# İridyum

|  |
| --- |
| **İridyum** (**Ir**) |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| H
 | **Periyodik tablo** | He
 |
| Li
 | Be
 |  | B
 | C
 | N
 | O
 | F
 | Ne
 |
| Na
 | Mg
 |  | Al
 | Si
 | P
 | S
 | Cl
 | Ar
 |
| K
 | Ca
 | Sc
 | Ti
 | V
 | Cr
 | Mn
 | Fe
 | Co
 | Ni
 | Cu
 | Zn
 | Ga
 | Ge
 | As
 | Se
 | Br
 | Kr
 |
| Rb
 | Sr
 | Y
 | Zr
 | Nb
 | Mo
 | Tc
 | Ru
 | Rh
 | Pd
 | Ag
 | Cd
 | In
 | Sn
 | Sb
 | Te
 | I
 | Xe
 |
| Cs
 | Ba
 |  | Hf
 | Ta
 | W
 | Re
 | Os
 | Ir
 | Pt
 | Au
 | Hg
 | Tl
 | Pb
 | Bi
 | Po
 | At
 | Rn
 |
| Fr
 | Ra
 |  | Rf
 | Db
 | Sg
 | Bh
 | Hs
 | Mt
 | Ds
 | Rg
 | Cn
 | Nh
 | Fl
 | Mc
 | Lv
 | Ts
 | Og
 |  |
|  |
|  | La
 | Ce
 | Pr
 | Nd
 | Pm
 | Sm
 | Eu
 | Gd
 | Tb
 | Dy
 | Ho
 | Er
 | Tm
 | Yb
 | Lu
 |
|  | Ac
 | Th
 | Pa
 | U
 | Np
 | Pu
 | Am
 | Cm
 | Bk
 | Cf
 | Es
 | Fm
 | Md
 | No
 | Lr
 |  |

 |
| **Temel özellikleri** |
| Atom numarası
 | **77** |
| Element serisi
 | Geçiş metalleri
 |
| Grup, periyot, blok
 | 9, 6, d
 |
| Görünüş
 | metalik beyaz  |
| Kütle numarası
 | 192.217 g/mol
 |
| Elektron dağılımı
 | [Xe] 4f14 5d7 6s2 |
| Enerji seviyesi başına Elektronlar
 | 2, 8, 18, 32, 15, 2
 |
| CAS kayıt numarası
 | {{{CAS\_kayıt\_numarası}}}
 |
| Fiziksel Özellikleri
 |
| Maddenin hâli
 | katı
 |
| Yoğunluk
 | 22.56 g/cm³
 |
| Sıvı hâldeki yoğunluğu
 | 19 g/cm³
 |
| Ergime noktası
 | 2739 °K 2466 °C
 |
| Kaynama noktası
 | 4701 °K 4428 °C
 |
| Ergime ısısı
 | 41.12 kJ/mol
 |
| Buharlaşma ısısı
 | 563 kJ/mol
 |
| Isı kapasitesi
 | (25 °C) 25.10 J/(mol·K)
 |
| Atom özellikleri
 |
| Kristal yapısı
 | Yüzey merkezli kübik
 |
| Yükseltgenme seviyeleri
 | −3,−1, 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6
 |
| Elektronegatifliği
 | 2.20 (Pauling ölçeği) Pauling ölçeği
 |
| İyonlaşma enerjisi
 | 880 kJ/mol
 |
| Atom yarıçapı
 | 135 pm
 |
| Atom yarıçapı (hes.)
 | 180 pm
 |
| Kovalent yarıçapı
 | 137 pm
 |
| Van der Waals yarıçapı
 | ? pm
 |
| **Diğer özellikleri** |
| Elektrik direnci
 | (20 °C) 47.1 nΩ·m (20°C'de)
 |
| Isıl iletkenlik
 | (300 K) 147 W/(m·K)
 |
| Isıl genleşme
 | 6.4 µm/(m·K) (25°C'de)
 |
| Ses hızı
 | (20 °C) 4825 m/s (?'de)
 |
| Mohs sertliği
 | 6.5
 |
| Vickers sertliği
 | 1760 MPa
 |
| Brinell sertliği
 | 1670 MPa
 |

**İridyum**, sembolü Ir, atom numarası 77 olan kimyasal element. Çok sert, kırılgan, gümüş beyazı ve platin ailesinden bir geçiş metali olan iridyum en yoğun ikinci elementtir ve 2000 °C gibi sıcaklıklarda bile korozyona karşı yüksek dayanıklılık gösterir. Her ne kadar sadece belli ergimiş tuzlar ve halojenler blok halindeki iridyumu aşındırabilse de, bölünmüş toz halindeki iridyum çok daha reaktif ve hatta yanıcı olabilmektedir. Ir 191 ve Ir 193 tek doğal kararlı izotopudur, bunlardan ikincisi daha bol bulunur.

İridyum, 1803 yılında İngiltere, Londra'da Smithson Tennant tarafından, Güney Amerika'dan gelen çözünmeyen doğal platin cevherinden elde edilmiştir. Yıllık üretim ve tüketimi sadece 3 ton olan, buna rağmen özel endüstriyel ve bilimsel uygulamalarda kullanılan bir numaralı metaldir.

İridyum, asteroitlerin yapısında bol oranda bulunur. Yeryüzünde asteroitlerin çarptığı bölgelerde bol oranda rastlanılır. Buna karşın astreoitlerin çarpmadığı yüzeylerde ise az oranda bulunur.

## Tarihçe

İridyum, 1803 yılında İngiliz bilim insanı Smithson Tennant tarafından Londra'da keşfedildi. Osmiyum parçalarının HCl ve nitrik asitle birleştirilmeleri sonucu elde edildi. Latince gökkuşağı anlamına gelen iris adı verildi.

## Kullanımı

* Pusula yapımında
* Elektrik kontaklarının yapımında
* Otomobil ve motosiklet ateşleme bujisinde
* Kuyumculuk imaltı sektöründe tane küçültücü olarak