitirme sınavları bir hafta erken gerçekleşecekmiş.
* Şirketteki son değişikliklere dâir bilgi almak istiyorum.

### Miktar edatı

**Kadar** kelimesidir. Yer ve yön edatı olan "kadar" ile karıştırılmamalıdır.

* Ne kadar zaman olmuş görüşmeyeli.
* Sürahiyi ağzına kadar doldurdum.

### Sebep edatı

**İçin**, **üzere**, **dolayı**, **ötürü**, **nâşi**, **diye** gibi sebep bildirmede kullanılan edatlardır.

* Açılış konuşmasını yapmak üzere kürsüye çıktı.
* Bu raporu bitirebilmek için zamana ihtiyacım var.
* Kardeşim hastalığından nâşi gelemedi.

### Vasıta ve beraberlik edatı

**İle** kelimesidir. İle edatı **-le** şeklinde ek biçiminde de yazılabilir. Birkaç farklı kullanımı vardır.

İşin, fiilin, hangi araçla (vasıtayla) yapılacağını, yapıldığını bildirir:

* İstanbul'a uçak**la** gideceğim.

İşin, fiilin kimle yapıldığını, yapılacağını bildirir:

* Bu oyuncağı küçük kardeşim**le** birlikte yaptım.

İşin, fiilin nasıl yapıldığını, yapılacağını bildirerek durum zarfı oluşturabilir:

* Büyük bir sevinç**le** yanıma geldi.

İşin, fiilin nedenini bildirerek edat tümleci olabilir:

* Arabanın devrilmesiy**le** yol trafiğe kapandı.

"İle" edatı, bağlaç olan "ile" kelimesiyle karıştırılmamalıdır. Bağlaç olan "ile", "ve" anlamına gelir:

* Ali **ile** Aydın bize geldiler. (bağlaç)
* Bu filmi Ali'**yle** izlemiştim. (edat)

Türkçenin bazı ağızlarında "birle" kelimesi "ile" anlamında kullanılır ve vasıta edadıdır:

* Bayat atı birle sözüg başladım (Tanrı adı ile söze başladım). -Kutadgu Bilig

### Yer ve yön edatları

**Değin**, **dek**, **doğru**, **kadar**, **karşı**, **yan** gibi yer veya yön bildiren edatlardır.

* Ayvalık'ta denize karşı bir villa almış kendisine.
* Eve doğru ıslık çalarak yürürken eski bir arkadaşıma rastladım.
* Otomobilimiz bozulunca şehre kadar yürüdük.

### Zaman edatı

**Beri**, **önce**, **evvel**, **sonra** gibi zaman bildiren edatlardır.

* Babam yurt dışından döndükten sonra taşınacağız.
* Gitmeden evvel bahçe düzenlemesini tamamlamalıyız.
* Ne zamandan beri bu işle meşgulsünüz?

## Edatların cümlede diğer görevlerde kullanımı

Edat olarak kullanılan bazı kelimeler cümlede başka görevlerde de kullanılabilirler:

* Biraz beri gel. (zarf)
* Bugün derse **başka** bir öğretmen geldi. (sıfat)
* Yolun **karşısına** geçerken çok dikkatli olmalısın. (isim)

Cümledeki diğer kelimelerle birlikte sıfat veya zarf öbeği oluşturabilirler:

* **Dağ gibi adam** bu hastalığı atlatamadı. (sıfat öbeği)
* Sen de **herkes kadar** çaba göstermelisin. (zarf öbeği)

Başka kelimelerle birlikte özne veya yüklem görevinde de kullanılabilirler:

* Dünkü provada repliğimi unuttuğumda utançtan **ölecek gibiydim**. (isim, yüklem)
* **Onun gibisi** zor bulunur. (isim, özne)

## Diğer dillerde

### Türkî dillerde

"tirkelme", Uygur Türkçesi

"artınçı", Tuva Türkçesi

"şılav", Kazak Türkçesi.-

"tatak", Çuvaş Türkçesi.

* *Bizdiñ şahtalardı jayın Almatıga **deyin** jazıp jürgen kim?* (A. Abişev); *Jalt karasam, Şuga üyine **karay** keti bara jatır eken* (B. Maylin) degen söylemderdegi **deyin, karay** septevlikterin alıp tastap, *Almatığa, üyine*  dep kana aytatın bolsak, ol söylemderdegi oy edevir özgerip ketken bolar edi.

## Notlar

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar

* Ergin, Muharrem. ''*Üniversiteler İçin Türk Dili.*'' İstanbul: Bayrak Yayım, 2009.