# LK

| **Lunnıy Korabl (Ay Kondusu)** |
| --- |
| Ay Kondusu'nun tasarımı |
| Başlıca yükleniciler | OKB-586 / OKB-1 |
| Uzay aracı türü | Ay modülü |
| Mürettebat | 1 (sonraki varyantlarda 2) |
| Görev türü | Gezegen iniş aracı |
| Taşıyıcı roket | N1 |
| Görev süresi | 6-24 saat (tasarım ömrü 48 saat) (sonraki varyantlarda 72-168 saat) |
| Vurgulanan misyon | Ay'a iniş ve alçak Ay yörüngesine kalkış |
| Kütle | 5.560 - 6.525 kg |
| Boyutlar | 5,20 m yükseklik
4,50 m çap |
| Güç | N2O4 / UDMH (Kimyasal piller) |
| Tasarımcı | Mihail Yangel / Sergey Korolyov |
| İlk fırlatma | 24 Kasım 1970 (Cosmos 379) |
| Son fırlatma | 12 Ağustos 1971 (Cosmos 434) |
| Fırlatma sayısı | 3 (T2K varyantı ile Dünya yörüngesinde test edildi) |
| Notlar | İniş ve kalkış için tek bir motor ünitesi kullanılmıştır. Tek kişiliktir. İç hacmi ortalama bir telefon kulübesi kadardır. Yörünge modülü (LOK) ile LK arası geçiş EVA ile yapılır. |

LK bileşenleri: 1) Kenetlenme sistemi pasif plakası, 2) Yönelim kontrol nozulları, 3) Yörünge buluşma penceresi, 4) İniş penceresi (içbükey bir oyuk içinde), 5) Yüksek kazançlı antenler, 6) Katı yakıtlı "bastırma" motorları, 7) İniş takımı ayakları, 8) Çok yönlü anten, 9) Buluşma radarı, A) Basınçlı bölme, B) Ekipman bölmesi, C) Geçiş kapağı, D) Bataryalar, E) Motor ve yakıt tankları, G) Merdiven
**LK (Lunnıy Korabl - "Ay Gemisi" ya da "Ay Kondusu")**, Sovyetler Birliği'nin 1960'lardaki gizli insanlı Ay projesinde Ay yüzeyine bir kozmonot indirmesi için üretilmiş uzay aracı.

## Tarihçe

LK modülünün geliştirilme süreci, 1960’ların başında Sergey Korolev liderliğindeki **OKB-1** tasarım bürosunda başlatıldı. 3 Ağustos 1964 tarihinde yayımlanan gizli bir hükûmet kararnamesiyle, Sovyetler Birliği'nin insanlı Ay programı olan **N1-L3** projesi resmen onaylandı. Bu kararnamenin ardından, LK'nın itki sistemlerinin (Blok E) geliştirilmesi sorumluluğu, füze teknolojileri konusundaki uzmanlığıyla bilinen **Mihail Yangel** yönetimindeki Yuzhnoye Tasarım Bürosu'na verildi.

1960'ların ortalarında, tasarım ekibi modülün son halini şekillendirirken; ağırlık sınırlarını aşmamak adına aracın her bir bileşeni için gram hesabı yapıldı. Bu dönemde Sovyet mühendisler büyük bir çıkmazla karşı karşıyaydı. N1 roketinin kapasitesi, tüm Ay kompleksini (NOK + LK) tek seferde fırlatmaya ucu ucuna yetiyordu. Bu durum, LK'nin tasarımını kökten etkiledi. Projenin ilk aşamalarında daha büyük bir kabin ve iki kişilik mürettebat düşünülmüş olsa da, 1965-1966 yıllarında yapılan revizyonlarla araç, tek bir kozmonotun ancak sığdırabileceği kadar küçültüldü.

Tasarım sürecindeki en büyük teknik zorluklardan biri, Ay yüzeyine güvenli inişi garanti altına alacak olan **LPU (Ay İniş Ünitesi)** bacaklarının tasarımıydı. Ay toprağının (regolit) taşıma kapasitesi o dönemde tam olarak bilinmediğinden, mühendisler aracı hem devrilmeye karşı koruyacak hem de kalkış sırasında bir fırlatma rampası görevi görecek olan kafes yapılı bir şasi geliştirdiler. 1968 yılına gelindiğinde, aracın uçuş modelleri Moskova yakınlarındaki Podlipki fabrikasında üretilmeye başlanmış ve yer testleri için devasa vakum odaları inşa edilmiştir. Aracın pilotaj eğitimleri için Ermenistan Sovyet Cumhuriyeti’nden getirilen volkanik tüf zeminler ve modifiye edilmiş helikopterler kullanılmıştır. Aleksey Leonov liderliğindeki kozmonot grubu, bu dar kabinde tek başlarına görev yapacak şekilde eğitilmiştir. Sovyet Ay Programı devam edebilseydi, proje kapsamında Ay Kondusu'nu operasyonel olarak kullanacak ve Ay'a ayak basacak ilk Sovyet kozmonotunun Aleksey Leonov olması planlanmıştı.

### Test Süreci ve Projenin Sonu

1969 yılına gelindiğinde, LK modülü uçuşa hazır hale getirilmişti. Aracın yörüngedeki performansını test etmek amacıyla 1970 ve 1971 yıllarında üç kritik insansız görev icra edildi. **Cosmos 379**, **Cosmos 398** ve **Cosmos 434** kod adlarıyla gerçekleştirilen bu test uçuşlarında; LK modülü Dünya yörüngesinde Ay'a iniş, kalkış ve acil durum iptal manevralarını simüle ederek motorlarının güvenilirliğini kanıtladı. 1971'deki son test uçuşunun başarıyla tamamlanmasının ardından LK modülü insanlı uçuş için teknik onay alsa da, projeyi taşıyacak olan N1 roketinin yaşadığı kronik başarısızlıklar süreci tıkadı. 1974 yılında Sovyet Ay programının iptal edilmesiyle birlikte, üretilen tüm LK modülleri hangarlara kapatıldı ve proje terk edildi. 1974'te projenin iptaliyle varlığı gizlenen LK üniteleri, Perestroyka sonrasında gün yüzüne çıkmıştır. Sağlam kalan araçlar bugün Eurodisney dahil çeşitli müzelerde sergilenmektedir.

## Tasarım ve Teknik Altyapı

LK, ABD’nin iki astronot taşıyan Apollo Ay Modülü’nün aksine, N1 roketinin kapasite sınırları ve ağırlık kısıtlamaları nedeniyle son derece minimalist bir yapıda tasarlanmıştır. Sadece tek bir kozmonotu taşıyacak kapasitede olan bu araçta ağırlıktan tasarruf etmek amacıyla, ana gemi (LOK) ile LK arasında bir geçiş tüneli inşa edilmemişti. Bu tasarım tercihi, kozmonotun inişten önce ve yörüngeye dönüşten sonra araçlar arası geçişini, uzay boşluğunda yürüme (EVA) yoluyla yapmasını zorunlu kılıyordu. Kozmonot, Ay inişinden önce ana gemiden (LOK) ayrılıp LK modülüne geçmek için ilk EVA operasyonunu gerçekleştirecek; Ay yüzeyindeki görevi bittikten sonra ise yörüngeye dönüp ana gemiyle kenetlenince, topladığı numunelerle birlikte tekrar dışarı çıkıp ana gemiye geri dönmesi gerekecekti. Apollo sisteminde astronotlar korunaklı ve basınçlı bir tünelden geçerken, Sovyet kozmonotu her geçişte uzay giysisinin (Krechet) basınç kaçırması veya kapakların tam kapanmaması gibi ölümcül risklerle iki kez yüzleşmek zorundaydı. Bu durum, hata payını sıfıra indiren operasyonel bir risk oluşturuyordu.

Ayrıca kabin içindeki görüş alanı, ağırlık yapan geniş pencereler yerine, iniş manevrası sırasında kozmonota kısıtlı bir bakış açısı sunan özel bir **periskop sistemi** ve küçük bir vizörle sınırlandırılmıştı.

Londra Bilim Merkezi'nde sergilenen bir LK
LK yörüngedeyken, LK'nin hemen altında bulunan ve alçak Ay yörüngesinde LOK modülünden ayrıldıktan sonra Ay'a iniş için gereken frenleme ateşlemesini sağlayacak **Block D** adında bir aşama bulunacaktı. İniş için LOK modülünden ayrılacak **LK + Block D** sistemi Ay'a iniş için frenleme ateşlemesine başlayacak, frenleme ateşlemesinin deltaV değerinin büyük kısmını üstlenen (~1,6 km/s) bu **Block D** aşaması, yüzeye yaklaşık 2-4 kilometre kala ayrılarak Ay’a çakılacak şekilde programlanmıştı. Geriye kalan hassas iniş ateşlemesi (~0,3-0,6 km/s) ve yörüngeye geri dönüş kalkışı için yapılacak ateşleme (~1,6-1,9 km/s) ise LK modülünün kendisi tarafından yapılacaktı.

Amerikan Apollo sisteminde iniş ve kalkış için iki ayrı motor bulunurken LK'nin tek motorlu yapısı, iniş ve kalkış ateşlemesinin birbirine bağlı olmasına sebep oluyordu. İniş sırasında normalden biraz daha fazla yakıt harcanması kalkış için gereken yakıttan çalmaya ve bunun sonucunda yetersiz yakıt sebebiyle yörüngedeki LOK modülüne ulaşamamaya sebep olabilirdi bu sebeple iniş sırasında hata toleransı çok düşüktü. Bu tek motorlu tasarım iniş sırasında oluşabilecek mekanik bir arızanın iniş sonrası kozmonotun Ay yüzeyinde mahsur kalmasına neden olabilecek riskli bir senaryo da sunuyordu. Ay'da mahsur kalmanın telafisi olmayan kritik bir aşama olmasının farkında olan Sovyet mühendisler, tek motor kullanımının riskleri azaltmak amacıyla aracın motor ünitesini yedekli bir motor mimarisi şeklinde tasarlamıştı. Sisteme hem birincil (**11D411**) hem de ikincil bir yedek motor (**11D412**) entegre etmişlerdi. Aslında her iki motor tek bir motor gibi bütünleşikti ve aynı egzoz çıkışını kullanıyordu. Eğer ana motor kalkış sırasında arızalanırsa veya beklenen itkiyi veremezse, yedek motor devreye girerek kozmonotun yörüngeye ulaşmasını sağlayacaktı.

İniş güvenliğini artırmak adına, Sovyet mühendisler özgün bir stabilizasyon çözümü geliştirmişlerdi. Ay yüzeyinin engebeli yapısı nedeniyle aracın sekmesini veya devrilmesini önlemek amacıyla, egzozları yukarı bakan dört küçük katı yakıtlı "bastırma roketi" sisteme dahil edilmişti. Ay yüzeyine temas anında ateşlenen bu roketler, aracı yere doğru bastırarak 20 dereceye kadar eğimli yüzeylere dahi stabil bir iniş yapılmasına olanak tanıyordu. Ay'dan ayrılış ise Apollo Ay Modülü'nü andıran bir şekilde, iniş takımlarının kalkış sırasında Ay yüzeyinde bırakılacağı şekilde tasarlanmıştı. (Apollo modülünde iniş takımları ile birlikte iniş sırasında kullanılan aşama da 'Descent Stage' bırakılır. Bu durum ile karıştırılmamalıdır. Benzetme sadece iniş takımlarının bırakılışı amacıyla yapılmıştır.) Araç Ay'dan ayrılacağı sırada iniş takımları ve ona bağlı birtakım ölü ağırlık (yüzeye iniş merdiveni, iletişim sistemleri vb.) yüzeyde bırakılacak, modül bu parçalardan ayrıldığı anda motorunu çalıştırarak yörüngeye çıkacaktı.

Sovyet LK ve Apollo LM iniş araçlarının ölçekli çizim karşılaştırması.
Sovyet LK ve Apollo LM iniş araçlarının ölçekli CGI karşılaştırması.
Ay yüzeyine iniş manevrası sırasında yaşanabilecek motor arızası veya denge kaybı gibi felaket senaryolarına karşı, Sovyet mühendisler sıra dışı bir "iniş iptal" (**landing abort**) stratejisi geliştirmişlerdi. Bu sistemin merkezinde, modülün dar kabinine yerleştirilmiş olan ve bir savaş uçağındakine benzer mantıkla çalışan bir fırlatma koltuğu (**ejection seat**) bulunuyordu. Eğer inişin son aşamasında, yüzeye yaklaşık 100-200 metre kala araç kontrolden çıkarsa kozmonot koltukla birlikte modülden fırlatılacaktı. Ay'da atmosfer bulunmadığı için paraşüt kullanımının imkansız olduğu bu senaryoda; koltuğun altındaki özel darbe emiciler ve uzay giysisindeki küçük itici roketler yardımıyla kozmonotun yüzeye "sert ama hayatta kalınabilir" bir iniş yapması planlanmıştı bu sayede Ay'a çakılsa bile kozmonot sağ kurtulacaktı. Bu sistem kozmonotu infilak etmek üzere olan bir araçtan fiziksel olarak uzaklaştırabilse de, onu Ay yüzeyinde bir fırlatma koltuğuyla ve kısıtlı yaşam desteğiyle yapayalnız bırakacağı için aslında görev başarısından ziyade sadece o anki patlamadan sağ çıkmaya odaklanan bir son çare yöntemiydi. Sovyet mühendisler bu gibi bir senaryoda kozmonotu kurtarabilme amacıyla insanlı iniş görevinden önce, inişin yapılacağı yakın bir bölgeye yedek insansız bir LK indirmeyi planlamıştı. Kozmonot, eğer böyle bir senaryo sonucu iniş yaptığı LK aracını kaza kırım sonucu kaybeder ve Ay'da mahsur kalırsa yakınlarında bulunan hazırdaki LK'ye gidecek ve onunla Ay'dan hemen ayrılıp yörüngede bekleyen LOK modülüne ulaşıp diğer mürettebat üyesiyle Dünya'ya dönecekti.

Bu yaklaşım, Amerikan Apollo sistemindeki kurtarma mantığıyla taban tabana zıttı. Apollo Ay Modülü'nde (LM) bireysel bir fırlatma koltuğu bulunmazken, sistem bir bütün olarak "yukarı doğru kaçış" üzerine kurgulanmıştı. Bir arıza anında Apollo astronotları, modülün üst aşamasını (**ascent stage**) iniş aşamasından (**descent stage**) ayırıp üst aşamanın kendi motoruyla tekrar yörüngeye fırlatabiliyor ve yörüngede bekleyen ana gemiye (**command module**) kenetlenerek güvenli bir şekilde Dünya'ya dönebiliyordu. Sovyet tarafında ise ağırlık kısıtlamaları ve fırlatma kapasitesindeki darlık nedeniyle böyle entegre bir yörüngeye dönüş kurtarma sistemi yerine, kozmonotu araçtan ayırıp Ay toprağına fırlatarak sağ kurtarmayı hedefleyen daha riskli ve minimalist bir çözüm tercih edilmiştir.

## Operasyonel Süreç ve İnsan Faktörü

LK'nın operasyonel tasarımı, lojistik ve yaşam destek üniteleri kısıtlığı nedeniyle "in, bayrağı dik ve en kısa zamanda ayrıl" felsefesi üzerine kurulmuştur. Apollo görevlerinde 2 astronot Ay yüzeyinde günlerce kalabilirken, LK modülünün bu kısıtlı imkânları nedeniyle kozmonotun yüzeyde geçireceği süre **6 ile 24 saat** arasında planlanmıştı. Temel olarak kozmonot aracı Ay'a indirecek, kapıyı açıp Ay yüzeyine inecek, Sovyetler Birliği bayrağını dikecek, temel bilimsel çalışmaları gerçekleştirip gözlemler yapacak, kısıtlı miktarda Ay örneği toplayıp araca dönecek ve motoru çalıştırıp Ay'dan ayrılacaktı.

LK'nin Ay'dan ayrılışını gösteren bir illüstrasyonLK'nin kalkış sırasındaki görsel çizimiİleride yapılacak geliştirmelerle LK'nin Ay yüzeyinde daha uzun süre (3-7 gün) ve daha çok mürettebat üyesiyle (2 kişi) görev yapması planlanıyordu.

Bu "tek kişilik" görev tasarımı, Sovyet Ay Programı'nı sadece teknik değil, psikolojik açıdan da tarihin en zorlu uzay görevlerinden biri hâline getiriyordu. Apollo görevlerinde iki astronot Ay'a inişi, yüzeyindeki görevlerde stresi, karar alma süreçlerini ve iş yükünü paylaşırken; Sovyet kozmonotu, iniş radarını takip etmekten periskopla zemini süzmeye ve olası bir acil durumda fırlatma koltuğunu ateşlemeye kadar her kritik kararı tamamen yalnız başına almak zorundaydı. Dünya’dan yaklaşık 380.000 kilometre uzakta, dar bir kabinde yaşanan bu mutlak izolasyon ve "yalnızlık" hissi, görevin bilişsel yükünü uç noktalara taşıyordu. Olası bir hata anında müdahale edebilecek veya rehberlik edecek ikinci bir mürettebat üyesinin eksikliği, LK sisteminin en büyük insani risk faktörlerinden biri olarak kabul edilmektedir.

Ayrıca, LK'nin kontrol sistemleri Apollo'nun dijital altyapısına kıyasla büyük oranda **analog ve mekanik** bir mimariye sahipti. Bu durum, olası sistem arızalarının tespitini de zorlaştıyordu.

## Ayrıca Bakınız

LOK

N1 roketi

Apollo Ay Modülü

Sovyet insanlı Ay programı

Apollo Projesi

## İlgili görsel galeri

* N1 roketi'nin üst aşaması ile TLI (Ay transfer yörüngesi) ateşlemesi yapan LOK modülü ve hemen altında kargo bölümünde bulunan LK